Total Refusal, Sons and True Sons, 2024
Κυριακή μεσημέρι και το μεγάλο τραπέζι στον φιλόξενο χώρο υποδοχής του πολιτιστικού κέντρου "Lothringer 13 Halle" στο Μόναχο που χθες βράδυ άχνιζε ζεστή σούπα και πρέτσελ, τώρα έχει μαυρίσει από τις κάρτες που απεικονίζουν γνωστά και άγνωστα, λιγότερο ή περισσότερο κεκαλυμένα ή δυσανάγνωστα, φασιστικά σύμβολα. Καθώς καλούμαστε να τα αποκρυπτογραφήσουμε πριν ανατρέξουμε στις επεξηγήσεις στο πίσω μέρος των καρτών που μας αποκαλύπτουν την ιστορία και τις χρήσεις τους, τα μέλη του
recherche-nord (ένα ανεξάρτητο ερευνητικό και δημοσιογραφικό πρότζεκτ που εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια καταγράφει τις οργανωμένες νεοναζιστικές δομές) αναφέρουν ότι τα σύμβολα αυτά εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα σε μπράτσα, t-shirt και χειρονομίες σε συναυλίες ή στο TikTok.
Πέρασαν από μπροστά μας πολλές δυστοπικές εικόνες το Σαββατοκύριακο που βρεθήκαμε στο εναρκτήριο διήμερο του δι-εθνικού προγράμματος "Αντιφασισμός: τώρα" ("Antifascism: Now) που διοργανώνεται από το "Lothringer 13 Halle" σε συνεργασία με το Goethe-Institut και επιμέλεια του Kalas Liebfried, καλλιτεχνικού διευθυντή του "Lothringer 13 Halle”, θα συνεχιστεί με διαφορετικές καλλιτεχνικές διατυπώσεις τα επόμενα χρόνια στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και αρκετές πόλεις των Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης, καταλήγοντας στο τέλος του 2028 σε μια μεγάλη έκθεση που θα φέρει κοντά όλα τα κεφάλαια στο Ludwig Forum του Άαχεν. Ζήσαμε όμως και στιγμές ανάτασης, ελπίδας και ενδυνάμωσης που προκύπτουν από τη ζύμωση δυνάμεων που θέλουν να αντισταθούν στην άνοδο της ακροδεξιάς, μοιράζονται τακτικές και συνασπίζονται, ακόμη και γύρω από μια "συνέλευση"-καθιστικό όπως αυτή που σχεδίασαν στο κέντρο της έκθεσης οι Gülbin Ünlü, Benedikt Gahl & ansa studios για να φιλοξενεί τις ζωντανές δράσεις του προγράμματος.
H διεθνής του αντιφασισμού
Η - ανατριχιαστική και αποκαλυπτική ("Έλληνας ή αλλοδαπός;", θα ρωτήσει κάποια στιγμή ο αστυνομικός στον ασύρματο) όσες φορές κι αν τη δεις - αναπαράσταση της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα αλλά και η ημέρα της ανακοίνωσης της απόφασης που καταδίκαζε τη Χρυσή Αυγή ως εγκληματική οργάνωση (έτσι όπως παρουσιάστηκε από τον Στέφανη Λεβίδη παράλληλα με την προβολή του έργου αναφοράς των Forensic Architecture). Ρωσίδες που ζητούν από τους στρατιώτες συντρόφους τους να τους φέρουν ασύλληπτα "τρόπαια" από την Ουκρανία και άμαχοι που λίγο πριν έκαναν τον σταυρό τους κι ανατινάζονται μπροστά στη VR κάμερά μας (στην εγκατάσταση των Lexi Fleurs & Nikol Goldman).
