Για τον Παναγιώτη Κεχαγιά η κύρια μειονότητα στη λογοτεχνία είναι η καλή λογοτεχνία

   

Τον πρωτογνωρίσαμε ως συγγραφέα που "είχε κάτι", έχει τύχει να συνειδητοποιήσουμε εκ των υστέρων κλείνοντας ένα βιβλίο ότι έχουμε μόλις διαβάσει μια από τις πολύ αξιόλογες μεταφράσεις του και τον τελευταίο χρόνο σταματάμε πάντα στα τραπέζια των βιβλιοπωλείων για να πάρουμε στα χέρια μας κάποιο από τα 5 κομψοτεχνήματα που έχει κυκλοφορήσει ο εκδοτικός οίκος  "Γεννήτρια", ακόμη κι αν δεν πρόκειται για την Κίτρινη, πανόδετη και εξαιρετικά περιορισμένη, αριθμημένη, έκδοση στην οποία διατίθενται, παράλληλα με την κανονική. Και σιγά σιγά τα διαβάζουμε! Με αφορμή, λοιπόν, τον "Κωνσταντίνο" του Παναγιώτη Ευαγγελίδη που διαβάσαμε τελευταία και καθώς κλείνει ήδη ένας χρόνος των εκδόσεων "Γεννήτρια" του ζητήσαμε να μας συμπληρώσει κάποια από τα κομμάτια που λείπουν. 

Ποιά είναι τα πρώτα συμπεράσματα ή σκέψεις καθώς βαδίζουμε προς τον ένα χρόνο της Γεννήτριας; Σας εξέπληξε κάτι;

"Αυτό που με εκπλήσσει, καθημερινά μάλιστα, το πρωί που ξυπνάω, είναι ότι έχω την τεράστια τύχη να φτιάχνω βιβλία όπως ακριβώς τα θέλω εγώ, κι ότι υπάρχουν πάρα μα πάρα πολλοί άνθρωποι που δεν γνωρίζω που έρχονται και με επιδοτούν με ένα μέρος του εισοδήματός τους."

Η Γεννήτρια είναι κάτι που είχα στο μυαλό μου εδώ και αρκετά χρόνια, και την είχα σχεδιάσει όλη οχτώ φορές –μέσα στο μυαλό μου– τα εξώφυλλα, τα χαρτιά, τα ηβέντς, όλα, τα πάντα. Και τελικά όλα βγήκαν διαφορετικά – και πολύ καλύτερα, μάλιστα. Ένας εκδοτικός είναι ζωντανό πράγμα, οπότε κι αυτός δοκιμάζει πράγματα, προσαρμόζεται στις εκάστοτε συνθήκες, κάνει λάθη, γνωρίζει κόσμο, σκοντάφτει και πέφτει, κάποιος τον βοηθάει να σηκωθεί και ούτω καθεξής. Αυτό που με εκπλήσσει, καθημερινά μάλιστα, το πρωί που ξυπνάω, είναι ότι έχω την τεράστια τύχη να φτιάχνω βιβλία όπως ακριβώς τα θέλω εγώ, κι ότι υπάρχουν πάρα μα πάρα πολλοί άνθρωποι που δεν γνωρίζω που έρχονται και με επιδοτούν με ένα μέρος του εισοδήματός τους. Κάτι που δεν μπορώ να ξεπεράσω ακόμη. Αυτό που δεν με εκπλήσσει καθόλου είναι οι καταπληκτικοί μου συνεργάτες, γιατί τους διάλεξα έναν έναν με αγάπη και φροντίδα, εκτός από τη Δανάη Σιώζιου, που με διάλεξε αυτή.

Πώς είναι η ζωή του εκδότη ενός μικρού οίκου στην Αθήνα σήμερα;
Από οικονομικής άποψης αρκετά δύσκολη, αλλά αυτό νομίζω είναι η πραγματικότητα του μικρού οτιδήποτε στην Ελλάδα σήμερα. Από δημιουργικής πλευράς, περνάω υπέροχα: διαβάζω περισσότερο από ποτέ, σχεδιάζω πράγματα, αναπτύσσω τις αποθηκαριακές μου δεξιότητες (transferable skills), τσακώνομαι με τον γραφίστα μου, μετά έχει δίκιο, τα βρίσκουμε, πάω στα βιβλιοπωλεία, χαζεύω βιβλία, αγοράζω βιβλία, ξεχνάω δέκα σημαντικά πράγματα που πρέπει να κάνω κάθε μέρα, όλα είναι φίνα.

