Από τις Μπιενάλε στο θέατρο Ροές: Ο διεθνής Φάνης Σακελλαρίου ψάχνει την αποκάλυψη ενός παραδείσου

Ο Φάνης Σακελλαρίου είναι ένας καλλιτέχνης που δεν γνωρίζει σύνορα και αναζητά διαρκώς το επόμενο βήμα. Συστήνεται ως σκηνοθέτης και sound designer. Η καλλιτεχνική του ταυτότητα διαμορφώθηκε σε λονδρέζικο έδαφος και ζυμώθηκε σε Μπιενάλε και παγκόσμια φεστιβάλ, ενώ καθοριστική έχει υπάρξει για εκείνον η πολύχρονη συνεργασία του με τον σκηνοθέτη Θάνο Παπακωνσταντίνου. Στόχος του είναι η δημιουργία "ζωντανών και εμβυθιστικών κόσμων" πάνω στη σκηνή, ξεφεύγοντας από το παραδοσιακό, κειμενοκεντρικό θέατρο. Πιστεύει, άλλωστε, ότι το ελληνικό θέατρο χρειάζεται μεγαλύτερο άνοιγμα προς τις υβριδικές μορφές, που απομακρύνονται από τις κλασικές θεατρικές φόρμες.

Κινείται σταθερά ανάμεσα στο εικαστικό θέατρο, την performance και τον ηχητικό σχεδιασμό, αντιμετωπίζοντας τη σκηνή σαν έναν ενιαίο, ζωντανό οργανισμό. Αν και συγκεντρώνει πολλές ιδιότητες, πιστεύει βαθιά στη δύναμη της ομάδας. Με επιρροές από το σκοτεινό, υπαρξιακό και εικαστικό σύμπαν καλλιτεχνών όπως οι Romeo Castellucci, Olivier de Sagazan, κι όχι μόνο, διαπιστώνουμε ότι το στοιχείο της τελετουργίας είναι πρωτεύον στο έργο του, όπως αποδεικνύεται περίτρανα και στην παράσταση "Sunward", που παίζεται αυτές τις μέρες στο θέατρο Ροές. Μια σκοτεινή τελετουργία που διερωτάται αν η βία είναι αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης.

Με ποιες τρεις λέξεις θα μας συστηνόσουν;

Σκηνοθέτης, sound designer.

Η δική σου εμπειρία ως καλλιτέχνης εντός και εκτός συνόρων είναι…

'Έχω την τύχη να έχω ταξιδέψει αρκετά στο εξωτερικό και να παρουσιάσω έργα μου σε διάφορες χώρες. Το 2024 συμμετείχα στην Μπιενάλε της Βενετίας ως sound artist στην εγκατάσταση της εικαστικού Aziza Kadyri για το εθνικό περίπτερο του Ουζμπεκιστάν, για το οποίο έφτιαξα μια πολυκάναλη εμβυθιστική ηχητική εγκατάσταση. Με την Aziza Kadyri συνεργαστήκαμε και το περασμένο καλοκαίρι στην Μπιενάλε της Bukhara στο Ουζμπεκιστάν. 'Έχω συμμετάσχει δύο φορές στην Prague Quadrennial, ένα από τα πιο σημαντικά φεστιβάλ για την εικαστική performance, πιο πρόσφατα με την performance "CREATA" που παρουσιάστηκε πέρσι και στην Αθήνα και ήταν υποψήφια για βραβείο επιτελεστικού έργου από την Ένωση Ελλήνων Κριτικών.

'Έχω επίσης λάβει μέρος στο World Stage Design Festival, το παγκόσμιο φεστιβάλ σκηνογραφίας, με την συνεργάτιδα μου 'Όλγα Ντέντα. 'Έχω δείξει δουλειά μου στην Ολλανδία και στο Ισραήλ σε μια συνεργασία με την Έλλη Παπακωνσταντίνου. Παλαιότερα εχω υπαρξει στο Βερολίνο και στην Ιταλία στα πλαίσια του μεταπτυχιακού μου στο Central Saint Martins του Λονδίνου. Στο Λονδίνο ζούσα για αρκετά χρόνια και εκεί έγιναν οι πιο σημαντικές διεργασίες για τον σχηματισμό της καλλιτεχνικής μου ταυτότητας. 

