Υπάρχει μεγάλο ινδικό μυθιστόρημα;

Η Ινδία απασχολεί όλο και περισσότερο την επικαιρότητα, είτε με την πρώτη απευθείας πτήση από Αθήνα και τα σχέδια για διακρατικές συνέργειες με τη χώρα μας, είτε με τις αφηγήσεις περί αναπτυξιακού θαύματος αλλά και με τις ανησυχίες και διαμαρτυρίες, και μέσω της τέχνης, του μουσουλμανικού πληθυσμού της για καταπάτηση των δικαιωμάτων τους στο πλαίσιο της πολιτικής ανόδου του ινδουιστικού εθνικισμού.

Η πρόσφατη κυκλοφορία στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη του βιβλίου της 78χρονης Ινδής δημοσιογράφου, δικηγόρου και ακτιβίστριας Μπάνου Μουστάκ "Το φως της καρδιάς” (Διεθνές Βραβείο Booker 2025 και το πρωτο που απονέμεται σε διηγήματα) σε μετάφραση από τα αγγλικά της Ιφιγένειας Ντούμη, μας έβαλε στα σπίτια μουσουλμάνων γυναικών κάθε ηλικίας από χαμηλές κάστες που μοχθούν για τα αυτονόητα, (κατ)αναλώνονται, σιγοβράζουν, συνασπίζονται, ονειρεύονται. 

Έχοντας απολαύσει το ξεχωριστό αυτό λογοτεχνικό ταξίδι που χτίστηκε ψηφίδα ψηφίδα, σαν να μπαινοβγαίνεις στα σπίτια μιας γειτονιάς, και έχοντας μάθει ήδη μερικές λέξεις στα κάναντα, την καθομιλουμένη γλώσσα της κοινότητας της Μουστάκ, οι λέξεις της οποίας παρέμειναν αμετάφραστες στο βιβλίο διεκδικώντας ορατότητα ως μεταφραστική χειρονομία, αναζητήσαμε το προηγούμενο Διεθνές Booker που είχε δοθεί σε Ινδή συγγραφέα (και μάλιστα μόλις πριν λίγα χρόνια, το 2022). Ο λόγος για το "Τάφος στην άμμο” της Γκιτάντζαλι Σρι, γεννημένης το 1957 στην πόλη Μαϊνπουρί της βόρειας Ινδίας, η οποία γράφει στα χίντι και συγκαταλέγεται στις πιο σημαντικές πεζογράφους της πατρίδας της (εκδόσεις Καστανιώτη, μετάφραση Στεφανία Γεωργάκη). 

Μια ιστορία ελεύθερη να τραβήξει άλλο μονοπάτι

"Οι οικογένειες είναι κάπως σαν την πόλη του Δελχί. Έχουν στριμωξίδι τσαπατσουλιά κλοτσοπατινάδες τσαμπουκάδες. Είναι παλιές."

"Οι οικογένειες είναι κάπως σαν την πόλη του Δελχί. Έχουν στριμωξίδι τσαπατσουλιά κλοτσοπατινάδες τσαμπουκάδες. Είναι παλιές.” γράφει η Σρι. Έτσι και στον "Τάφο στην άμμο” ένα παλιό τραύμα, οικογενειακό αλλά όπως αποδεικνύεται και εθνικό, ξεδιπλώνει τον χάρτη μιας ξεχωριστής διαδρομής που φτάνει από το κρεβάτι μιας κατάκοιτης ογδοντάχρονης στη βόρεια Ινδία στην έρημο του Πακιστάν. Μιας διαδρομής χωρίς αυστηρή ροή, γεμάτη απορίες, τρύπες, κενά στα οποία μπαινοβγαίνουμε. Ελεύθερες να τρέχουμε και να κυλάμε όπως θέλουμε, όπως πρέπει να είναι κατά την αφηγήτρια οι ιστορίες. 

Όσο προχωράς, το "Τάφος στην άμμο” εξελίσσεται σε ένα μεγάλο ινδικό μυθιστόρημα, μαγικά ρεαλιστικό, που δίνει φωνή σε ανθρώπους, ζώα, οικιακά αντικείμενα ή έναν αφηγητή που δεν θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί γιατί δεν είναι η δική του ιστορία, ενσωματώνοντας οργανικά αναφορές στην ινδική τέχνη και λογοτεχνία.

