Θα μας στοιχίσει το κλείσιμο του ΝΕΟΝ;

   

Σε μια συναισθηματικά φορτισμένη συνέντευξη Τύπου ο ιδρυτής του ΝΕΟΝ Δημήτρης Δασκαλόπουλος και η διευθύντρια του οργανισμού Ελίνα Κουντούρη ανακοίνωσαν την ολοκλήρωση της λειτουργίας του αφήνοντας μια παρακαταθήκη που μένει να αποτιμηθεί και φέρνει στο προσκήνιο εκ νέου τις προκλήσεις του πεδίου. 

Κάπως σαν τραπέζι μνημοσύνου, απ’ αυτά που έχεις πολλά να μνημονεύσεις και κυρίως τα καλά, εξελίχθηκε η συνέντευξη Τύπου του ΝΕΟΝ μετά την αιφνιδιαστική για τους περισσότερους ανακοίνωση της ολοκλήρωσης της δραστηριότητας του οργανισμού που ίδρυσε πριν 14 χρόνια ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, γνωστός επιχειρηματίας, πρόεδρος του Συνδέσμου Επιχειρήσεων & Βιομηχανιών (ΣΕΒ) (2006-2014) και διεθνούς κύρους συλλέκτης, με στόχο τη διάχυση των μηνυμάτων της σύγχρονης τέχνης σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό, με την πεποίθηση ότι η τέχνη μπορεί να εμπνέει, να ενώνει και να λειτουργεί ως καταλύτης αλλαγών. 

Ο Δασκαλόπουλος μίλησε για μια διαδικασία ωρίμανσης του ίδιου και του ΝΕΟΝ που εξελίχθηκε παράλληλα με την προ λίγων ετών απόφασή του να δωρίσει τη συλλογή του σε κορυφαία μουσεία - έχοντας επί σειρά χρόνων υποστηρίξει την καλλιτεχνική δημιουργία και έχοντας συμβάλει στην "ενεργοποίηση ενός νέου πολιτιστικού οικοσυστήματος” στην Ελλάδα, δεν θεωρεί ότι έχει πλέον την ίδια χρησιμότητα που είχε την εποχή που ιδρύθηκε. Πιστεύοντας ότι πλέον το τοπίο είναι πολύ διαφορετικό από την εποχή της κρίσης με "ένα πολύ πιο γόνιμο οικοσύστημα και περισσότερους δράστες” (κυρίως το ΕΜΣΤ και τα ιδρύματα), έμφαση στην τέχνη στο δημόσιο χώρο στην οποία το ΝΕΟΝ πρωτοστάτησε, αλλά κι ένα πολύ μεγαλύτερο κοινό για τη σύγχρονη τέχνη που "την αναζητά και κάνει ουρές έξω από εκθέσεις”. Επίσης, σημείωσε ότι η Αθήνα έχει γίνει προορισμός στον διεθνή χάρτη της σύγχρονης τέχνης και η λειτουργία του ΕΜΣΤ έχει παίξει σημαντικό ρόλο σε αυτό. "Φεύγεις όταν είσαι στην κορυφή” δήλωσε χαρακτηριστικά, κλείνοντας με το ότι το αποτύπωμα του ΝΕΟΝ δεν μετριέται, αφού συμπεριλαμβάνει τα δίκτυα και τις υποδομές που έφτιαξε και που θα συνεχίσουν να υπάρχουν.  

