"Ο ξένος είμαστε εμείς": Ο Μάνος Καρατζογιάννης για έναν σύγχρονο Καζαντζάκη

Αναμφίβολα το πνεύμα, η θυσία, η πίστη και η αφοσίωση πρώτα στον άνθρωπο κι έπειτα στο Θεό είναι έννοιες λησμονημένες στις μέρες μας, σύμφωνα με τον Μάνο Καρατζογιάννη. Είκοσι χρόνια μετά το τελευταίο του ανέβασμα στη θεατρική Αθήνα, "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται", το βαθιά ανθρωποκεντρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη παρουσιάζεται στο θέατρο Σταθμός (μέχρι τα τέλη Απριλίου).

Ο Καρατζογιάννης υπογράφει τη σκηνοθεσία, ενώ ερμηνεύει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Μανολιού. Ενός ήρωα που καλείται να ενσαρκώσει το θείο και σταδιακά, μέσα από μια βαθιά εσωτερική διαδρομή, γίνεται ο καθρέφτης μιας κοινωνίας σε εσωτερική σύγκρουση που διχάζεται μπροστά στο καθήκον.

Εμείς μιλήσαμε με τον Μάνο Καρατζογιάννη σε μία συνέντευξη αφιερωμένη στο έργο - σταθμός της νεοελληνικής λογοτεχνίας που έχει μεταφραστεί σε 35 γλώσσες, τις προκλήσεις της διασκευής, τη δύναμη του καζαντζακικού λόγου και τη διαρκή αγωνία του ανθρώπου να παραμείνει πιστός στις αξίες του, ακόμη και όταν το τίμημα είναι βαρύ.
 

Τι είναι αυτό που σε συγκινεί περισσότερο στο έργο "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται" αλλά και στο έργο του Καζαντζάκη συνολικά και γιατί επέλεξες να το ανεβάσεις στο τώρα;

H πνευματικότητά του, σε μια εποχή "απνευμάτιστη" σαν τη δική μας. Η έννοια της θυσίας που διαπνέει το έργο είναι που με συγκινεί ιδιαιτέρως. Η προσοχή δηλαδή που δίνει στον άλλον. Η προτεραιότητα που του δίνει. Είναι καιρός πια να νοιαστούμε περισσότερο για τον 'Άλλον. Και ο 'Άλλος εδώ είναι ο Χριστός. Που χτυπά με ματωμένα πόδια την πόρτα μας.

"Η πρόβα γίνεται παράσταση και η παράσταση μαρτυρία. Γιατί ο ξένος είμαστε εμείς": Θα ήθελες να μας εξηγήσεις το σκεπτικό σου;

Σύμφωνα με την υπόθεση το έργο διαδραματίζεται σε ένα χωριό όπου, κάθε επτά χρόνια, οι κάτοικοι αναπαριστούν τα Πάθη του Χριστού. Ο νεαρός βοσκός Μανολιός, που επιλέγεται για το ρόλο του, βιώνει μια βαθιά εσωτερική μεταμόρφωση. Η άφιξη προσφύγων στο χωριό που διώκονται από τους Τούρκους, πυροδοτεί εντάσεις και διχασμό στην κοινότητα, αφού ο παπα-Γρηγόρης και αρκετοί άλλοι ισχυρίζονται ότι φέρνουν μαζί τους τη χολέρα. Στην πλοκή ενυπάρχει τόσο το στοιχείο της διανομής όσο και της αναπαράστασης. Από εκεί και πέρα, όσο προχωράει η ιστορία γινόμαστε όλοι μάρτυρες της εξόντωσης του πιο αγνού εαυτού μας, που πάντα μοιάζει ξένος παρότι αποτελεί μέρος του ίδιου μας του εαυτού.

"Είναι ανθρωποκεντρικός ο Καζαντζάκης παρά την θεοκρατική του κοσμοθεωρία. Κομβικό σημείο στη διασκευή μας διαδραματίζει η Γυναίκα. Εκείνη είναι που εμπνέει τον Μανολιό και συγκρούεται με την πατριαρχία των προεστών".

Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε στη θεατρική διασκευή ενός τόσο πολυεπίπεδου μυθιστορήματος;

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να φτιάξεις ένα πρωτότυπο θεατρικό έργο, πιστό όμως στο πνεύμα του βιβλίου, αλλά όπως θα γραφόταν σήμερα. Κουβαλώντας πάντα τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, με όλο το βάρος και τη γοητεία της, αποδίδοντας ταυτόχρονα τη σημερινή μας αγωνία για τόσο οικουμενικά, διαχρονικά και θεμελιώδη ζητήματα: Δικαιοσύνη, Αλληλεγγύη, Ειρήνη. Είναι ανθρωποκεντρικός ο Καζαντζάκης παρά την θεοκρατική του κοσμοθεωρία. Κομβικό σημείο στη διασκευή μας διαδραματίζει η Γυναίκα. Στη δική μας παράσταση εκείνη είναι που εμπνέει τον Μανολιό και συγκρούεται με την πατριαρχία των προεστών. Πρόκειται για μια επιλογή που αισθάνομαι πως φέρνει πιο κοντά το έργο μας στο σήμερα, αλλά χωρίς να προδίδει την αφήγησή του.

Τι συμβολίζει ο Μανολιός, ο χαρακτήρας που ερμηνεύεις και η διαδρομή του προς την "απόλυτη αγνότητα";

Ο Μανολιός ισορροπεί σαν σε τεντωμένο σκοινί ανάμεσα στην αγνότητα, την αθωότητα και την αγιοσύνη. Είναι το πιο καθαρό μας κομμάτι. Εκείνο το κομμάτι της ψυχής, το πιο παιδικό, που όλοι έχουμε, αλλά το θυσιάζουμε χάριν των κοινωνικών απαιτήσεων. Εδώ βέβαια η κοινωνία είναι εκείνη που πρώτη παίρνει την απόφαση να το θυσιάσει.

Αναφέρατε ότι η προετοιμασία δοκίμασε την πίστη όλων των μελών της ομάδας. Τι είναι αυτό που σας συντάραξε περισσότερο;

Είναι ένα σύνθετο έργο: με φιλοσοφικούς, πνευματικούς, ηθικούς ακόμη και θεολογικούς άξονες. Επιλέξαμε τον δύσκολο δρόμο. Δουλέψαμε με περισυλλογή και συλλογικότητα. Συγκρουστήκαμε με ευκολίες, αλλά και εγωισμούς, ώστε να έχουμε μια συνεργασία ελεύθερη, ωραία και ανοιχτή, αλλιώς το πνεύμα ενός τέτοιου έργου δεν θα μπορούσε να επικοινωνήσει.

Αν μπορούσες να κρατήσεις μία μόνο φράση από το έργο, ποια θα ήταν και γιατί;

"Οι πιο καλοί πεινούν και αδικιούνται. Οι πιο κακοί τρων και πίνουν και κυβερνούν. Δεν μπορεί πια το άδικο να βαστάξει".

Πιστεύεις ότι το κοινό θα δει τον εαυτό του μέσα στους χαρακτήρες του έργου;

Είναι η σοφία του Καζαντζάκη, η γραφή του που έχει στο κέντρο της τον άνθρωπο. Στο συγκεκριμένο μάλιστα έργο του, όσο τον ενδιαφέρει εν σμικρώ ο άνθρωπος άλλο τόσο τον ενδιαφέρει στο σύνολό της η ανθρωπότητα. Κατόρθωσε με τον τρόπο αυτό, η φωνή του να ακουστεί πέρα από τη Σαρακήνα και τη Λυκόβρυση, τους τόπους δράσης δηλαδή της μυθοπλασίας του, σε ολόκληρο τον κόσμο. Το "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται" μεταφράστηκε σε 35 γλώσσες κι έγινε κινηματογραφική ταινία, όπερα στο εξωτερικό, τηλεοπτική σειρά, ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, επειδή μιλά τη γλώσσα του ανθρώπου.

*Η παράσταση παίζεται και τη Μεγάλη Εβδομάδα, από 6 έως 8 Απριλίου. Μετά το Πάσχα συνεχίζεται από τις 17 Απριλίου.

Η διασκευή και η σκηνοθεσία είναι του Μάνου Καρατζογιάννη. Τα σκηνικά υπογράφουν η Ναταλία Αστυπαλίτη και η Δήμητρα Σαρρή, τα κοστούμια είναι της δεύτερης και της Βασιλικής Σύρμα, τη μουσική σύνθεση δημιούργησε ο Γιώργος Μαυρίδης, την κίνηση επιμελείται η Ζωή Χατζηαντωνίου και τους φωτισμούς ο Λάμπρος Παπούλιας.