Πώς θυμούνται οι κοινωνίες τα τραύματά τους όταν οι αυτόπτες μάρτυρες σιωπούν; Πώς μεταβιβάζεται η μνήμη ενός κόσμου που κατέρρευσε;
Στο νέο βιβλίο που κυκλοφορεί από το ΜΙΕΤ "Η ηχώ του χρόνου. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ολοκαύτωμα και η μουσική της μνήμης", μεταφρασμένο από την Κατερίνα Σχινά, ο βραβευμένος Αμερικανός μουσικός κριτικός και ιστορικός του πολιτισμού Jeremy Eichler προτείνει μια βαθιά συγκινητική και πρωτότυπη απάντηση για τα παραπάνω ερωτήματα: μέσα από τη μουσική.
Αφετηρία του βιβλίου αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά πολιτιστικά παράδοξα της ευρωπαϊκής ιστορίας. Η "Ωδή στη Χαρά" του Φρίντριχ Σίλλερ, γραμμένη το 1785 ως ύμνος στα ιδανικά του Διαφωτισμού —την ελευθερία, την ισότητα, την αδελφοσύνη—, μελοποιήθηκε από τον Μπετόβεν στην Ενάτη Συμφωνία και αναδείχθηκε σε σύμβολο μιας οικουμενικής ελπίδας. Κι όμως, μόλις έναν αιώνα αργότερα, τα ίδια αυτά λόγια κακοποιήθηκαν από τη ναζιστική προπαγάνδα, απογυμνωμένα από το ηθικό τους περιεχόμενο, μέσα σε μια ιστορική βαρβαρότητα που ράγισε, όπως ειπώθηκε, "το βαθύ στρώμα αλληλεγγύης ανάμεσα σε όλους όσοι έχουν ανθρώπινο πρόσωπο".
Στην "Ηχώ του χρόνου" απο τις εκδόσεις ΜΙΕΤ, ο Eichler απομακρύνεται από τις παραδοσιακές μορφές ιστορικής μνήμης —αρχεία, ντοκουμέντα, μνημεία— και στρέφεται στη μουσική ως φορέα πολιτισμικής μνήμης. Υποστηρίζει ότι η μουσική διαθέτει μια μοναδική ικανότητα: να συμπυκνώνει την εμπειρία, να μεταφέρει το άρρητο και να διατηρεί ζωντανό το νόημα του παρελθόντος, ακόμη κι όταν οι λέξεις αποτυγχάνουν.
Με την ευρυμάθεια του ιστορικού, το αυτί του κριτικού και τη λογοτεχνική ευαισθησία ενός μυθιστοριογράφου, ο Eichler εστιάζει σε τέσσερις κορυφαίους συνθέτες του 20ού αιώνα —τον Ρίχαρντ Στράους, τον Άρνολντ Σένμπεργκ, τον Ντμίτρι Σοστακόβιτς και τον Μπέντζαμιν Μπρίτεν— και εξετάζει πώς βίωσαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα, αλλά και πώς μετέτρεψαν αυτές τις εμπειρίες σε έργα βαθιάς ηθικής και συναισθηματικής δύναμης. Στις παρτιτούρες τους αντηχεί ο χαμένος χρόνος, ο πόνος, η ενοχή, αλλά και η επίμονη ανάγκη για ανθρωπιά.
Επιστρατεύοντας μαρτυρίες συγγραφέων, ποιητών, φιλοσόφων, μουσικών και απλών ανθρώπων, ο Eichler συνθέτει ένα πολυφωνικό αφήγημα, όπου η μουσική γίνεται τόπος μνήμης και στοχασμού. Στην πορεία, επισκέπτεται ιστορικούς τόπους-σύμβολα, όπως τα ερείπια του καθεδρικού ναού του Κόβεντρι ή το φαράγγι Μπάμπι Γιαρ στο Κίεβο, φωτίζοντας τη σχέση ανάμεσα στον χώρο, την Ιστορία και τον ήχο. Καθώς η ζωντανή μνήμη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σταδιακά ξεθωριάζει, η "Ηχώ του χρόνου" μας καλεί να μάθουμε να "ακούμε" αλλιώς την Ιστορία: να διακρίνουμε μέσα στις νότες τα ίχνη όσων μια άλλη εποχή έζησε, ονειρεύτηκε, ελπίσε και θρήνησε. Πρόκειται για ένα βιβλίο που δεν μιλά μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το παρόν, για την ευθύνη της μνήμης και τη διαρκή υπόσχεση της τέχνης να μας βοηθά να κατανοούμε τον κόσμο και τον εαυτό μας.
Διαβάστε Επίσης