Όπως ο Ινδός ζωγράφος Bhupen Khakhar άφηνε πάντα ένα μικρό παραθυράκι, ένα τμήμα άδειου χώρου για να μπορεί η ιστορία να συνεχίζει ελεύθερη το δρόμο της και, αν το επιθυμεί να τραβάει ένα άλλο μονοπάτι. Τον Khakhar (1934-2003), γνωστό για το ιδιαίτερο παραστατικό του ύφος και τις διεισδυτικές παρατηρήσεις του πάνω στην τάξη και τη σεξουαλικότητα, με επιρροές από τις λατρευτικές αναπαραστάσεις και την κουλτούρα του δρόμου ως την ποπ αρτ, μας τον συστήνει η Γκιτάντζαλι Σρι αβίαστα, ως μέρος της ιστορίας. Όσο προχωράς, το "Τάφος στην άμμο” εξελίσσεται σε ένα μεγάλο ινδικό μυθιστόρημα, μαγικά ρεαλιστικό, που δίνει φωνή σε ανθρώπους, ζώα, οικιακά αντικείμενα ή έναν αφηγητή που δεν θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί γιατί δεν είναι η δική του ιστορία, κρατώντας ζωντανό το ενδιαφέρον και ενσωματώνοντας οργανικά αναφορές στην ινδική τέχνη και λογοτεχνία (φτιάχνοντας, θα έλεγε κανείς, μέσω των υποσημειώσεων ένα ολόκληρο παράρτημα), αλλά και πραγματικά περιστατικά που μιλούν για διαφορετικές πτυχές της κοινωνίας και το ιστορικό γεγονός του Διαχωρισμού (Ινδίας Πακιστάν). 

Ανατομώντας την (ινδική) οικογένεια και την εθνική ιστορία διχοτόμησης

Η Μαμά, σε πείσμα όλων, ταξιδεύει στο Πακιστάν και έρχεται αντιμέτωπη με το ιστορικό τραύμα του Διαχωρισμού της Ινδίας και του ξεριζωμού, βιώματα που στιγμάτισαν την εφηβεία και τη μετέπειτα πορεία της. Τι σημαίνει να είσαι μητέρα, κόρη, γυναίκα, φεμινίστρια;

Η Μαμά βουλιάζει σε μια περίοδο κατάθλιψης μετά τον θάνατο του άντρα της και, όταν συνέρχεται, την πλημμυρίζει μια νέα όρεξη για ζωή. Αποφασισμένη να σαρώσει κάθε κανόνα και περιορισμό, προκαλεί αναστάτωση με τις αντισυμβατικές επιλογές της. Πιάνει φιλίες με μια χίτζρα, ένα άτομο του τρίτου φύλου, και φέρνει τα πάνω κάτω στην καθημερινότητα της κόρης της, η οποία μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρείται το πιο ανοιχτόμυαλο μέλος της οικογένειας. Η Μαμά, σε πείσμα όλων, ταξιδεύει στο Πακιστάν και έρχεται αντιμέτωπη με το ιστορικό τραύμα του Διαχωρισμού της Ινδίας και του ξεριζωμού, βιώματα που στιγμάτισαν την εφηβεία και τη μετέπειτα πορεία της. Τι σημαίνει να είσαι μητέρα, κόρη, γυναίκα, φεμινίστρια; Οι έννοιες αποκτούν εδώ καινούργια και απρόβλεπτα νοήματα, δίχως ποτέ να εγκλωβίζονται σε στεγανά. Παρά το τραγικό υπόβαθρο της αφήγησης, το θαυμάσιο ύφος της Γκιτάντζαλι Σρι σμιλεύει ένα φωτεινό, ευφρόσυνο, λεπταίσθητο, συγκινητικό και πρωτότυπο μυθιστόρημα, το οποίο παράλληλα συνιστά μια επίκαιρη και επείγουσα διαμαρτυρία ενάντια στις καταστροφικές συνέπειες των συνόρων που χαράσσονται ανάμεσα σε χώρες, θρησκείες, ανθρώπους και φύλα. 

Μη φοβηθείτε τις 616 σελίδες του, το βιβλίο κυλάει γάργαρα, χάρη στον πολύ ξεχωριστό τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας ανατομεί την (ινδική) οικογένεια και ταυτόχρονα την εθνική ιστορία διχοτόμησης (τον Διαχωρισμό Ινδίας και Πακιστάν τον Αύγουστο του 1947) ρευστοποιώντας διαφορετικά σύνορα, εθνικά, οικογενειακά, έμφυλα.