Στην Ελλάδα έχω παρουσιάσει τρία έργα, το "Homeward" στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης το 2023, τα "CREATA" στα Τζάμια Κρύσταλλα το 2025 και φέτος το "Sunward" στο θέατρο Ροές. Συνεργάζομαι για πολλά χρόνια με τον Θάνο Παπακωνσταντίνου ως sound designer και βοηθός σκηνοθέτη και μαζί του έχω δουλέψει σε μεγάλους εγχώριους καλλιτεχνικούς φορείς, όπως Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και Εθνικό Θέατρο, ενώ συνεργάζομαι και με τον συνθέτη Δημήτρη Σκύλλα. Παράλληλα, έχω υπάρξει music curator για το Athens Digital Arts Festival. 

Η φιλοσοφία σου είναι…

O τρόπος με τον οποίο προσεγγίζω κάθε πρότζεκτ είναι να προσπαθώ να κάνω όσα περισσότερα μπορώ με τα εργαλεία, τα υλικά και τους πόρους που μου δίνονται κάθε φορά. Αν στο τέλος νιώθω ότι έκανα ό,τι μπορούσα και έμεινα πιστός στην δραματουργία και την αλήθεια κάθε παράστασης, τότε είμαι ικανοποιημένος. 

Υπάρχουν καλλιτέχνες οι οποίοι σε έχουν επηρεάσει βαθιά και σε έχουν διαμορφώσει;

Αρχικά ο Θάνος Παπακωνσταντίνου, τον οποίο γνώρισα στα 18 μου στο πρώτο έτος της δραματικής σχολής και επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι το θέατρο. Θαυμάζω πολύ τον Romeo Castellucci. Νομίζω δεν γίνεται να ασχολείσαι με το εικαστικό θέατρο και να μην αναγνωρίζεις την συνεισφορά του στον χώρο αυτό. Τα έργα του Olivier de Sagazan με συγκινούν βαθιά, όπως και οι Αξιονιστές του 60 και ιδιαίτερα ο Hermann Nitsch. Πρέπει επίσης να αναφέρω τον Πολωνό ζωγράφο Zdzisław Beksiński, ο οποίος καταφέρνει να μεταφέρει στα έργα του έναν βαθύ υπαρξιακό τρόμο. Ωστόσο πέρα από αυτούς του καλλιτέχνες, σημαντική επίδραση στη δουλειά μου έχουν οι μελέτες των ανθρωπολόγων Mircea Eliade και Rene Girard. Οι έρευνες και οι αναλύσεις τους για τις θρησκείες και τις τελετουργίες από τις απαρχές του πολιτισμού μου έχουν δώσει τεράστιο πλούτο έμπνευσης και δραματουργίας. 

Ποιες θα έλεγες ότι είναι οι πιο καθοριστικές συνεργασίες σου;

Η πιο καθοριστική συνεργασία είναι αυτή με τους συντελεστές της καλλιτεχνικής ομάδας του "Sunward". Πρόκειται για τους Δάφνη Πατσουράκου, 'Όλγα Ντέντα, Μάρω Πέτλη, Λυδία Λαμπροπούλου, Εμμανουήλ Κωνσταντινίδη και Κωνσταντίνο Χαλδαίο. Σχεδόν με όλους έχουμε υπάρξει συμφοιτητές, είτε στην δραματική του Εμπρός στην Αθήνα, είτε αργότερα στο Central Saint Martins στο Λονδίνο και από το 2023 που κάναμε την πρώτη μας παράσταση στην Αθήνα είμαστε μαζί και προχωράμε σαν ομάδα.

