8 πράγματα που δεν ξέρατε για τον "Οιδίποδα"

Ο Γιάννης Χουβαρδάς επιστρέφει στην Επίδαυρο με τις δύο τραγωδίες του Σοφοκλή, τον "Οιδίποδα Τύραννο" και τον "Οιδίποδα επί Κολωνώ", τις οποίες ενώνει σε μία ενιαία παράσταση, σε δική του σκηνοθεσία και μετάφραση. Η πρεμιέρα θα δοθεί την Παρασκευή 25 Ιουλίου και η δεύτερη παράσταση το Σάββατο 26 Ιουλίου, ενώ στη συνέχεια θα ακολουθήσει σύντομη περιοδεία ανά την επικράτεια.

Γιορτάζοντας 50 χρόνια συνεχούς πορείας στο θέατρο, ο σπουδαίος Έλληνας σκηνοθέτης - που στο παρελθόν έχει παρουσιάσει αξέχαστες παραστάσεις στο αργολικό θέατρο - αυτή τη φορά διασκευάζει τις σοφόκλειες τραγωδίες με μια ομάδα σημαντικών ηθοποιών. Μαζί με ζωντανή μουσική του Άγγελου Τριανταφύλλου, αφηγούνται τη συγκλονιστική ιστορία του Οιδίποδα ξεκινώντας από το τέλος και προχωρώντας προς την αρχή του κακού.

Στην παράσταση συμμετέχουν οι: Στεφανία Γουλιώτη, Νίκος Καραθάνος, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Κωνσταντίνος Μπιμπής, Πηνελόπη Τσιλίκα, Ορέστης Χαλκιάς και Νίκος Χατζόπουλος. Τους πλαισιώνει ο πενταμελής Χορός, αποτελούμενος από τους Γιάννη Κότσιφα, 'Έκτορα Λυγίζο, Πολυξένη Παπακωνσταντίνου, Θεόβη Στύλλου και 'Άγγελο Τριανταφύλλου.

Στόχος του Γιάννη Χουβαρδά είναι τα δύο έργα —πολύ διαφορετικά μεταξύ τους ως προς τη σύλληψη και το ύφος, και γραμμένα με μεγάλη χρονική απόσταση το ένα από το άλλο— να παραμείνουν απολύτως αναγνωρίσιμα στη διάρκεια της παράστασης. Ταυτόχρονα, επιδιώκει να αποδώσει αρμονικά την αίσθηση μιας ενιαίας αφήγησης, πιστής στο πνεύμα του Σοφοκλή, του κορυφαίου τραγικού ποιητή.

Με αυτήν την αφορμή, συγκεντρώσαμε 8 λιγότερο γνωστά στοιχεία για τις δύο τραγωδίες.

#1 Μέρη διαφορετικών τριλογιών

Στα Μεγάλα Διονύσια και σε άλλες θρησκευτικές γιορτές όπου παρουσιάζονταν διδασκαλίες, κάθε τραγικός ποιητής όφειλε να παρουσιάσει τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα. Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, ο "Οιδίπους" Τύραννος και ο "Οιδίπους επί Κολωνώ" δεν ανήκουν στην ίδια τριλογία του Σοφοκλή. Για το πρώτο έργο εικάζεται ότι παρουσιάστηκε γύρω στο 428 π.Χ., ενώ το δεύτερο ανέβηκε μεταθανάτια, το 401 π.Χ.

#2 Film Noir στην Κλάσική Αθήνα

Η δομή του έργου θυμίζει σύγχρονο αστυνομικό θρίλερ: ο Οιδίπους αναζητά τον δολοφόνο του Λάιου, χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο ίδιος. Ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί τεχνικές αγωνίας και ανατροπής που θυμίζουν σύγχρονα έργα μυστηρίου. Μάλιστα, ο Αριστοτέλης, στην Ποιητική του, θεωρεί τον Οιδίποδα Τύραννο ως το τέλειο παράδειγμα τραγωδίας, τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς τον τρόπο που επιτυγχάνει την κάθαρση.

