Ο Άρης Λάσκος για τη "Χαμένη άνοιξη": "Ας αναλάβουμε δράση. Να μην χαθεί άλλη Άνοιξη"

Ο 'Άρης Λάσκος, καλλιτέχνης με βαθιά αγάπη για το θέατρο ντοκιμαντέρ, πολιτικά ενεργός και κοινωνικά ευαισθητοποιημένος, εδώ και μια δεκαετία "φλερτάρει" δημιουργικά με την Ιστορία, ανοίγοντας διαύλους επικοινωνίας του τότε με το τώρα. Αριστούχος απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, της Νομικής Σχολής Αθηνών, σήμερα μεταπτυχιακός φοιτητής του τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, έχει αφήσει ήδη το στίγμα του τόσο ως ηθοποιός όσο και ως σκηνοθέτης. Από το 2020 έως το 2024 διετέλεσε γενικός γραμματέας του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, ενώ πιο πρόσφατα μάς απασχόλησε και σκηνοθετικά με το "ΕΝΡΟΝ" της Λούσι Πρεμπλ, μια παράσταση που φώτισε με αιχμηρό τρόπο τη σχέση εξουσίας, οικονομίας και ανθρώπου.

Φέτος, ο Λάσκος στρέφεται σε έναν μεγάλο 'Έλληνα συγγραφέα, τον Στρατή Τσίρκα, και καταπιάνεται με τη "Χαμένη 'Άνοιξη" — το πολιτικό και υπαρξιακό μυθιστόρημα που, αν και γράφτηκε μέσα στη δεκαετία του ’60, μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ. Μιλήσαμε μαζί του σε μια συνέντευξη με αφορμή τη θεατρική μεταφορά του έργου που έκανε πρεμιέρα στις 2 Οκτωβρίου στο θέατρο Πορεία (όπου συνεχίζεται για λίγες παραστάσεις). Εκεί συμπρωταγωνιστεί με τους Ελένη Ζαραφίδου, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Δημήτρη Πασσά, Γιούλη Τσαγκαράκη, Συμεών Τσακίρη, με τη θεατρική διασκευή να φέρει τη δική του υπογραφή, σε σκηνοθεσία του Βαλάντη Φράγκου. Με αφετηρία την ανησυχία του για την ελλιπή ιστορική μνήμη και την κοινωνική της επίδραση, επιχειρεί να ζωντανέψει μια ταραγμένη ιστορική περίοδο μέσα από μια παράσταση που συνδυάζει το πολιτικό πρόσημο και την ανθρώπινη ευαισθησία, αναδεικνύοντας τη διαχρονική σημασία της ιστορικής επαγρύπνησης.
 

Το έργο του συγγραφέα των "Ακυβέρνητων Πολιτειών", Στρατή Τσίρκα, σπάνια έχει βρει το δρόμο του για τη σκηνή. Φέτος η παράσταση της "Χαμένης άνοιξης", έδωσε μία μοναδική ευκαιρία στον 'Άρη Λάσκο να συνεχίσει τη δεκαετή έρευνά του πάνω στο πώς το θέατρο μπορεί να κάνει πιο εύληπτη την Ιστορία. "Το πώς δηλαδή μπορούμε να "μιλήσουμε" την Ιστορία μέσα από την αναπαράσταση κι αν έχουμε να κερδίσουμε κάτι από αυτό". 
 

"Με προβληματίζει έντονα η ελλιπής ιστορική μας μνήμη και το πώς αυτή η έλλειψη επηρεάζει την ανάλυση του παρόντος, το δημόσιο λόγο, την κοινωνική ζωή και τις επιλογές μας ως κοινωνία". 

"Με προβληματίζει έντονα η ελλιπής ιστορική μας μνήμη και το πώς αυτή η έλλειψη επηρεάζει την ανάλυση του παρόντος, το δημόσιο λόγο, την κοινωνική ζωή και τις επιλογές μας ως κοινωνία.
 