Αλλά κι ένας δεκαοκτάχρονος Παλαιστίνιος καλλιτέχνης (Hussein al-Jerjawi) που συνεχίζει να ζωγραφίζει πάνω σε συσκευασίες αλευριού στη Γάζα και το έργο του φτάνει σε μας μέσω Κοσόβου (στο πλαίσιο της συμμετοχής στην έκθεση του μουσείου Reporting House που έχει ιδρύσει στην Πρίστινα η δημοσιογράφος - πολεμική ανταποκρίτρια Jeta Xharra) "συναντώντας" ντοκουμέντα από την Πορεία των Γυναικών για το Ψωμί της Ντρένιτσα που οργανώθηκε τον Μάρτιο του 1998 σε αλληλεγγύη προς τον πολιορκημένο πληθυσμό της Ντρένιτσα, ο οποίος είχε αποκοπεί από τρόφιμα και βασικές υποδομές από τον σερβικό στρατό, συμβάλοντας στην ορατότητα της συστηματικής στέρησης ανθρώπινων δικαιωμάτων των Αλβανών του Κοσόβου.
Χορευτές που ενεργοποιούν τον δημόσιο χώρο αποδομώντας τις βίαιες αντιδράσεις ρατσιστικών ομάδων απέναντι στα πρώτα pride στο Ζάγκρεμπ και το Βελιγράδι (ένα έργο του γνωστού μας από συμμετοχές σε εκθέσεις του ΕΜΣΤ Igor Grubić, το οποίο παρουσιάστηκε στο Μόναχο ως προβολή μέσα στο "Cinevan” του Γερμανού εικαστικού Patrik Thomas, το οποίο πρόκειται να ταξιδέψει ανά την πόλη, αφού το να βγει στο δημόσιο χώρο η προβληματική της συγκεκριμένης έκθεσης και να μην μείνει μέσα στη φούσκα ενός καλλιτεχνικού ιδρύματος είναι ιδιαίτερο σημαντικό για τους διοργανωτές).
Η Ουκρανία στο στόχαστρο
Ιδιαίτερα φορτισμένη είναι η παρουσία της Ουκρανίας στο "Αντιφασισμός: Τώρα”, με τα έργα των Lexi Fleurs και Nikol Goldman να ξεχωρίζουν βάζοντας τον θεατή στη σκοπιά ενός Ρώσου χειριστή drone, καθώς "κατοικεί στο θολό όριο ανάμεσα στον παρατηρητή και τον δράστη, ερχόμενος αντιμέτωπος με την ηθική ένταση της συνενοχής μέσω της απόστασης". Η VR προβολή συμπληρώνεται από μια εγκατάσταση που αντιπαραβάλει αποσπάσματα από υποκλαπείσες τηλεφωνικές συνομιλίες μεταξύ Ρώσων στρατιωτών και των οικογενειών ή συναδέλφων τους μέχρι εξοπλισμό που ανήκε σε Ρώσους εγκληματίες πολέμου και τον οποίο συνέλεξε η ίδια η Lexi Fleurs, που όπως και η Goldman, εργάζεται ως ανεξάρτητη πολεμική ντοκιμαντερίστρια στον πόλεμο στην Ουκρανία (όπως μια μπότα που βρέθηκε στο Ιζιούμ όπου οι Ρώσοι διέπραξαν μαζικές εκτελέσεις αμάχων και έριξαν τα σώματα των 449 θυμάτων σε ομαδικούς τάφου). Ο τίτλος "There Are No Evil People in the World” (2026) αντηχεί κατά τη δημιουργό τον διαδεδομένο μύθο ότι οι Ρώσοι στρατιώτες είναι απλώς αθώα θύματα του καθεστώτος τους προκαλώντας μας να επανεξετάσουμε τις έννοιες της συνενοχής και του κακού.
'Ένα ακόμη σχόλιο για το πώς, καθώς η Ρωσία διαπράττει γενοκτονία στην Ουκρανία, η ευρωπαϊκή αδράνεια μετατρέπει την παθητική θέαση σε συνενοχή στα συνεχιζόμενα εγκλήματα, ενσάρκωσε με το έργο του, αλλά κυρίως με τον λόγο του στο συμπόσιο των εγκαινίων ο καταξιωμένος Ουκρανός εικαστικός Nikita Kadan (έργα του έχουν παρουσιαστεί στο Ουκρανικό Περίπτερο της 56ης Μπιενάλε της Βενετίας και βρίσκονται σε συλλογές μουσείων όπως η Tate Modern και η Pinakothek der Moderne του Μονάχου), ο οποίος χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη για τις εικαστικές εγκαταστάσεις του τα συντρίμμια της χώρας του.
