Karol Jarek©
Πριν από την πρεμιέρα των "Τρωάδων" του Ευριπίδη στην Επίδαυρο (31 Ιουλίου και 1 Αυγούστου), βρεθήκαμε σε μία από τις πρόβες της νέας παραγωγής του Εθνικού Θεάτρου. Δεν ξέρω αν υπάρχει καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις μια παράσταση από μια πρόβα. Εκεί όπου δεν υπάρχουν ακόμη χειροκροτήματα, μόνο συγκέντρωση, ανάσες, μικρές διορθώσεις και άνθρωποι που προσπαθούν να συναντηθούν πάνω στη σκηνή. Και στις "Τρωάδες" της Ελένης Ευθυμίου αυτή η συνάντηση είχε ήδη συμβεί.
Από τα πρώτα λεπτά ήταν εμφανές πως βλέπαμε μια ομάδα ανθρώπων που είχε μάθει να αναπνέει μαζί. Η Λυδία Φωτοπούλου (Εκάβη), ο Αργύρης Ξάφης (Ταλθύβιος), η Εύη Σαουλίδου (Ανδρομάχη), η Νάνσυ Σιδέρη (Κασσάνδρα), η Βασιλική Τρουφάκου (Ελένη), ο Γιώργος Χριστοδούλου (Μενέλαος), τα μέλη της ομάδας Εν Δυνάμει, ο 11μελής Χορός (Μύριαμ Σοφία Αρτζανίδου, Μαρία Δαχλύθρα, Ελένη Δημοπούλου, Νίκος Κυπαρίσσης, Ειρήνη Κουρούβανη, Λωξάνδρα Λούκας, Λυγερή Μητροπούλου, Θεανώ Παπαβασιλείου, Κατερίνα Παπανδρέου, Νίκη Πεταλά, Χρύσα Τουμανίδου), τα παιδιά (Άνα Τζουλάκη Χριστοδούλου, Μιχάλης Μήτσης) και οι μουσικοί επί σκηνής (Σοφία Καμαγιάννη, Γιώργος Μπουκαούρης, Σοφιανός Πεσιρίδης) κινούνταν σαν ένα σώμα, υπήρχε η αίσθηση ενός πραγματικού ensemble.
Το πρώτο πράγμα που μας κέρδισε ήταν ο χώρος. Η Ευαγγελία Κιρκινέ έχει δημιουργήσει ένα σκηνικό που δεν είναι απλώς λειτουργικό για έναν μεικτό θίασο ανθρώπων με και χωρίς αναπηρία· είναι ένας ακόμη πρωταγωνιστής. Μια καμένη γη. Στάχτη, κρατήρες, σκοτεινά νερά. Ένας τόπος που μοιάζει να έχει μόλις βγει από τον πόλεμο και όπου κάθε σώμα κουβαλά τη δική του ιστορία επιβίωσης. Το εικαστικό σύμπαν της παράστασης συμπληρώνουν τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη, ενώ η κίνηση του Τάσου Παπαδόπουλου κατορθώνει κάτι δύσκολο: να ενώσει σώματα με διαφορετικές δυνατότητες σε μια κοινή, ποιητική γλώσσα, χωρίς να ισοπεδώνει τη μοναδικότητα του καθενός.
"Θελαμε να είναι ένας χώρος που να τον οικειοποιηθούν οι ηθοποιοί", μας λέει η σκηνοθέτρια Ελένη Ευθυμίου. "Είναι αφαιρετικός, αλλά ταυτόχρονα εμπνευσμένος από ένα πραγματικό τοπίο πολέμου. Παράλληλα όμως έχει έντονο το ποιητικό και αλληγορικό στοιχείο, καθως θυμίζει μήτρα αλλά και κρατήρα. Οι δύο μικρές λίμνες που υπάρχουν επί σκηνής λειτουργούν ως κοιτίδες πετρελαίου, παραπέμποντας σε μια πλούσια γη".
Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από τη μουσική του Λευτέρη Βενιάδη. Στην πρόβα, όταν εμφανίζονται οι στρατιώτες με τα τύμπανα, ο ήχος κατακλύζει την ορχήστρα. "Για μένα η μουσική είναι πάντα ένα ακόμη πρόσωπο επί σκηνής", εξηγεί η Ευθυμίου. "Άλλοτε λειτουργεί ως alter ego των ηρωίδων, άλλοτε ως ο ψυχικός τους κόσμος, άλλοτε ως πράξη αντίστασης ή εσωτερικού θρήνου. Είναι ο κοινός παλμός που κουρδίζει τον θίασο".
Και πράγματι, αυτό αισθανθήκαμε. Ότι οι χτύποι των τυμπάνων συγχρονίζουν τις ανάσες όλων των ερμηνευτών. Εκείνο όμως που δύσκολα περιγράφεται είναι η παρουσία των μελών της ομάδας Εν Δυνάμει. Δεν είναι η πρώτη φορά που τους βλέπουμε στη σκηνή. Κάθε φορά, όμως, μας εντυπωσιάζει η συνέπεια, η προσήλωση και η αλήθεια τους.