Τους είμαι ευγνώμων για όλα όσα έχουμε κάνει μαζί και για τις γνώσεις που μου έχουν προσφέρει μέσα από τους πειραματισμούς μας. Είναι σημαντικό να τονίσω ότι τα έργα μας δημιουργούνται συνεργατικά, δεν είμαι μόνος μου και αποφασίζω. Το τελικό αποτέλεσμα προκύπτει από την κοινή συνεισφορά όλης της ομάδας και η δραματουργία επηρεάζεται δυναμικά από αυτό.

Πρέπει, επίσης, να αναφέρω τον Θάνο Παπακωνσταντίνου με τον οποίο συνεργάζομαι στενά για αρκετά χρόνια. Ο Θάνος ήταν η πρώτη μου αναφορά σε ένα διαφορετικό είδος θεάτρου και ένας από τους βασικούς λόγους που αποφάσισα να ασχοληθώ με το εικαστικό θέατρο. Έχω μάθει πάρα πολλά δουλεύοντας μαζί του και έχω εξελιχθεί και εγώ μέσα από την συνεργασία αυτή.

Δουλεύεις ολιστικά — σκηνοθεσία, κείμενο, sound design. 'Έχεις πει ότι "επικοινωνείς και σκέφτεσαι με εικόνες". Στο "Sunward", τι ήρθε πρώτο; 

Στα έργα μου αυτό που επιδιώκω είναι να φτιάχνω ζωντανούς κόσμους στην σκηνή, ένα σύμπαν εμβυθιστικό που αναπνέει και εξελίσσεται. Για τον λόγο αυτό ασχολούμαι ενεργά με όλες τις πτυχές της παράστασης: σκηνοθεσία, κείμενο, ήχος, εικαστικά. Σκέφτομαι με εικόνες αλλά περισσότερη σημασία έχει η συνολική αίσθηση παρά η εικόνα αυτή καθαυτή. Η αρχική έμπνευση για όλη την τριλογία που ξεκίνησε με το "Homeward" ήταν το video game "Dark Souls". Απεικονίζει έναν κόσμο παγιδευμένο σε έναν ατέρμονο κύκλο καταστροφής και αναγέννησης, θυσίας και ανάστασης, με διαστρεβλωμένες ανθρώπινες μορφές, βιβλικά τέρατα και πένθιμη οπερατική μουσική. Σαν να κοιτάζουμε έναν αναγεννησιακό πίνακα όπου αντί για το φως κυριαρχεί ένα σκοτάδι που στρεβλώνει τα πάντα. 

"Στην εικαστική performance 'Sunward', παρακολουθούμε μια στρεβλωμένη ανάσταση. Πώς δηλαδή μετά από μια καταστροφή μπορεί να έρθει κάτι καινούργιο, μία νέα δημιουργία".

Στο "Sunward" πρώτα ήρθε η εικόνα. Καθώς τα έργα της τριλογίας ακολουθούν μια κατεύθυνση, μετά το "Homeward" που ήταν μια κίνηση προς τα μέσα, με απασχολούσε πολύ η κατεύθυνση προς τα πάνω. Έτσι ήρθε η εικόνα ενός γυναικείου σώματος που ανεβαίνει και μαζί του κουβαλάει τα πάντα προς τα πάνω. Από εκεί ξεκίνησε ο χαρακτήρας της Αγγέλου, που υποδύεται η Μαρία Κωνσταντά. Και μετά ήρθε ο Σιδηρουργός (Αλέξανδρος Καναβός), ο οποίος αρχικά υπήρχε στο μυαλό μου σαν τον πυραμιδοκέφαλο από την ταινία "Silent Hill". 

Πώς το "Sunward" συνδέεται με το "Homeward" και ποια νέα ερωτήματα ανοίγει; Γνωρίζεις ήδη πού οδηγεί η τριλογία "As above so below";

'Όλα τα έργα της τριλογίας ακολουθούν μια κίνηση. Οι τίτλοι τους είναι όροι που δηλώνουν κατεύθυνση στα διαστημικά ταξίδια. Μου φαίνεται ταιριαστό αυτό, καθώς μιλάμε για την σχέση του ανθρώπου με πράγματα έξω από αυτόν και μεγαλύτερα σε μέγεθος.