Δηλώνοντας ότι ο ίδιος υπήρξε ανέκαθεν κριτικός απέναντι στα νεοφασιστικά μορφώματα και τα κακώς κείμενα των κυβερνήσεων της χώρας του, ξεκαθάρισε παρόλα αυτά την απόσταση που τα χωρίζει από το φασιστικό κράτος της Ρωσίας. Σχολιάζοντας την ευκολία των ξένων διανοούμενων να τοποθετούνται απέναντι στις ακροδεξιές δυνάμεις της χώρας του εξισώνοντάς τες με τη ρωσική επέμβαση τη στιγμή που η Ευρώπη επέλεξε ήδη από το 2014 να αγνοήσει τη Ρωσική επίθεση στην Ουκρανία συνεχίζοντας να αγοράζει το φθηνό της αέριο από τη Ρωσία, ανέφερε ότι ο ίδιος δεν έχει την πολυτέλεια της απόστασης. Ως Ουκρανός καλλιτέχνης μπορούσε να επιλέξει να φύγει σε ένα residency μένοντας μακριά από αυτά που δεν του αρέσουν στη χώρα του ή να μείνει, όπως έχει επιλέξει, και να πολεμήσει εντός του διεφθαρμένου συστήματος τον φασιστικό εχθρό σε μια χώρα όπου "μας τελειώνουν οι άνθρωποι”.
Διεκδικώντας το συναίσθημα και την ιστορία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η συζήτηση "Ενάντια στον φασισμό: Αναδιαμορφώνοντας τον ρόλο των Πολιτιστικών Ιδρυμάτων” όπου μεταξύ άλλων ο Sebastian Cichocki (επιμελητής του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Βαρσοβίας και ιδρυτικό μέλος του Office for Postartistic Services στην ίδια πόλη) μίλησε για το μουσείο ως χώρο ουσιαστικής φροντίδας: από το 1945 που το μουσείο του Μάλμε φιλοξένησε επί έξι μήνες Λετονούς πρόσφυγες που ζούσαν ανάμεσα στα έργα και άφησαν τα δικά τους τεκμήρια - πρώτη ύλη για μια ιστορική μετέπειτα συλλογή μέχρι το πώς το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Βαρσοβίας μεταμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια σε κέντρο αλληλεγγύης για τους Ουκρανούς πρόσφυγες, φιλοξενώντας από έναν φούρνο - παντοπωλείο μέχρι εικαστικούς που έβγαζαν επαγγελματικές φωτογραφίες - πορτρέτα για όσους τα χρειάζονταν για διάφορα δημόσια έγγραφα.
Στην ίδια συζήτηση, η Elma Hašimbegović μας σύστησε το Ιστορικό Μουσείο Βοσνίας Ερζεγοβίνης, ένα μουσείο αφιερωμένο στους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους και την αντίσταση, το οποίο μετά τον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας βρέθηκε έκθετο, "ανεπιθύμητο”, με τη συλλογή του να μην αφορά κανένα και τη δημόσια χρηματοδότηση να κόβεται. Και κάπως έτσι το μοντερνίστικο κτίριο της δεκαετίας του ‘60 που βρέθηκε πάνω στη γραμμή του πυρός κατά την πολιορκία του Σεράγεβο επανεφηύρε τον εαυτό του αναζητώντας δεσμούς με την τοπική κοινότητα και συμμαχίες φτάνοντας σήμερα στη συγκινητική στιγμή να επανεκθέτει τη συλλογή με έμφαση π.χ. στο ρόλο των γυναικών στην αντίσταση, σε εκδηλώσεις για την Παλαιστίνη αλλά και να βλέπει έναν ιστορικό πίνακα της συλλογής του να ταξιδεύει εκτός Βοσνίας και να εκτίθεται, ως το μοναδικό ιστορικό έργο - αναφοράς, στην έκθεση "Αντιφασισμός: Τώρα". Ο λόγος για το "Juriš” ("Έφοδος", 1947) του Ismet Mujezinović, εμβληματικό έργο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, το οποίο απεικονίζει απρόσωπους Γερμανούς στρατιώτες να μάχονται παρτιζάνους, στον πόλεμο όπου συμμετείχε και ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Πρόκειται για μια αναφορά στον πίνακα "Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό” (1830) του Eugène Delacroix όπου ο Mujezinović αντικαθιστά την Μαριάν, της προσωποποίησης της ελευθερίας, με μια κόκκινη σημαία, αντιπροσωπεύοντας τη λαϊκή πάλη.
