Ελένη Ευθυμίου: "Μέσα στη φρίκη του πολέμου, είμαστε όλοι ίσοι"

Μια ιστορική στιγμή γράφεται στην Επίδαυρο, καθώς το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζει τις "Τρωάδες" του Ευριπίδη (31/07 & 01/08), σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου. Για πρώτη φορά, το Αρχαίο Θέατρο φιλοξενεί μια παράσταση με συνθήκες καθολικής προσβασιμότητας για άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες (με τη φροντίδα της Liminal). Στη σκηνοθετική ματιά της Ευθυμίου, τα σώματα της βασιλικής οικογένειας σμίγουν με ανήλικα, ανάπηρα και ηλικιωμένα σώματα που το σύστημα προσπερνά, διεκδικώντας ξανά την ορατότητά τους. Στη σκηνή συμπράττουν ένας σπουδαίος θίασος (Λυδία Φωτοπούλου, Αργύρης Ξάφης, Εύη Σαουλίδου, Νάνσυ Σιδέρη, Γιώργος Χριστοδούλου, Βασιλική Τρουφάκου, Μιχάλης Μήτσης) και ένα πολυφωνικό σύνολο ερμηνευτών με και χωρίς αναπηρία —ανάμεσά τους μέλη της Ομάδας Εν Δυνάμει-με ζωντανή μουσική. Ρωτήσαμε τη σκηνοθέτρια πώς κατέληξε στη συγκεκριμένη επιλογή.

"Ήταν μια ανάθεση για ένα έργο που ήθελα πάντα να κάνω", μας εξηγεί η Ελένη Ευθυμίου. "Οι "Τρωάδες” μπορούσαν γόνιμα, μέσα από μια δραματουργική πρόταση, να συμπεριλάβουν ανάπηρα άτομα. Ένιωθα ότι υπήρχε ένα επιπλέον νόημα. Για να υποστηριχθεί αυτή η ισχυρή συνθήκη συμπερίληψης, προέκυψε και η ανάγκη να διασκευάσω το κείμενο".

Γιατί ο Χορός αναφέρεται στην παράσταση ως "Παιδιά του Λοξία"; 

Η σκέψη είναι διπλή. Από τη μία, λόγω της αγνότητας και της ειλικρίνειας της ευαλωτότητας, υπάρχει το στοιχείο της διαίσθησης. Έτσι ενώνονται με τον κόσμο της Κασσάνδρας. Από την άλλη, με μια σύγχρονη ανάγνωση του τι μπορεί να είναι η Κασσάνδρα σήμερα, δεν είναι μόνο ένα πρόσωπο με έντονη διαίσθηση. Για μένα είναι και ένα νεαρό άτομο που έχει τραυματιστεί ψυχικά από τον πόλεμο και βρίσκεται σε μια κατάσταση κρίσης, η οποία όμως την οδηγεί να λέει μεγάλες αλήθειες. Στις σύγχρονες κοινωνίες, οι ψυχικά τραυματισμένοι άνθρωποι βρίσκονται συνήθως στο περιθώριο, είτε λένε μεγάλες αλήθειες είτε όχι. Για μένα, λοιπόν, όλα αυτά τα πρόσωπα ενώνονται σε μια συνθήκη που είναι ταυτόχρονα περιθωριοποιημένη αλλά και κατά κάποιον τρόπο καθαγιασμένη. Είναι σαν τα παιδιά που "τάξαμε στην Παναγιά", όπως έκαναν και εξακολουθούν να κάνουν κατά καιρούς οι οπισθοδρομικές κοινωνίες, αντί να οικοδομούν πραγματικά συμπεριληπτικές κοινωνίες. Βρίσκονται, δηλαδή, μέσα στο δικό τους "κουτάκι", αλλά ταυτόχρονα φέρουν αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ως ομάδα.

Άρα συνυπάρχουν και το στίγμα και μια μορφή τιμής απέναντί τους.

Ναι, ακριβώς. Είναι ταυτόχρονα και στίγμα, αλλά υπάρχει και ένα θετικό πρόσημο μέσα σε αυτό.