Τέχνη και φιλανθρωπία 

Ο Δασκαλόπουλος είχε ανατρέξει προηγουμένως στη δημιουργία του ΝΕΟΝ εν μέσω της κρίσης που, όπως έχει δηλώσει και παλιότερα, θεωρεί ότι ήταν κατά βάση πολιτισμική παρά αμιγώς οικονομική, επιστρέφοντας στην ομιλία του το 2006 ως πρόεδρος του ΣΕΒ όταν σε μια κατάσταση γενικής, πλαστής ευδαιμονίας είχε προδιαγράψει το άμεσο μέλλον της Ελλάδας ως μια φτωχής και περιθωριοποιημένης χώρας. Κρίνοντας πόσο έχει βοηθήσει τον ίδιο σε προσωπικό επίπεδο η επαφή με τη σύγχρονη τέχνη, δημιούργησε το 2012 έναν οργανισμό με στόχο να φέρει το ευρύ κοινό σε επαφή με τις ιδέες και τις προκλήσεις της, σε "μια εποχή που αναζητούσε νέα μοντέλα κοινωνικής συμμετοχής και ιδιωτικών πρωτοβουλιών”.

Σε μια ιστορική στιγμή που η "υποστήριξη της τέχνης και του πολιτισμού ήταν αδήριτη ανάγκη ο ΝΕΟΝ, επιλέγοντας ως πεδίο δράσης ολόκληρη την πόλη, εισήγαγε έναν καινοτόμο τρόπο λειτουργίας, ενεργοποιώντας διαφορετικούς εκθεσιακούς χώρους, ελεύθερα και δωρεάν προσβάσιμους σε όλους.”

Η πρώτη έκθεση σύγχρονης τέχνης στον λόφο της Ακρόπολης

Ο κύκλος αυτός κλείνει με τον πλέον συμβολικό τρόπο, με την πρώτη έκθεση σύγχρονης τέχνης στον λόφο της Ακρόπολης, με την έκθεση του Michael Rakowitz στο Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης που αναμένεται να εγκαινιαστεί εκτός απροόπτου φέτος τον Ιούλιο και να διαρκέσει ως το 2027, (ολοκληρώνοντας την τριλογία εκθέσεών του που ξεκίνησε στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών) όπως μας είπε η Ελίνα Κουντούρη αναφέροντας ονομαστικά όλους τους συνεργάτες του ΝΕΟΝ, την ομάδα που δημιουργήθηκε σταδιακά και δούλεψε γι αυτόν. Αναφερόμενη στην πρώτη συνάντησή της με τον Δασκαλόπουλο όπου είχε πάει να προτείνει τη στήριξη ενός μικρού μη κερδοσκοπικού οργανισμού που θα στήριζε την καλλιτεχνική δημιουργία και έφυγε έχοντας προσληφθεί ως διευθύντρια του νεοσύστατου τότε ΝΕΟΝ, έπλεξε το εγκώμιο του ξεχωριστού ανθρώπου πίσω από τον οργανισμό. Αναφέρθηκε επίσης, ως βασική παρακαταθήκη, στη δημιουργία χώρων συνύπαρξης και φροντίδας με όχημα τη σύγχρονη τέχνη, η οποία περνά και μέσα από την ενεργή αναγνώριση της κληρονομιάς και των αρχαίων πολιτισμών και την ώσμωση των καλλιτεχνών με έναν πιο συντηρητικό χώρο που είναι αφιερωμένος στη διαφύλαξή τους.   

Το ΝΕΟΝ ήταν...

Πολλά μπορεί να θυμηθεί κανείς από τα projects του ΝΕΟΝ που μοιάζει να έχει κρατήσει περισσότερα από 14 χρόνια, σε δημόσια κτίρια και τοπόσημα της πόλης αλλά και της Ελλάδας γενικότερα, από την εμβληματική ανακαίνιση πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου το 2021, και την ανακαίνιση και δημιουργία χώρου τέχνης στο Ωδείο Αθηνών το 2016 ως την πρώτη μόνιμη εγκατάσταση έργου σύγχρονης τέχνης σε αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα, του έργου RULE II (2019) του βρετανού καλλιτέχνη Antony Gormley στο νησί της Δήλου το 2025. Από τις εκθέσεις και τα πρότζεκτς διεθνών καλλιτεχνών όπως του Tino Sehgal στη Ρωμαϊκή Αγορά Αθηνών και της Μαρίνα Αμπράμοβιτς στο Μουσείο Μπενάκη μέχρι τα Community projects στο Αιγάλεω και το Περιστέρι όπου γεννήθηκαν πρωτοβουλίες όπως η Προσωρινή Ακαδημία Τεχνών ΠΑΤ.  