Η στρογγυλή τράπεζα ολοκληρώθηκε το βράδυ με τη φορτισμένη ομιλία της Maria Hlavajova, ιδρύτριας και επί χρόνια καλλιτεχνικής διευθύντριας του BAK, Basis voor Actuele Kunst της Ουτρέχτης, ενός καλλιτεχνικού ιδρύματος που έχει αφήσει ιστορία για τα προοδευτικά του προγράμματα τέχνης και πολιτικής φαντασίας με κοινωνικό και οικολογικό πρόσωπο και κριτικής παιδαγωγικής. Πλέον έχοντας χάσει πρόσφατα τη δημόσια χρηματοδότησή του, έχει περάσει στα χέρια του συλλογικού σχήματος Basecamp for Tactical Imaginaries που διερευνά τρόπους να διαχειριστεί την κληρονομιά του για να πειραματιστεί με τις δυνατότητες της τέχνης και της πολιτιστικής υποδομής απέναντι στις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις.
Έχοντας επιμεληθεί προγράμματα όπως το "Προτάσεις για μια μη φασιστική ζωή” (2017) η Hlavajova μίλησε για τη σημασία του να κάνουν τα πολιτιστικά ιδρύματα χώρο γι αυτό που δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί (το "όχι ακόμη”) και το πλεονέκτημα που διαθέτει η τέχνη να παρέμβει στο πεδίο του συναισθήματος, γεγονός ακόμη πιο σημαντικό σε μια εποχή που κυριαρχούν οι μη φιλελεύθερες πολιτικές που ποντάρουν στο θυμικό.
H συγγραφέας - δημοσιογράφος Ruth Hoffmann συντόνισε ένα δυναμικό workshop που επικεντρώθηκε στο πώς η ακροδεξιά οικειοποιείται κατά βούληση την ιστορία παραποιώντας ιστορικά γεγονότα αλλά και λέξεις αλλάζοντάς τους το νόημα με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ιδιοποίηση του όρου "Αντίσταση". Αναλύοντας πώς με τον τρόπο αυτό η στρατηγική της ακροδεξιάς θολώνει κρίσιμες διαφορές, οδηγεί την κοινωνία στην απώλεια των ηθικών της σημείων αναφοράς και κανονικοποιεί τη ριζική απανθρωπιά έθεσε το ερώτημα του πώς μπορούμε να "αντιστεκόμαστε με το να είμαστε ανθρώπινοι", ενώ ανάμεσα στα θέματα που απασχόλησαν τους συμμετέχοντες ήταν η αναζήτηση ενός "νέου πατριωτισμού", ή εκείνων των συμβόλων και αφηγημάτων που θα μπορούσαν να εμπνεύσουν σήμερα ένα προοδευτικό μέτωπο ενάντια στην ακροδεξιά αλλά και να μετακινήσουν ένα κομμάτι των ψηφοφόρων της.
"Το να δούμε πώς οι αντιφασιστικές καλλιτεχνικές, διαλεκτικές και επιτελεστικές στρατηγικές μπορούν να ανακτήσουν ιστορικά φορτισμένες αισθητικές, όρους και θέματα είναι απαραίτητο σε μια εποχή που ακροδεξιές δυνάμεις προσπαθούν για άλλη μια φορά, τώρα με αυξανόμενη επιτυχία, να χρησιμοποιήσουν πολιτικά τον πολιτισμό και να υπονομεύσουν τη δημοκρατική τάξη από μέσα".