Πιστεύοντας βαθιά στον παιδευτικό ρόλο του θεάτρου, όλες οι παραστάσεις που έχω σκηνοθετήσει ή επιμεληθεί δραματουργικά, τα εργαστήρια για εφήβους που κάνω στο Εθνικό Θέατρο, αλλά και η διπλωματική μου εργασία στο μεταπτυχιακό μου ασχολούνται με ιστορικά ζητήματα και διερευνούν αυτήν ακριβώς τη σχέση Ιστορίας και Θεάτρου. H "Χαμένη Άνοιξη" του Τσίρκα, λοιπόν, ήταν μια φυσική συνέχεια αυτής της πολυετούς αναζήτησης. Από το πρώτο διάβασμα, κάποια στιγμή ως μαθητής Λυκείου, ερωτεύτηκα την αμεσότητα του λόγου, το ανάγλυφο των ηρώων, την πολυπρόσωπη σύνθεση, τη μείξη ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, την καταπληκτική σύλληψη να δούμε μια ταραγμένη περίοδο της σύγχρονης Ελλάδας, μέσα από την προσωπική ιστορία των πρωταγωνιστών. Μεγαλώνοντας, κατάλαβα πως η μνήμη των Ιουλιανών του 1965, έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Κι όμως, απόνερά τους ακόμα παρεισφρύουν στη ζωή μας. Και κάπως έτσι, αυτό το πρώτο εφηβικό ένστικτο, έγινε επιτακτική ανάγκη: έπρεπε να μιλήσουμε δημόσια για εκείνη την εποχή. Την εποχή που κάθε μέρα ο κόσμος ήταν στους δρόμους και απαιτούσε την αποκατάσταση της Δημοκρατίας εν μέσω καθοδηγήσεων από το Παλάτι, τις ξένες Δυνάμεις και το κεφάλαιο της εποχής".

Ποιες ήταν όμως οι μεγαλύτερες προκλήσεις στη θεατρική μεταφορά ενός τόσο πολιτικά και ιδεολογικά φορτισμένου μυθιστορήματος; Σύμφωνα με τον Άρη Λάσκο, "ακριβώς το ότι είναι τόσο πολιτικά και ιδεολογικά φορτισμένο. 'Έπρεπε να βρεθεί μια χρυσή τομή και ο κεντρικός προβληματισμός του "τι θεωρεί κανείς πολιτική; Μπορεί άραγε να ζήσει κάποιος ανεπηρέαστος από κάθε τι εξωτερικό;" να διατηρηθεί αυτούσιος και πύρινος, όπως στο βιβλίο.
 

Ο Τσίρκας έγραψε την 'Άνοιξη, μια δεκαετία  μόλις μακριά από τα γεγονότα που περιγράφει, ενδεχομένως βαθιά απογοητευμένος από τη στάση της επίσημης Αριστεράς τότε, ενώ είχε προηγηθεί και η διαγραφή του από το ΚΚΕ μετά την έκδοση της Λέσχης. Είναι αναμενόμενο να είναι σκληρός στην κριτική του και να "χάνει" οπτικές που παρέδωσε η ιστορική επιστήμη χρόνια αργότερα. 'Όμως, ούτε το βιβλίο του, ούτε η παράστασή μας είναι ιστορικό εγχειρίδιο. Είναι μια αφήγηση της τιτάνιας ανθρώπινης προσπάθειας να σταθούμε ακέραιοι απέναντι σε γεγονότα και καταστάσεις, που μας τραβούν συνεχώς το χαλί κάτω από τα πόδια. Και ως τέτοιο έπρεπε να αποδοθεί. Φυσικά, δεν έγινα ισαποστάκιας μεταφέροντας το μυθιστόρημα στη σκηνή, ούτε αλλοίωσα την οπτική. Τα γεγονότα της πραξικοπηματικής ανατροπής της νόμιμα εκλεγμένης από το 53% του λαού κυβέρνησης Παπανδρέου είναι δεδομένα και η ευθύνη για ό, τι ακολούθησε πιστώνεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα και φορείς". 