Το "Homeward" ήταν μία κίνηση προς τα μέσα, προς την αρχή. Παρακολουθούσαμε την πορεία από έναν δαίμονα σε έναν άνθρωπο. Στο "Sunward" γίνεται μία κίνηση προς τα πάνω, μία πορεία από έναν άνθρωπο σε έναν άγγελο. Και τα δύο έργα εξερευνούν την σχέση της βίας με το ιερό και πώς υπάρχει ο άνθρωπος μέσα σε αυτές τις έννοιες. Στο "Homeward" γινόταν μια αποκάλυψη, μια επανάληψη της καταστροφής του κόσμου συμβολικά, εδώ τα πράγματα οδηγούνται σε μια περίεργη, στρεβλωμένη ανάσταση. Πώς δηλαδή μετά από μια καταστροφή μπορεί να έρθει κάτι καινούργιο, μία νέα δημιουργία. Εισάγεται, επίσης, η έννοια του παραδείσου που κάνει τα πράγματα πολύ πιο φωτεινά σε σχέση με το "Homeward", με ένα φως όμως που την ίδια στιγμή βαθαίνει το σκοτάδι που έρχεται στην απουσία του. 

Δομικά τα δύο έργα είναι αρκετά παρόμοια, με μία δραματουργία τελετουργική. Υπάρχει ένας εξωτερικός οδηγός που κατευθύνει το άτομο μέσα στην τελετουργία. Το ωθεί μέσα από στάδια να έρθει αντιμέτωπο με άθλους και θαύματα. Να βρεθεί τελικά σε ένα σημείο συμβολικού θανάτου. Σε αυτό το σημείο έρχεται μια αποκάλυψη, μία νέα γνώση που έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός νέου κόσμου και τρόπου ύπαρξης. Το άτομο, λόγω αυτής της γνώσης, καταλήγει να βρίσκεται σε μία εντελώς αλλαγμένη κατάσταση από εκείνη που ξεκίνησε χωρίς ποτέ να μπορεί να επιστρέψει σε αυτή. Δεν έχω ακόμα καθαρή εικόνα για το πού καταλήγει η τριλογία, μόνο κάποιες σκόρπιες ιδέες. Νομίζω ότι η επόμενη κίνηση θα είναι προς τα κάτω, μου φαίνεται σωστό κάτι τέτοιο.

Ο ήχος παίζει καθοριστικό ρόλο στη δουλειά σου. Πώς επηρεάζει τη δραματουργία και τη συνολική εμπειρία του θεατή;

Πράγματι, ο ήχος λαμβάνει κεντρική θέση στα έργα μου, έχει ενεργό ρόλο στην δράση, σαν ένας ακόμα ερμηνευτής στη σκηνή. Αντιλαμβάνομαι τον ήχο και τη μουσική σαν την αναπνοή του χώρου που δημιουργώ, την φωνή του σύμπαντος κάθε παράστασης. Γενικότερα αντιμετωπίζω τον ήχο ως χώρο και σκηνογραφία παρά σαν μουσική επένδυση - γι’ αυτό και δίνω στον εαυτό μου την ιδιότητα του sound designer αντί γι' αυτή του μουσικού.

"Αντιλαμβάνομαι τον ήχο ως χώρο και σκηνογραφία παρά σαν μουσική επένδυση - γι’ αυτό και δίνω στον εαυτό μου την ιδιότητα του sound designer αντί γι' αυτή του μουσικού".