Γιατί επιλέξατε τη μετάφραση του Γιάννη Τσαρούχη;

Διάβασα πολλές μεταφράσεις, αλλά μόνο στον Τσαρούχη ένιωσα μια αληθινή αμεσότητα που με άγγιξε. Υπήρχε όμως κι κάτι σχεδόν μοιραίο: η Λυδία Φωτοπούλου μου εκμυστηρεύτηκε πως μία από τις πρώτες της μεγάλες εμφανίσεις στην Επίδαυρο ήταν ως Κασσάνδρα, με την ίδια ακριβώς μετάφραση. Έτσι, όπως εκείνη έκλεινε έναν κύκλο παίζοντας τώρα την Εκάβη, αισθάνθηκα πως είχε ιδιαίτερο συμβολισμό να ακουστούν ξανά τα ίδια λόγια από τη φωνή της, υπό το "πνεύμα" του Τσαρούχη.

Είναι η πρώτη φορά που συνεργάζεστε με τη Λυδία Φωτοπούλου;

Ναι. Δεν γνωριζόμασταν προσωπικά. Φυσικά τη γνώριζα ως ηθοποιό, την εκτιμούσα και τη θαύμαζα, αλλά μέχρι εκεί. Δεν υπήρχε κάποια προηγούμενη σχέση μεταξύ μας.

Παρατηρώντας τη μέσα στην ορχήστρα, είχα την αίσθηση ότι το σώμα της, η παρουσία της, γινόταν σχεδόν ένα με τα παιδιά. Σαν να κατέβαινε στο ύψος τους, σαν να ενώνονταν οι κόσμοι τους.

Ναι, το καταλαβαίνω αυτό που λέτε. Σαν να ενώνονται οι κόσμοι.

Τα παιδιά της ομάδας "Εν Δυνάμει" είναι πραγματικά εντυπωσιακά. Έχω δει και άλλες παραστάσεις τους και πάντα με συγκινεί ο τρόπος που εκφράζονται μέσα από το σώμα και το βίωμα. Πώς συναντήθηκαν με τον ποιητικό λόγο του Ευριπίδη;

Πριν ξεκινήσουμε τις πρόβες, η ομάδα έκανε μια δική της προετοιμασία. Υπήρξε φωνητική προετοιμασία με μαθήματα τραγουδιού που τους έκανε μια αγαπημένη φίλη τραγουδίστρια η Έλενα Μουδίρη Χασιώτη, κυρίως για τα άτομα που τραγουδούν, γιατί προφανώς δεν έχουν όλοι τις ίδιες δυνατότητες. Από την πλευρά μου, προσπάθησα να βασιστώ στις ιδιαίτερες ποιότητες του κάθε ανθρώπου. Για παράδειγμα, η Λωξάνδρα δεν τραγουδάει καλά, αλλά διαθέτει μια εξαιρετική υποκριτική δύναμη. Γι' αυτό και της ανατέθηκε ο σπαρακτικός μονόλογος μιας Αγγελιοφόρου, όπου η Εκάβη δεν καταλαβαίνει τι λέει, όμως η ένταση και η αλήθεια της ερμηνείας της είναι αυτές που μεταφέρουν το νόημα.

Οι "Τρωάδες” είναι ένα έργο με πολύ ιδιαίτερες απαιτήσεις. Ποια θεωρείτε ότι ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία στη σκηνοθετική του διαχείριση;

Είναι ένα φοβερά δύσκολο έργο, τόσο για να κρατήσεις το μέτρο όσο και για να διατηρήσεις το νήμα της αφήγησης. Δεν είναι ένα έργο που βασίζεται στη δράση· είναι ένα έργο πασχόντων προσώπων. Αυτό δημιουργεί μεγάλες δυσκολίες τόσο σκηνοθετικά όσο και υποκριτικά. Εδώ μιλούν κυρίως οι συναισθηματικές αποχρώσεις. Μιλά η πίκρα, ο πόνος. Μέσα από αυτές αναδύονται προσωπικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα. Τα θέματα που ανοίγει το έργο είναι αμέτρητα και σε οδηγούν να σκεφτείς βαθιά.

Τι ρόλο επιτελεί η μουσική στη δραματουργία του έργου; 

Τη μουσική υπογράφει ο Λευτέρης Βενιάδης και την ερμηνεύουν επί σκηνής η Σοφία Καμαγιάννη, ο Σοφιανός Πεσιρίδης και ο Γιώργος Μπουκαούρης. Και οι τρεις συνέβαλαν δημιουργικά μέσα στη διαδικασία των προβών, φέρνοντας τις δικές τους αποχρώσεις. Η μουσική έχει τελετουργικά αλλά και επικά στοιχεία, κάτι που χαρακτηρίζει και τη γραφή του Λευτέρη. Για μένα, όμως, η μουσική είναι πάντα ένα ακόμη πρόσωπο επί σκηνής. Πολλές φορές λειτουργεί ως alter ego των ηρωίδων, ως ο ψυχικός τους κόσμος ή ως μια πράξη χειραφέτησης, αντίστασης, εσωτερικού θρήνου ή μονολόγου. Κάθε φορά δραματουργικά επιτελεί διαφορετική λειτουργία, αλλά πάντοτε αποτυπώνει τον εσωτερικό κόσμο των προσώπων.