Πώς ακουμπάει το έργο του Τσίρκα στο σήμερα; "Πέρα από τις προφανείς αναλογίες (ανατροπή Κυβέρνησης, εξαγορά βουλευτών, μυστικές υπηρεσίες, υποκλοπές, βία και καταστολή στην αντίδραση του κόσμου, κυβερνητικές μεθοδεύσεις για αλλοίωση τόπου εγκλημάτων…), αυτό που με συγκινεί βαθιά είναι το εξαιρετικό εύρημα του Τσίρκα: τοποθετεί στο κέντρο της δράσης έναν αριστερό πολιτικό πρόσφυγα, τον Ανδρέα, που φτάνει στην Αθήνα λέγοντας "για όσα έγιναν εκεί (σ.σ. εννοεί την Τασκένδη, όπου έλειπε 18 χρόνια), δε θέλω να μιλήσω και δεν θα κρίνω" και μια "ξένη" τη Φλώρα, που λέει "εγώ από πολιτική δεν θέλω και δεν μπορώ να καταλάβω. Δεν ξέρω τι θέλετε και ανακατεύεστε".
 

"Αν κάποιος πήρε – έστω και πρόσκαιρα – απόφαση μη συμμετοχής και ιδιώτευσης, ήρθε ή θα έρθει η στιγμή που θα τον φέρει αντιμέτωπο με την επιλογή του αυτή: τα Τέμπη, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σφαγή στην Παλαιστίνη, η διακυβέρνηση Τραμπ, η κρίση στη Γαλλία, το νέο εργατικό νομοσχέδιο, ο ΟΠΕΚΕΠΕ". 

'Έχουμε, δηλαδή, από τη μια, συνειδητή υπαναχώρηση και άρνηση συμμετοχής στα κοινά πλέον και, από την άλλη, μια απολιτίκ θέση. Είναι τέτοια η δύναμη των γεγονότων όμως, που και οι δύο (όπως και όλοι οι ήρωες του έργου) θα ανατρέψουν την απόφασή τους: δεν ήταν δυνατό να μην εμπλακούν. Δεν ήταν δυνατό η Ιστορία να μην τους ακουμπήσει. Αυτό ζούμε και σήμερα. Για όποιο λόγο (απογοήτευση; Κούραση; Ιδεολογική Θέση; Οικονομική θέση; ) κι αν κάποιος πήρε – έστω και πρόσκαιρα – απόφαση μη συμμετοχής και ιδιώτευσης, ήρθε ή θα έρθει η στιγμή που θα τον φέρει αντιμέτωπο με την επιλογή του αυτή: τα Τέμπη, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σφαγή στην Παλαιστίνη, η διακυβέρνηση Τραμπ, η κρίση στη Γαλλία, το νέο εργατικό νομοσχέδιο, ο ΟΠΕΚΕΠΕ. Ας σκεφτούμε πώς άλλαξαν οι ζωές μας μετά από αυτά και άλλα τόσα γεγονότα, ακόμα και για όσους – φοβικούς ή μη – είχαν πει "θα μείνω σπιτάκι μου"…". 
 