#3 Ο Οιδίπους είναι ταυτόχρονα ήρωας και αντιήρωας

Δεν είναι ούτε κακός ούτε αθώος. Η τραγωδία του έγκειται στην αλαζονική βεβαιότητα ότι μπορεί να ελέγξει τα πάντα — ακόμα και τη μοίρα. Αυτή η πεποίθηση τον καθιστά τραγικό ήρωα με βαθιά ανθρώπινες αδυναμίες. Διαπράττει ύβρη χωρίς να το γνωρίζει, και τελικά η τιμωρία δεν προέρχεται από τους θεούς, αλλά από τον ίδιο τον εαυτό του. Πριν τυφλωθεί σωματικά, ο Οιδίπους είναι πνευματικά τυφλός: αρνείται να δει την αλήθεια που του αποκαλύπτεται μπροστά στα μάτια του. Ο Τειρεσίας, τυφλός ο ίδιος αλλά "βλέποντας" την αλήθεια, του λέει: "Εσύ βλέπεις με τα μάτια σου, αλλά δεν βλέπεις τίποτα." Η αντιστροφή αυτής της ειρωνείας, μετά την αυτοτύφλωσή του, είναι βαθιά φιλοσοφική.

#4 Ο "Οιδίπους Τύραννος" γράφτηκε σε εποχή πανδημίας

Ο Σοφοκλής γράφει το έργο γύρω στο 429 π.Χ., όταν η Αθήνα χτυπήθηκε από τον φοβερό λοιμό του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το γεγονός ότι το έργο ξεκινά με μια παρόμοια επιδημία στη Θήβα, δεν είναι τυχαίο: είναι πολιτικό σχόλιο για την Αθήνα και την αδυναμία της ηγεσίας. Ο Σοφοκλής, σε μια εποχή πολιτικής αστάθειας στην Αθήνα, παρουσιάζει την υβριστική βεβαιότητα της εξουσίας ως κίνδυνο για την πόλη.

#5 Ο "Οιδίπους επί Κολωνώ" είναι το πιο προσωπικό έργο του Σοφοκλή

Το έγραψε στα γεράματά του, λίγο πριν πεθάνει, και το τοποθετεί στη γενέτειρά του — τον Κολωνό. Το έργο είναι γεμάτο στοχασμό πάνω στη γήρανση, τη μνήμη, τον θάνατο, την εξιλέωση. Πολλοί μελετητές το βλέπουν ως πνευματική διαθήκη του Σοφοκλή. 

#6 Κόρες vs Γιοί

Η Αντιγόνη ακολουθεί τον πατέρα της παντού, τον φροντίζει, τον στηρίζει και γίνεται συμβολική φιγούρα αφοσίωσης. Οι γιοι του τον εγκαταλείπουν και διεκδικούν την εξουσία. Αυτό θέτει τον Οιδίποδα ανάμεσα σε δύο γενιές, που εκπροσωπούν την παρακμή (οι γιοι) και την ελπίδα (οι κόρες).

#7 Ο Κολωνός είναι η γενέτειρα του ίδιου του Σοφοκλή

Ο Σοφοκλής έγραψε το έργο στα γεράματά του και το τοποθέτησε στο μέρος που γεννήθηκε, τον Κολωνό. Έτσι, ο ίδιος ενσωματώνεται μέσα στο έργο, δίνοντας στον Οιδίποδα τη δική του φωνή για τον θάνατο, την τιμή και την εξιλέωση. Η περιγραφή του τοπίου στον Κολωνώ είναι σχεδόν ποιητική και ιερή. Το τοπίο δεν είναι φόντο, αλλά σύμβολο εξαγνισμού. Η ίδια η φύση δέχεται τον Οιδίποδα και τον μεταμορφώνει από μιασματικό σε ευεργέτη.

#8 Ιερό μυστήριο του θανάτου

Όταν πλησιάζει η ώρα του θανάτου του Οιδίποδα, ο ίδιος ζητά να τον ακολουθήσει μόνο ο Θησέας, και αποσύρεται μαζί του σε έναν ιερό τόπο. Ο θάνατός του δεν περιγράφεται σκηνικά – δεν βλέπουμε, δεν ακούμε, δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς πεθαίνει. Ο Σοφοκλής το αφήνει σκόπιμα μυστηριώδες και ιερό: ο Οιδίπους δεν "πεθαίνει" απλώς, αλλά "αφανίζεται". Ο Θησέας επιστρέφει και λέει ότι δεν μπορεί να μιλήσει για όσα είδε — γιατί είναι ιερό μυστικό.