Πέρα από τους αριθμούς, τις μεγάλες εκθέσεις και τις παρεμβάσεις στο δημόσιο χώρο, άλλωστε, ο ΝΕΟΝ έχει χρηματοδοτήσει εκατοντάδες ανεξάρτητες πρωτοβουλίες που ειδικά πριν ξεκινήσουν οι σχετικές χρηματοδοτήσεις του Υπουργείου Πολιτισμού, δύσκολα θα είχαν άλλο τρόπο να πραγματοποιηθούν αν ήθελαν να το κάνουν με τους ελάχιστους "επαγγελματικούς όρους” που θα κάλυπταν έστω και στοιχειώδεις αμοιβές σε καλλιτέχνες, παραγωγές κλπ. Δεν είναι τυχαίο ότι όσες συνομιλούμε στενά με τους ανεξάρτητους χώρους που προσπαθούν να υποστηρίξουν ένα πρόγραμμα με υπόσταση είχαμε ήδη ακούσει τις φήμες για το κλείσιμο του ΝΕΟΝ που δεν μπορεί παρά να μετράει για εκείνους ως μια ακόμη απώλεια - εμπόδιο στην προσπάθειά τους αυτή.

Για το ευρύ κοινό που σχηματίζει ουρές το ΝΕΟΝ μπορεί να ήταν ένα πολύτιμο όχημα για να έρθουν σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη, για τους δρώντες του πεδίου όμως ήταν ο τρόπος για να υπάρχουν με συγκεκριμένες συνθήκες μέσα σε αυτό, με όλες τις τριβές και προκλήσεις που αυτό συνεπάγεται.

Είναι αδύνατο να θυμηθείς όλες τις μικρές εκθέσεις και πρωτοβουλίες που έφεραν το λογότυπό του στο τέλος και να αποτιμήσεις τη συμβολή του στην εξέλιξη της σκηνής και της καθεμιάς μας προσωπικά. Για το ευρύ κοινό που σχηματίζει ουρές το ΝΕΟΝ μπορεί να ήταν ένα πολύτιμο όχημα για να έρθουν σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη, για τους δρώντες του πεδίου όμως ήταν ο τρόπος για να υπάρχουν με συγκεκριμένες συνθήκες μέσα σε αυτό, με όλες τις τριβές και προκλήσεις που αυτό συνεπάγεται και που, όσο τα ιδρύματα εξελίχθηκαν ολοένα και περισσότερο σε ρυθμιστές του πολιτισμικού πεδίου, έχει αποτελέσει αντικείμενο κριτικής και ανάλυσης, με πιο πρόσφατη αυτή της Λουίζας Αυγήτα με τίτλο "Φιλανθρωπία και σύγχρονη τέχνη”  στον συλλογικό τόμο "Η τέχνη στην Ελλάδα. Το θεσμικό πλαίσιο μετά το 1945” (επιμέλεια Αρετή Αδαμοπούλου, εκδόσεις University Studio Press) όπου χαρτογραφούνται τοπικά χαρακτηριστικά του "φιλανθρωκαπιταλισμού” της τέχνης και το πεδίο δυνατοτήτων επιχειρηματικής εκμετάλλευσης που αυτός ανοίγει. Προβληματικοποιώντας, ταυτόχρονα, ακόμη και την υιοθέτηση όρων της αγοράς όπως το οικοσύστημα και η βιωσιμότητα στο λόγο περί τέχνης.