Νιώθετε μέρος μιας κοινότητας; 
Εγώ ξεκίνησα ως μοναχικός συγγραφέας που δεν είχε καμία απολύτως επαφή με το λογοτεχνικό πεδίο. Μετά ήρθε η έκδοση του πρώτου μου βιβλίου, ξεκίνησα να δουλεύω στους Αντίποδες και έκτοτε συμμετέχω ενεργά στα εκδοτικά πράγματα, φορώντας πολλά διαφορετικά καπελάκια: συγγραφέας, μεταφραστής, επιμελητής, και τώρα εκδότης. Και μάλιστα αυτό που με χαροποιεί όποτε πηγαίνω σε κάποια έκθεση βιβλίου, μικρή ή μεγάλη δεν έχει σημασία, είναι αυτή η αίσθηση της κοινότητας, η οποία μάλιστα είναι διττή: υπάρχει η εκδοτική κοινότητα, στην οποία, ενώ είμαστε όλοι υποτίθεται ανταγωνιστές σε μία πολύ περιορισμένη αγορά, συμπεριφερόμαστε περισσότερο σαν συναγωνιστές· και μετά υπάρχει και η αναγνωστική κοινότητα, στην οποία εγώ μπήκα σε πολύ μικρή ηλικία και δεν πρόκειται να βγω ποτέ. 

Η επόμενη γενιά διαβάζει, με τον δικό της τρόπο, όπως και θα ʼπρεπε  

Συχνά διαβάζουμε για την έλλειψη φιλαναγνωσίας στην Ελλάδα αλλά για το πώς η gen z διαβάζει, το BookTok κλπ, βιβλιοπωλεία που ανοίγουν ή κλείνουν… Ποιά είναι η προσωπική σας αίσθηση/ άποψη ως προς το (νέο) κοινό του βιβλίου;  

Αυτή είναι μια ερώτηση που μου γίνεται πάρα πολύ συχνά, και έχω αρχίσει να πιστεύω πως κρύβει από πίσω της ένα συλλογικό άγχος πολύ πιο βαθύ από το αν τελικά τα πιτσιρίκια διαβάζουν ή όχι, και υποδεικνύει νομίζω τον φόβο μας για το πώς θα διαμορφωθεί η σκέψη των επόμενων γενεών από τις μηχανές που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Γιατί ένα από τα προβλήματα των μηχανών είναι πως ναι, λύνουν πολλά προβλήματα, κάποιες λίγες φορές μάλιστα καταφέρνουν να λύσουν ακόμη και το πρόβλημα το οποίο σχεδιάστηκαν για να λύσουν, αλλά ταυτόχρονα αλλάζουν και με απρόβλεπτους τρόπους τον χρήστη τους. Έτσι, η δική μου γενιά ακόμη καλά καλά δεν έχει συνέλθει από την εισβολή του ίντερνετ και των σόσιαλ στον τρόπο που σκεφτόμαστε και λειτουργούμε, και τώρα καλείται να διαχειριστεί και το AI. Αλλά για να απαντήσω στην ερώτησή σας: εγώ αυτό που βλέπω, τώρα που με πήρανε τα χρόνια, είναι ότι η επόμενη γενιά διαβάζει. Σίγουρα περισσότερο και πιο διασπασμένα από τις προηγούμενες, σίγουρα διαφορετικά. Αλλά διαβάζει, με τον δικό της τρόπο, όπως και θα ʼπρεπε.

Τρέχοντας πάνω στο κενό 

Ένας μικρός εκδοτικός που εκδίδει τόσο φροντισμένα βιβλία (γλωσσικά, αισθητικά κλπ.) είναι βιώσιμος; 
Λοιπόν σχεδόν σε κάθε επεισόδιο του Road Runner που τον κυνηγούσε ο Wile E. Coyote, κάποια στιγμή το αξιολάτρευτο κογιότ ορμούσε τρέχοντας στην άκρη ενός γκρεμού και μετά συνέχιζε για μερικά βήματα, πριν καταλάβει ξαφνικά ότι ήταν στον αέρα, οπότε έπεφτε στο κενό. Κάπως έτσι νιώθω κι εγώ τώρα: τρέχω πάνω στο κενό και ελπίζω να μην συνειδητοποιήσω ότι δεν με κρατάει τίποτε από κάτω πριν φτάσω στην απέναντι πλευρά – η οποία δεν γνωρίζω καν αν υφίσταται.