"Με σημείο αναφοράς τη φράση του Ανδρέα "το μνημονικό μου είναι σαν οχυρό πού τό χτυπά αδιάκοπα βαρύ πυροβολικό" και τους συνεχείς συνειρμούς των ηρώων, που βλέπουν ένα πρόσωπο και θυμούνται ή το μπερδεύουν για κάποιο άλλο, κρατήσαμε ακέραιους τους δύο κεντρικούς ήρωες, τον Αντρέα (Δημήτρης Πασσάς) και τη Φλώρα (Ελένη Ζαραφίδου), και οι υπόλοιπο τέσσερις ηθοποιοί (Άρης Λάσκος, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Γιούλη Τσαγκαράκη, Συμεών Τσακίρης) εναλλάσσονται στα υπόλοιπα πρόσωπα του έργου, υποδυόμενοι πολλαπλούς ρόλους. Διατηρήσαμε στο ακέραιο τον καταιγιστικό ρυθμό, ενώ επενδύσαμε στις παράλληλες σκηνές για να αποδώσουμε το πώς όλη η Αθήνα συμμετείχε στα γεγονότα τότε. Μοιραία, καθώς μιλάμε με σκηνικούς χρόνους, συμπυκνώσαμε αρκετά σημεία, όμως αναδείξαμε άλλα, ενώ για την καλύτερη πρόσληψη, αλλά και την εμβάθυνση σε κάποιους χαρακτήρες χρησιμοποιήσαμε αναφορές ή και μικρά σπαράγματα από τον Primo Levi, τον Patricio Guzman, τις εμβριθείς ιστορικές μελέτες των κκ Στύλλου Μαρίας, Λιβιεράτου Δημήτρη και Μπόλαρη Λέανδρου για τα Ιουλιανά και συνεντεύξεις παλιννοστούντων από την Τασκένδη. Τέλος, υπηρετώντας την ανατροπή του λογοτεχνικού ύφους που ο ίδιος ο Τσίρκας επιχειρεί στα τελευταία κεφάλαια της κηδείας του Σωτήρη Πέτρουλα, υπάρχει ένα σκηνικό εύρημα που θα θέλαμε να αποκαλυφθεί επί σκηνής". 

Το πιο συγκλονιστικό μήνυμα που μεταφέρει
η "Χαμένη 'Άνοιξη" του Τσίρκα 

"Αν διαβάσουμε την ιστορία μετά τα Ιουλιανά, θα δούμε ότι μετά τη "Χαμένη 'Άνοιξη" ακολούθησε η επταετής Δικτατορία των Συνταγματαρχών και, φυσικά, η τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η πρώτη κατάλυση κάθε έννοιας Διεθνούς Δικαίου. Θα μπορούσαμε, δηλαδή, να δούμε το έργο ως ένα τεράστιο σήμα κινδύνου για τη ζοφερή διεθνή και εγχώρια πραγματικότητα που ζούμε. Ως καλλιτέχνης, όμως, επιλέγω να ταυτίζομαι με τη θέση του Τσίρκα που ήθελε να γράψει ένα έργο σκοτεινό, "που να κάνει ευτυχισμένους όσους το διαβάζουν". 
 

Πώς απαντάει ο 'Άρης Λάσκος στο ερώτημα "Τι ακολουθεί μετά από μία Χαμένη 'Άνοιξη; Μια ακόμα χαμένη εποχή ή μήπως μια ευκαιρία για επαγρύπνηση και αλλαγή πορείας;". 

"Δεν πιστεύω ότι η Ιστορία κάνει κύκλους. Ακόμα κι αν τα στοιχεία του ’65 μοιάζουν πολύ με πτυχές του σήμερα, υπάρχει χρόνος για αντίδραση και αλλαγή πορείας. Οπότε ως μήνυμα θα επιλέξω μια φράση, όχι του Τσίρκα, αλλά που έγραψα ειδικά για την παράσταση: "Δεν ζούμε μόνοι μας... Κι ο χρόνος δεν είναι δικός μας. Απλώς κολυμπάμε. Ενίοτε μας παρασέρνει ένα μεγάλο κύμα. Μένει ν’ αποδειχθεί ποιοι θα επιζήσουμε. Πάντως, σίγουρα, δεν μπορούμε να ζήσουμε εκτός". Οπότε, ας αναλάβουμε δράση. Να μην χαθεί άλλη 'Άνοιξη".