Η Ευθυμίου μάς αποκαλύπτει ότι η προετοιμασία ξεκίνησε πολύ πριν από τις κοινές πρόβες. "Η ομάδα έκανε δική της προετοιμασία, με φωνητική δουλειά και τραγούδι. Από την πλευρά μου προσπάθησα να βασιστώ στις ιδιαίτερες ποιότητες κάθε ανθρώπου. Για παράδειγμα, η Λωξάνδρα δεν τραγουδά, αλλά διαθέτει μια εξαιρετική υποκριτική δύναμη. Γι' αυτό της ανατέθηκε ο σπαρακτικός μονόλογος μίας Αγγελιοφόρου. Μπορεί πολλές φορές να μη γίνονται αντιληπτές όλες οι λέξεις, όμως η αλήθεια της ερμηνείας της μεταφέρει το νόημα".
Η επιλογή αυτή συμπυκνώνει ολόκληρη τη σκηνοθετική φιλοσοφία της παράστασης: δεν προσπαθεί να προσαρμόσει τους ανθρώπους σε μια προκαθορισμένη αισθητική, αλλά αφήνει την αισθητική να γεννηθεί από τους ίδιους τους ανθρώπους. Δεν είναι τυχαίο ότι μέλη του χορού αποκαλούνται "Παιδιά του Λοξία". "Η σκέψη είναι διπλή", μας λέει η σκηνοθέτρια. "Λόγω της αγνότητας και της ειλικρίνειας της ευαλωτότητάς τους, συνδέονται με τον κόσμο της Κασσάνδρας και της διαίσθησης.
"Η Λυδία Φωτοπούλου μού είπε πως μία από τις πρώτες μεγάλες της εμφανίσεις στην Επίδαυρο ήταν ως Κασσάνδρα, σε σκηνοθεσία Βουτσινά και σε μετάφραση του Τσαρούχη. Τώρα επιστρέφει ως Εκάβη. Ένιωσα πως ολοκληρώνεται έτσι ένας όμορφος κύκλος".
Ταυτόχρονα, όμως, η σύγχρονη Κασσάνδρα είναι για μένα ένας άνθρωπος ψυχικά τραυματισμένος από τον πόλεμο, που ακριβώς μέσα από αυτή την κρίση λέει μεγάλες αλήθειες. Οι ψυχικά τραυματισμένοι άνθρωποι στις κοινωνίες μας βρίσκονται στο περιθώριο. Έτσι και αυτά τα πρόσωπα ενώνονται σε μια κατάσταση που είναι ταυτόχρονα περιθωριοποιημένη αλλά και κατά κάποιον τρόπο καθαγιασμένη. Είναι και στίγμα και τιμή μαζί".
Η επιλογή των "Τρωάδων" μόνο τυχαία δεν ήταν. "Το έργο ήταν ανάθεση", εξηγεί η Ευθυμίου. "Από όλες τις τραγωδίες, όμως, ένιωσα ότι οι "Τρωάδες" μπορούσαν πιο ουσιαστικά να συμπεριλάβουν ανάπηρους καλλιτέχνες. Φυσικά θα μπορούσε να γίνει και αλλού, αλλά εδώ υπήρχε ένα επιπλέον νόημα. Κάπως έτσι προέκυψε και η ανάγκη να διασκευάσω το κείμενο, ώστε η συμπερίληψη να υποστηρίζεται και δραματουργικά".
Εξίσου συνειδητή ήταν και η επιλογή της μετάφρασης του Γιάννη Τσαρούχη. "Διάβασα πολλές μεταφράσεις, αλλά μόνο του Τσαρούχη μου μίλησε πραγματικά. Ένιωσα μια αμεσότητα, κάτι βαθιά ανθρώπινο. Υπήρχε όμως και κάτι σχεδόν καρμικό. Η Λυδία Φωτοπούλου μού είπε πως μία από τις πρώτες μεγάλες της εμφανίσεις στην Επίδαυρο ήταν ως Κασσάνδρα, σε σκηνοθεσία Βουτσινά και σε μετάφραση του Τσαρούχη. Τώρα επιστρέφει ως Εκάβη. Ένιωσα πως ολοκληρώνεται έτσι ένας όμορφος κύκλος". Η ίδια η Φωτοπούλου μοιάζει πράγματι να ενώνεται με τα μέλη της ομάδας Εν Δυνάμει. Παρακολουθώντας την πρόβα είχαμε την αίσθηση ότι χαμήλωνε στο ύψος τους, ότι οι κόσμοι τους συναντιούνταν.