Όσο, λοιπόν, η δεξαμενή πόρων που διατίθενται για τη σύγχρονη τέχνη συρρικνώνεται, και παρά τις όποιες αντιρρήσεις μπορεί να έχουν κατά καιρούς εκφραστεί για τους τρόπους υποστήριξης της σκηνής (π.χ. με χρηματοδοτήσεις - "επιδόματα” για τους πολλούς έναντι πιο μεγάλων και πιο στοχευμένων σε πρωτοβουλίες αναγνωρισμένης αξίας), αποκαλύπτεται ακόμη περισσότερο η επισφάλεια και η ευθραυστότητα του τοπικού καλλιτεχνικού "οικοσυστήματος”. Ενός οικοσυστήματος το οποίο πρωτοβουλίες όπως το ΝΕΟΝ έχουν σίγουρα θρέψει και υποστηρίξει παρόλα αυτά δεν έχει βρεθεί τρόπος να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητά του με πιο στέρεες υποδομές που μόνο στα πλαίσια ενός στρατηγικού σχεδίου του δημόσιου τομέα, χωρίς αυτό να αποκλείει τις συνέργειες με ιδιωτικούς οργανισμούς, θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί.   

Όπως έχουμε ξαναγράψει, μεταξύ άλλων όταν ο ΝΕΟΝ έπαψε να είναι ο μοναδικός χορηγός της Outset.Greece, του ελληνικού τμήματος της Outset Contemporary Art Fund που υποστήριζε  εκθέσεις, έργα και εκπαιδευτικές δράσεις, αλλά και όπως έχει δείξει η παροδική ή όχι τόσο σταθερή και σε βάθος χρόνου εμπλοκή άλλων ιδιωτικών ιδρυμάτων με την υποστήριξη της ανεξάρτητης καλλιτεχνικής δημιουργίας, το τοπικό καλλιτεχνικό οικοσύστημα παραμένει αν όχι εξίσου εύθραυστο με πριν 14 χρόνια παρόλα αυτά εξαιρετικά επισφαλές.

Η τράπουλα ξαναμοιράζεται 

Με το ΕΜΣΤ να αποτελεί τον μοναδικό δημόσιο "παίκτη” με στρατηγική χρηματοδότηση, τα ιδρύματα να αλλάζουν ατζέντες κατά βούληση χωρίς να οφείλουν προφανώς να λογοδοτήσουν για τις αποφάσεις τους, τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις να απαιτούν μια καλοκουρδισμένη μηχανή αιτήσεων που μπορούν να υποστηρίξουν μόνο οι συνήθεις ύποπτοι, και τους ιδιώτες πάτρωνες (π.χ. συλλέκτες) να επιστρέφουν όπως φαίνεται τελευταία ως από μηχανής θεοί/ές με νέο ρόλο και κύρος σε επιτροπές, συμβούλια ειδικών και στην υποστήριξη θεσμών, τη στιγμή που δεν υπάρχει ούτε καν ένας απλός, διαφανής μηχανισμός για να απευθυνθεί ένας καλλιτέχνης που προσκαλείται σε μια σημαντική διεθνή μπιενάλε και δεν έχει λεφτά να καλύψει το εισιτήριό του πόσο μάλλον για να υποστηρίξει μια σημαντική παραγωγή, δεν μπορούμε να είμαστε αισιόδοξες ως προς το πώς διαμορφώνεται το τοπίο. 

Όσο το κράτος έχει άλλες προτεραιότητες, μακάρι να κυοφορήσουν νέοι τρόποι υποστήριξης της καλλιτεχνικής παραγωγής σαν αυτούς που δοκιμάζονται, όπως φαίνεται από νέες πρωτοβουλίες που βρίσκονται στα σκαριά, και τα δίκτυα και οι επαγγελματίες που έχουν γαλουχηθεί μέσα από οργανισμούς όπως ο ΝΕΟΝ να μην έχουν την τύχη υποδομών όπως το Καπνεργοστάσιο που τουλάχιστον στο επίπεδο της σύγχρονης τέχνης έχει εξελιχθεί σε μη τόπο.