Πώς συνδέεται η αισθητική του σκηνικού με τη συμπερίληψη και την εικόνα του πολέμου; 

Σίγουρα είναι ένας χώρος που έγινε φιλόξενος από τη στιγμή που τον οικειοποιηθήκαμε. Ταυτόχρονα, όμως, είναι ένα σκηνικό με έντονους συμβολισμούς. Είναι αφαιρετικό, αλλά εμπνέεται από πραγματικά τοπία πολέμου — συγκεκριμένα από μια φωτογραφία από τη Γάζα. Παράλληλα, διαθέτει ένα έντονο ποιητικό στοιχείο, που σχετίζεται με τη μήτρα, με τον κρατήρα. Υπάρχουν ακόμη δύο μικρές λίμνες με κοιτάσματα πετρελαίου δίνοντας έναν τόνο σύγχρονο για το γιατί γίνεται αυτός ο πόλεμος. 

Μπορεί το θέατρο να έχει πραγματικά κοινωνική ταυτότητα, αν δεν είναι καθολικά προσβάσιμο σε όλους;

Για μένα οι κοινωνίες μας είναι βαθιά βίαιες απέναντι στους ανθρώπους. Και δεν μιλώ μόνο για τα ανάπηρα άτομα, αλλά για όλες εκείνες τις ομάδες που δεν χωρούν στις ανάγκες του καπιταλισμού. Πρόκειται για μια εξαιρετικά βίαιη κοινωνική συνθήκη, την οποία υπηρετούμε σχεδόν ασυνείδητα. Συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε καν τους αποκλεισμούς που οι ίδιοι αναπαράγουμε.

Ίσως γι' αυτό οι "Τρωάδες” παραμένουν τόσο επίκαιρες. Μιλούν για όλους εκείνους που περιθωριοποιούνται.

Αυτό ακριβώς με ενδιαφέρει. Μέσα σε εκείνη την "τρύπα", σε εκείνο το στρατόπεδο συγκέντρωσης, βρίσκονται ανάπηροι άνθρωποι, μικρά παιδιά, ηλικιωμένες, αλλά και η βασίλισσα της Τροίας μαζί με τις πριγκίπισσες. Ο πόλεμος —και γενικότερα κάθε μεγάλη καταστροφή— εξισώνει τους ανθρώπους. Τους φέρνει σε ένα σημείο μηδέν, όπου αντιλαμβάνονται ότι στις βασικές τους ανάγκες είναι όλοι ίσοι. Το γεγονός ότι στην ίδια τρύπα βρίσκεται η ηγέτιδα της Τροίας μαζί με έναν άνθρωπο που έχει νοητική αναπηρία ή έναν άνθρωπο που δεν μπορεί να περπατήσει, φωτίζει με πολύ καθαρό τρόπο αυτή την ισότητα που επιβάλλει η κοινή ανθρώπινη ευαλωτότητα. Αυτό είναι κάτι που με συγκινεί ιδιαίτερα. Οι γυναίκες ξεκινούν ως μεμονωμένες υπάρξεις, ως πρόσωπα συντετριμμένα που η καθεμία σκέφτεται τον δικό της πόνο. Η ίδια η Εκάβη λέει: "Κι εγώ τι απέμεινα; Ένα άδειο σώμα...". Μέσα όμως από τη διαδρομή της παράστασης ενώνονται σε ένα κοινό σώμα και οδηγούνται σε μια κοινή πράξη αντίστασης.

Η Κασσάνδρα λέει κάποια στιγμή ότι "ο έξυπνος άνθρωπος πρέπει να αποφεύγει τον πόλεμο". Είναι μια φράση που ακούγεται συγκλονιστικά επίκαιρη.

Ναι. Είναι σαν να μας λέει: "Ξύπνα". Νομίζουμε ότι τα γνωρίζουμε όλα, αλλά τελικά δεν ξέρουμε τίποτα.

Προπώληση εισιτηρίων: more.com