Η ηχητική ταυτότητα κάθε έργου έρχεται πολύ νωρίς στη σύλληψη, από τις πρώτες κιόλας εικόνες που θα γεννηθούν στο μυαλό μου ξέρω πώς θέλω να κινηθώ περίπου ηχητικά. Μπαίνω στις πρόβες έχοντας ήδη ολοκληρώσει την δημιουργία του ηχητικού περιβάλλοντος. Αυτό συμβαίνει γιατί έχω πολύ συγκεκριμένη αίσθηση για το πού θέλω να οδηγηθεί τελικά κάθε σκηνή της παράστασης και το να έχω έτοιμο στις πρόβες τον ήχο και τη μουσική βοηθάει πολύ να κατευθύνω τα πράγματα στο σωστό σημείο. Θυμίζει λίγο την όπερα η διαδικασία αυτή, σαν να σκηνοθετείς μουσική. Στο "Sunward" ο ήχος είναι ένας παράγοντας πάνω από την δράση και έξω από τους ερμηνευτές. Παίρνει κάπως τον ρόλο του θεού και είναι το εργαλείο που δίνει το βασικό χρώμα κάθε στιγμής. Ταυτόχρονα όμως λειτουργεί σαν ώθηση για να προχωρήσει το έργο παρακάτω, σπρώχνει τα πράγματα προς το τέλος.

Σε αντίθεση με προηγούμενες δουλειές μου, που το ηχητικό περιβάλλον προέκυπτε μέσα από την δράση, όπως για παράδειγμα στα CREATA όπου το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής ήταν ζωντανό, αυτή τη φορά ο ήχος έρχεται εξωτερικά να αποκαλύψει κάτι νέο για αυτό που συμβαίνει στη σκηνή και πολλές φορές τα πρόσωπα συγκρούονται με αυτόν.

Θεωρείς ότι φορείς όπως το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στην μεγαλύτερη εξοικείωση με τον όρο της performance ακόμα και σε θεσμικό επίπεδο;

Φυσικά. Και θεωρώ απαραίτητο να το κάνουν. Ακόμα το μεγαλύτερο μέρος του κοινού πιστεύει ότι η performance είναι κάτι δυσνόητο, φλου και γενικό. Θεωρώ πως αν οι μεγάλοι φορείς της χώρας, όπως το Φεστιβάλ, προσφέρουν πιο γενναιόδωρα χώρο σε τέτοιου είδους έργα και δημιουργούς, θα αποκαλυφθεί ένα εξαιρετικά γόνιμο έδαφος για παραστάσεις που απομακρύνονται από τις κλασικές θεατρικές δομές και φόρμες. Το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει στο εξωτερικό, η Ευρώπη έχει αρχίσει να τροφοδοτεί ένα είδος παραστατικών τεχνών που λειτουργούν ολιστικά και όχι πια κειμενοκεντρικά.

Σε κοινωνικό επίπεδο σε τρομάζει περισσότερο…

Η αδικία, η βία στην οποία οδηγείται μέρα με τη μέρα ο κόσμος γύρω μας, η αδιαφορία για οτιδήποτε πέρα από το εγώ μας… είναι πολλά.

Μέρη που αγαπάς να βγαίνεις στην Αθήνα και θα παρότρυνες κάποιον να πάει…

Μου αρέσουν πολύ τα καφέ που έχει η Καλλιδρομίου, η θάλασσα και γενικά τα νότια προάστια γιατί εκεί μεγάλωσα και η Αρεοπαγίτου όταν δεν πνίγεται από τους τουρίστες.

Τα επόμενα σχέδια σου είναι…

Αρχικά οι διακοπές. 'Έχω ένα project ως sound designer που θα παρουσιαστεί στην Ιταλία το καλοκαίρι και του χρόνου έρχεται μία συνεργασία με την Εθνική Λυρική Σκηνή σαν σκηνοθέτης. 

Επί σκηνής ερμηνεύουν οι ηθοποιοί Θοδωρής Βράχας, Αλέξανδρος Καναβός και Μαρία Κωνσταντά. Τη δραματουργία υπογράφει η Δάφνη Πατσουράκου. Τη σκηνογραφία έχει αναλάβει η Όλγα Ντέντα, τα κοστούμια σχεδίασε ο Κωνσταντίνος Χαλδαίος, ενώ τον σχεδιασμό της κίνησης επιμελείται η Μάρω Πέτλη. Οι φωτισμοί είναι του Βαγγέλη Μούντριχα.