Πώς μέσα από τις πρώτες σας εκδόσεις θα συνοψίζατε τον χαρακτήρα της Γεννήτριας;

"Της Γεννήτριας της αρέσει κυρίως η λογοτεχνία, και μάλιστα η μαξιμαλιστική λογοτεχνία, τα κείμενα υψηλών οκτανίων. Επίσης της αρέσουν τα κείμενα που είναι σε κάποια διάστασή τους διασκεδαστικά, αν και αυτή η λέξη μου φαίνεται πολύ ελαφριά για να περιγράψει αυτό που προσπαθώ να πω." 

Η Γεννήτρια είναι πρωτίστως μία έκφραση του λογοτεχνικού μου αισθητηρίου, οπότε της αρέσει κυρίως η λογοτεχνία, και μάλιστα η μαξιμαλιστική λογοτεχνία, τα κείμενα υψηλών οκτανίων. Επίσης της αρέσουν τα κείμενα που είναι σε κάποια διάστασή τους διασκεδαστικά, αν και αυτή η λέξη μου φαίνεται πολύ ελαφριά για να περιγράψει αυτό που προσπαθώ να πω. Εν πάση περιπτώσει, η Γεννήτρια, όπως κι εγώ, βαριέται εύκολα τα κείμενα που δεν έχουν πολύ περιεχόμενο. Παρόλα αυτά, όπως κι εγώ, η Γεννήτρια έχει καταλάβει ότι πρέπει να ακούει και να μαθαίνει, και πού και πού να βάζει μπόλικο νεράκι στο πικρό κρασί της.

Υπάρχει κάποια "περιοχή" που θεωρείτε υπό-εκπροσωπούμενη και εστιάζετε τις εκδοτικές επιλογές σας ή πρόκειται απλά για βιβλία που θέλετε να εκδώσετε; 

"Έχω αποφασίσει να εκδίδω βιβλία που θεωρώ σημαντικά ανεξαρτήτως του μειονοτικού προσήμου τους, χωρίς όμως και να ξεχνάω ότι είναι μειονοτικά." 

Ποτέ δεν διάβασα με αυτόν τον τρόπο και άρα δεν έχω και μια τέτοια εκδοτική πρακτική, μια εκδοτική αποστολή. Άλλωστε, το επάγγελμα του ιεραπόστολου, όποιο κι αν είναι το ράσο που φοράει, ποτέ δεν μου άρεσε. Η πάγια θέση μου είναι ότι η κύρια μειονότητα στη λογοτεχνία είναι η καλή λογοτεχνία, και αυτή θέλω να αναδείξω. Δυστυχώς, αυτό δεν σημαίνει ότι οι μειονότητες εκπροσωπούνται στη λογοτεχνική παραγωγή ισότιμα, αλλά ότι αυτό θα έπρεπε να συμβαίνει. Και, ευτυχώς ή δυστυχώς, η λογοτεχνία έχει και σημαντικές πολιτικές προεκτάσεις. Θα έπρεπε να διαβάζουμε ένα λογοτεχνικό βιβλίο και να το ευχαριστιόμαστε (ή όχι) ανεξάρτητα από το θέμα του, από τη φυλή ή την σεξουαλικότητα των χαρακτήρων του. Εγώ έχω αποφασίσει να κάνω ακριβώς αυτό. Να εκδίδω βιβλία που θεωρώ σημαντικά ανεξαρτήτως του μειονοτικού προσήμου τους, χωρίς όμως και να ξεχνάω ότι είναι μειονοτικά. Έχει, όμως, και ο εκδοτικός κόσμος ευθύνη να μην εκδίδει σωρεία κακών ή μέτριων κειμένων μόνο και μόνο επειδή είναι μειονοτικά – κάτι που δυστυχώς συμβαίνει, κυρίως στο εξωτερικό.