"Το "Αντιφασισμός: Τώρα” προέρχεται από μια υπόθεση απλή όσο και επείγουσα: το δημοκρατικό πολιτιστικό έργο είναι αντιφασιστικό έργο" τόνισε ο επιμελητής του προγράμματος Kalas Liebfried, αναφερόμενος και στη σημασία του να υποστηρίζονται αντίστοιχα προγράμματα από πολιτιστικούς χώρους και φορείς, όπως το Γκαίτε, με τον Marc-André Schmachtel, Επικεφαλής Πολιτιστικού Τμήματος, Goethe-Institut Αθήνας και Ανατολικής Ευρώπης να αγκαλιάζει από την αρχή το εγχείρημα. Κάτι το οποίο δυστυχώς δεν είναι πλέον δεδομένο, πόσο μάλλον στη Γερμανία, όπου τα τελευταία χρόνια υπάρχει μεγάλη συζήτηση σχετικά με τις πιέσεις που έχουν δεχθεί εργαζόμενοι στον πολιτιστικό τομέα ως προς την προσέγγιση θεμάτων που άπτονται του αντισημιτισμού, εξού και είναι ακόμη πιο σημαντική η συγκεκριμένη πρωτοβουλία.
Ο Liebfried τόνισε ακόμη ότι "ο αντιφασισμός πρέπει να συμβεί τώρα, αλλά και να γίνει αντιληπτός όχι ως ένα ιστορικά ολοκληρωμένο concept, αλλά ως μια κοινή ευθύνη, μια ενεργή πρακτική και μια δομική προϋπόθεση των σύγχρονων δημοκρατικών κοινωνιών στο παρόν. Το να δούμε πώς οι αντιφασιστικές καλλιτεχνικές, διαλεκτικές και επιτελεστικές στρατηγικές μπορούν να ανακτήσουν ιστορικά φορτισμένες αισθητικές, όρους και θέματα είναι απαραίτητο σε μια εποχή που ακροδεξιές δυνάμεις προσπαθούν για άλλη μια φορά, τώρα με αυξανόμενη επιτυχία, να χρησιμοποιήσουν πολιτικά τον πολιτισμό και να υπονομεύσουν τη δημοκρατική τάξη από μέσα".
Σκεπτόμενες, συζητώντας, χορεύοντας υπό τους ήχους των TAF (Turkish Armenian Friendship), συνυπάρχοντας ανάμεσα στα αντιφασιστικά λάβαρα των "Three Arrows" αυτό το διήμερο μαζί με καλλιτέχνες, ιστορικούς, ακτιβιστές, θεωρητικούς, δημοσιογράφους πάνω στην άνοδο της ακροδεξιάς, στο συνειδητά επιλεγμένο ως σημείο εκκίνησης Μόναχο, την κάποτε πρωτεύουσα του χιτλερικού "κινήματος", στο κέντρο του οποίου λάμβανε χώρα μια συγκέντρωση για την Παλαιστίνη, κρατάμε την επείγουσα ανάγκη της επαγρύπνησης και της δράσης και τις δυνατότητες της τέχνης να αξιοποιήσει τη δύναμή της σε μια μάχη που σε μεγάλο βαθμό δίνεται και στο πεδίο του συμβολικού και του συναισθήματος.
Και αναμένουμε τα επόμενα πρότζεκτ του "Αντιφασισμός: Τώρα", αυτή τη φορά και στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αφού στο Μόναχο βρίσκονταν εκπρόσωποι σημαντικών ελληνικών καλλιτεχνικών θεσμών για τη διερεύνηση συνεργειών. Μάλιστα, ένας από τους residents του προγράμματος είναι ο σκηνοθέτης Δημήτρης Μπαμπίλης που δουλεύει πάνω στο θέμα του πολέμου.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