Για την Ελένη Δημοπούλου, καλλιτεχνική διευθύντρια της ομάδας Εν Δυναμει και ηθοποιός στην παράσταση, η παρουσία της ομάδας στην Επίδαυρο δεν αποτελεί έναν επίλογο αλλά μια αφετηρία. "Η παρουσία της ομάδας Εν Δυνάμει στην Επίδαυρο, μέσα από μια παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, είναι αναμφίβολα μια ιστορική στιγμή. Δεν τη βλέπω όμως ως το τέλος μιας διαδρομής, αλλά ως μια σημαντική αρχή. Είναι μια απόδειξη ότι, όταν υπάρχει εμπιστοσύνη, συνεργασία, διευκόλυνση, κατανόηση και καλλιτεχνικό όραμα, οι ανάπηροι καλλιτέχνες μπορούν να βρίσκονται στις μεγαλύτερες σκηνές όχι ως εξαίρεση ή για λόγους συμβολισμού, αλλά επειδή έχουν ουσιαστική καλλιτεχνική παρουσία".
Τη ρωτήσαμε τι θα κρατήσει από αυτούς τους μήνες προετοιμασίας. "Δεν υπάρχει μία μόνο στιγμή. Αυτό που θα μείνει μέσα μου είναι η καθημερινότητα. Η τρυφερότητα των συναδέλφων, η υπομονή, η διάθεση να στηρίζει ο ένας τον άλλον. Ζήσαμε μαζί περισσότερους από τρεις μήνες. Μοιραστήκαμε κούραση, δυσκολίες, χαρές και γέλια. Και μέσα σε όλα αυτά οι ανάπηροι ηθοποιοί ξεπερνούσαν κάθε δυσκολία, έμπαιναν στη σκηνή με ό,τι καλύτερο είχαν να δώσουν και έφερναν ο καθένας τη δική του μοναδική εκδοχή στον ρόλο. Αυτό θα θυμάμαι περισσότερο: τους ανθρώπους και το ότι ένα όνειρο της ομάδας άρχισε να γίνεται πραγματικότητα".
Η ίδια στέκεται ιδιαίτερα και σε μια φράση του έργου. "Ο στίχος "Οι θεοί μάς εγκατέλειψαν", όπως τον λέει η Μαρία Δαχλύθρα στο δεύτερο στάσιμο, με συγκινεί βαθιά. Είναι μια κραυγή που συμπυκνώνει όλο το έργο".
Οι "Τρωάδες", άλλωστε, δεν είναι μια παράσταση μόνο για τον πόλεμο. Είναι μια παράσταση για τους ανθρώπους που βρίσκονται στο περιθώριο. "Ο πόλεμος εξισώνει τους ανθρώπους", λέει η Ευθυμίου. "Στην ίδια τρύπα βρίσκονται η βασίλισσα της Τροίας, ένα παιδί, ένας ηλικιωμένος, ένας άνθρωπος με νοητική αναπηρία ή ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να περπατήσει. Εκεί όλοι γίνονται ίσοι μέσα στην κοινή ανθρώπινη ευαλωτότητα. Οι γυναίκες ξεκινούν ως μεμονωμένες υπάρξεις και, μέσα από τη διαδρομή της παράστασης, καταλήγουν να ενώνονται σε ένα κοινό σώμα και σε μια κοινή πράξη αντίστασης".
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη αυτής της παραγωγής. Δεν χρησιμοποιεί τη συμπερίληψη ως σύνθημα ούτε ως επικοινωνιακό εργαλείο. Την κάνει θεατρική πράξη.
Άλλωστε, όπως μας είπε η ίδια η σκηνοθέτρια, δύσκολα μπορεί να μιλήσει κανείς για κοινωνικό θέατρο όταν υπάρχουν αποκλεισμοί. "Οι κοινωνίες μας είναι βαθιά βίαιες απέναντι στους ανθρώπους που δεν χωρούν στις ανάγκες του καπιταλισμού. Συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε καν τους αποκλεισμούς που οι ίδιοι αναπαράγουμε". Ίσως γι' αυτό αυτή η παράσταση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Όχι μόνο επειδή στις 31 Ιουλίου το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου γίνεται για πρώτη φορά στην ιστορία του προσβάσιμο σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες, χάρη σε υπηρεσίες προσβασιμότητας που σχεδίασε η Liminal με τη στήριξη της Alpha Bank, αλλά γιατί αποδεικνύει στην πράξη ότι η τέχνη γίνεται πραγματικά δημόσια μόνο όταν χωρούν όλοι.
Φεύγοντας από την πρόβα, αυτό που μας έμεινε ήταν η αίσθηση μιας ομάδας που έχει μάθει να υπάρχει μαζί. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο αισιόδοξο μήνυμα που μπορούν να στείλουν σήμερα οι "Τρωάδες".
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
Διαβάστε Επίσης