Ο Κανόνας είναι ένας, είτε μας αρέσει είτε όχι

Η επανέκδοση του Κωνσταντίνου θα μπορούσε να ιδωθεί και ως μέρος της ανάγκης για ενημέρωση / αναταραχή του τοπικού λογοτεχνικού Κανόνα που έχουμε κληρονομήσει, για νέα αντι-αρχεία που αναζητά και μια νεότερη γενιά σε διαφορετικούς τομείς της τέχνης. Είναι κάτι που σας απασχολεί;

Παρότι, όπως είπα και πιο πάνω, εγώ δεν λειτουργώ καθόλου έτσι, και έχω μια γενικότερη ανεπάρκεια στην ακαδημαϊκή σκέψη, θα προσπαθήσω να απαντήσω. Όταν ξεκίνησα κι εγώ να γράφω και να διαβάζω πιο συνειδητά, έβλεπα τα πράγματα από μία επαναστατική σκοπιά. Αργά αργά όμως και ύπουλα, η παράδοση σύρθηκε φολιδωτή και μεγαλοπρεπής μέσα από διάφορες χαραμάδες (ίσως και ορθάνοιχτες πύλες) στα υπόγεια του νου μου. (Ίσως και να ευθύνεται το δοκίμιο του Τ.Σ. Έλιοτ "Παράδοση και το ατομικό ταλέντο"). Έτσι: ο Κανόνας είναι ένας, είτε μας αρέσει είτε όχι. Δεν είναι τέλειος, όπως τίποτα δεν είναι τέλειο, έχει κι αυτός σφάλματα και παραλείψεις. Αλλά είναι χρήσιμος και γι’ αυτό υπάρχει. Αυτό λοιπόν που καλείται να κάνει η κάθε γενιά είναι να τον τροποποιήσει, να τον επισκευάσει, να αποκαταστήσει τις αδικίες, τις παραλείψεις, τις συνειδητές αποσιωπήσεις. Ας μην πιστέψει αυτή η επόμενη γενιά, όμως, ότι ο Κανόνας μετά θα είναι κατά πολύ βελτιωμένος, ή ότι θα έχει αλλάξει η ίδια η ουσία του. Θα είναι απλώς ένα εργαλείο προσαρμοσμένο στη δική της δουλειά, όπως κάποιος πλανίζει τη λαβή του μαχαιριού για να ταιριάζει στο δικό του χέρι. 

Παρακολουθείτε την κριτική βιβλίου και τον λόγο γύρω από αυτό, είτε στην Ελλάδα είτε διεθνώς; Είναι κάτι που "έχουμε ανάγκη"; 

Η κριτική βιβλίου είναι απαραίτητη, παντού και πάντοτε, για να γίνει η αναγκαία διαλογή των κειμένων που ελπίζουμε πως θα φτάσουν στην επόμενη ή τη μεθεπόμενη γενιά. Κάτι που μπορεί να γίνει μόνο συλλογικά, με τους κριτικούς και τους εκδότες να οδηγούνται από τους αναγνώστες, μιας και αυτοί, πάντα αυτοί είναι που τελικά κρίνουν τη μοίρα ενός βιβλίου. Το πρόβλημα είναι ότι με την κατάρρευση των παραδοσιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης (που είχαν κι αυτά μύρια όσα κακά) δεν βρέθηκε ένα επόμενο μοντέλο που θα μπορούσε να υποστηρίξει αυτήν την πολύ σημαντική διαδικασία.

Αν έπρεπε να προσθέσετε κάτι στα "Κομμάτια που λείπουν" (το βιβλίο του Ανρί Λεφέβρ - ένας κατάλογος έργων τέχνης που έχουν χαθεί ή που δεν υπήρξαν ποτέ που κυκλοφορεί από τη Γεννήτρια), ποιό θα ήταν αυτό;

Θα ήθελα να μπορούσα να προσθέσω στα Κομμάτια που λείπουν το δεύτερο μυθιστόρημα του Άρη Αλεξάνδρου, του οποίου ο τίτλος δεν σώζεται γιατί αυτό ποτέ δεν υπήρξε, ίσως ούτε σαν απλό σχεδίασμα στο μυαλό του συγγραφέα του. Αλλά για να γίνει αυτό θα έπρεπε να μπορώ να γυρίσω πίσω στον χρόνο και να πάω στο Παρίσι και με κάποιον τρόπο να αποτρέψω το πολλαπλό εγκεφαλικό που τον σκότωσε πριν την ώρα του. Αλλά για να γίνει αυτό θα έπρεπε να βρω έναν τρόπο να τον πάρω από τη λαχαναγορά που δούλευε σηκώνοντας καφάσια, αυτός ο κορυφαίος συγγραφέας, ποιητής και μεταφραστής του ελληνικού 20ού αιώνα. Καθώς, ίσως, και να βρω έναν τρόπο να πάω πιο πίσω για να τον γλιτώσω από τις κακουχίες της εξορίας που επιβάρυναν ανεπανόρθωτα την υγεία του, άρα να βρω έναν τρόπο να αποτρέψω τη χούντα των συνταγματαρχών, αλλά για να αποτρέψω τη χούντα, θα πρέπει να βρω έναν τρόπο να διορθώσω τα κακώς κείμενα της χώρας τις δύο δεκαετίες που προηγήθηκαν της επταετίας. Αλλά για να το κάνω αυτό θα έπρεπε κάπως να αποτρέψω τον Εμφύλιο – κι ακόμη κι αυτά όλα είναι μια υπεραπλούστευση όλων όσων θα έπρεπε να κάνω για να έχουμε στα χέρια μας το δεύτερο μυθιστόρημα του Άρη Αλεξάνδρου.

Τα νέα της Γεννήτριας 

Ποιά είναι τα επόμενα βιβλία που περιμένουμε;
Αυτήν την άνοιξη η Γεννήτρια θα βγάλει τρία βιβλία: τα Σπουδαία κατορθώματα του πρωτοεμφανιζόμενου Ιρλανδού Φέρντια Λέννον, ένα ήδη πολυβραβευμένο και πολυμεταφρασμένο βιβλίο. Η πλοκή λαμβάνει χώρα στις Συρακούσες το 412 π.Χ. μετά την ήττα των Αθηναίων εκεί. Δύο αιθεροβάμονες ημιάνεργοι κεραμοποιοί θέλουν να ανεβάσουν μια παράσταση του Ευριπίδη στην πόλη, με ηθοποιούς Αθηναίους αιχμαλώτους, οι οποίοι είναι και οι μόνοι που ξέρουν τα έργα. Το αποτέλεσμα είναι μια αστεία, συγκινητική περιπέτεια που προσπαθεί να απαντήσει στο ερώτημα για το αν η τέχνη τελικά μπορεί να νικήσει το μίσος που σπέρνει ο πόλεμος, μεταξύ πολλών άλλων. Το δεύτερο είναι το Δεν θυμάμαι του Κωστή Μαλούτα, ένα ιδιαίτερα ευρηματικό δοκίμιο/απομνημόνευμα, όπου ο συγγραφέας αντιστρέφει το Θυμάμαι του Ζορζ Περέκ και παραδίδει έναν μακρύ κατάλογο από όλα αυτά που δεν θυμάται και μάλλον δεν θα μπορέσει ποτέ πια να θυμηθεί. Το τρίτο είναι οι Έντεκα του τιτάνα των γαλλικών γραμμάτων, Πιερ Μισόν. Πρόκειται για τη βιογραφία ενός επινοημένου ζωγράφου που έχει φιλοτεχνήσει έναν πίνακα με τους έντεκα ηγέτες της γαλλικής επανάστασης. Πρόκειται για το, αμετάφραστο στην Ελλάδα, αριστούργημα του Μισόν, μια νουβέλα που λάμπει μέσα στο σκοτάδι που η ίδια τυλίγει γύρω της σαν φόρεμα.

Τι ενδιαφέρον διαβάσατε τελευταία;
Επανέρχομαι ξανά και ξανά στο βιβλίο της Εύας Μπέη Με τον Νίκο Καρούζο (Loggia, 2021), το οποίο ξεκίνησα περιμένοντας άλλη μια αγιογραφία ενός διάσημου άντρα από την ετερόφωτη σύντροφό του, ή, αντιθέτως, ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τον μακαρίτη. Τελικά, ανακάλυψα εκεί μια εντελώς αυτόφωτη συγγραφική συνείδηση, ένα πορτραίτο της συγγραφέως που αποκαλύπτεται βαθμιαία μέσα από το πορτραίτο του συντρόφου της, όλα αυτά με μια σπάνια ευαισθησία και μια σπάνια γενναιοδωρία.

Εσείς γράφετε κάτι τώρα;
Δυστυχώς όχι, έχω χρόνια να γράψω. Όμως τον Μάιο θα εκδοθεί στην Αγγλία και την Αμερική από τον Eris Press ο πρώτος τόμος του Sixth Desert, του δεύτερου βιβλίου μου.