Καθώς οδηγούμε προς το Λαύριο η Αμαλία Χαρικιοπούλου, ιδρύτρια του οργανισμού Lavreotiki Art Project καθοδηγεί το βλέμμα μου προς τους μαύρους λόφους Βελατούρι και τη γύρω περιοχή, τα πρώτα φουγάρα εμφανίζονται στο βάθος, το τοπίο της Λαυρεωτικής ακόμη και σήμερα φέρει τη μνήμη ενός τόπου όπου η οργανωμένη εξόρυξη μεταλλευμάτων χρονολογείται από το 3000 π.Χ. με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Καθώς λοιπόν στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου μόλις εγκαινιάστηκε ο "Δαίδαλος", ο εθνικός υπερυπολογιστής της Ελλάδας, ο οποίος δημιουργεί νέες δυνατότητες για την επιστημονική έρευνα, την ανάπτυξη εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης και την καινοτομία, στο Κτίριο "Μηχανουργείο" του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου Λαυρίου η έκθεση σύγχρονης τέχνης "Earthbound – Δεμένοι με τη Γη” θέτει, μέχρι και τις 25 Οκτωβρίου, με τον δικό της τρόπο ερωτήματα για τη συμβίωση μας με τη γη και την πέρα από τον άνθρωπο ζωή της περιοχής.
Έχοντας αφοσιώσει την καλλιτεχνική πρακτική της στην περιοχή η ιδρύτρια της ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ ΑΜΚΕ Αμαλία Χαρικιοπούλου συνδέθηκε από παιδί με το Λαύριο και το Σούνιο και τους διαφορετικούς κόσμους και στρώματα της ιστορίας που περιβάλλουν αυτόν τον τόπο, εμπλέκοντας ολοένα και περισσότερους καλλιτέχνες και ερευνητές από διαφορετικά πεδία με σκοπό να τα εξερευνήσουν από κοινού.
Στο επίκεντρο του προγράμματος βρίσκεται το ερώτημα: "Μπορεί μια περιοχή με βιομηχανικό παρελθόν να μετατραπεί σε πρότυπο βιώσιμης διαχείρισης και αναγέννησης;". Οι καλλιτέχνες αλλά και οι συνέργειες με επιστήμονες δεν επιδιώκουν οριστικές απαντήσεις αλλά ερευνούν νέους τρόπους σύνδεσης με το τοπίο, και μεταξύ τους αναδεικνύοντας τη σημασία της διεπιστημονικής-διακαλλιτεχνικής παραγωγής γνώσης.
Με την πολύτιμη συνεργασία του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου Λαυρίου, του Κέντρου Εκπαίδευσης Λαυρίου για το Περιβάλλον και την Αειφορία και της Εταιρείας Μελετών Λαυρίου, η ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ ΑΜΚΕ δουλεύει συστηματικά στην περιοχή, μέσα από residencies και παραγωγή εκθέσεων και τοποειδικών έργων που χωρίς να στοχεύουν σε μεγαλόσχημες δηλώσεις και σχήματα καταθέτουν μια πρόταση για το πώς μπορούμε να σκεφτούμε σήμερα την περιοχή με τον τρόπο της τέχνης και των συνεργειών της, αρθρώνοντας σκέψεις σχετικά με τη θέση και τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς σε μια περιοχή που έχει ενταχθεί στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων της UNESCO πριν τρία χρόνια.
Αυτή την εποχή και ως τις 25 Οκτωβρίου στο Κτίριο "Μηχανουργείο", Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου παρουσιάζεται η ομαδική έκθεση σύγχρονης τέχνης Earthbound – Δεμένοι με τη Γη στην οποία συμμετέχουν οι Χριστόφορος Δουλγέρης, Catriona Gallagher, Κατερίνα Κατσιφαράκη και Ηλίας Κοέν.
Νερό και οικονομία
Μπαίνοντας στον επιβλητικό χώρο του "Μηχανουργείου" τα μπάνερ του Χριστόφορου Δουλγέρη "Δεξαμενές, δρόμοι νερού” ανασυνθέτουν με τη μορφή ψηφιακού κολάζ την έρευνα του φωτογράφου, ξεκινώντας από τη βιωματική πεζοπορία στον ανοιχτό αρχαιολογικό χώρος της Κοιλάδας της Σούριζας, στον Εθνικό Δρυμό Σουνίου, με τον αρχαιολόγο Ανδρέα Καπετάνιο, όπου αναδείχθηκαν οι αρχαίες τεχνικές συλλογής νερού, τα πλυντήρια μεταλλευμάτων και η σύνδεση των εννοιών της "οικονομίας" και της "καινοτομίας" με τη μεταλλευτική δραστηριότητα.
Συνδυάζοντας αρχειακό υλικό που συνέλεξε από διαφορετικές πηγές, μεταξύ άλλων από το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, με φωτογραφίες από την επιτόπια έρευνά του, ο Δουλγέρης φέρνει σε διάλογο τις αρχαίες μεθόδους διαχείρισης του νερού με σύγχρονες δεξαμενές στο Λαύριο και στις εγκαταστάσεις του Πάρκου, δημιουργώντας συνειρμούς για τη σημερινή συνθήκη λειψυδρίας σε αντιδιαστολή με την εξορυκτική λογική των νέων τεχνολογιών.
Ο τίτλος Earthbound – Δεμένοι με τη Γη παραπέμπει στη σύνδεσή μας με τη Γη -με τον γήινο κόσμο- και συνομιλεί με το επιστημονικό πλαίσιο των πλανητικών ορίων (planetary boundaries), που περιγράφει τα βιοφυσικά όρια εντός των οποίων το σύστημα της Γης μπορεί να διατηρεί συνθήκες σχετικής σταθερότητας. Η συλλογιστική της έκθεσης συνδέεται παράλληλα με τη σκέψη της Donna Haraway και της Anna Lowenhaupt Tsing, δίνοντας έμφαση στην αλληλεξάρτηση, στις σύνθετες σχέσεις μεταξύ ανθρώπινων και μη ανθρώπινων μορφών ζωής και στην ευθύνη που απορρέει από αυτές.
Ενθυλακώνοντας (τοξικές;) γαίες
Τα κατάλοιπα και η περιβαλλοντική επιβάρυνση της μεταλλευτικής και μεταλλουργικής δραστηριότητας στη Λαυρεωτική συνυπάρχουν σήμερα με σύγχρονες πρακτικές απορρύπανσης, φυτοεξυγίανσης και ανάκτησης μετάλλων. Μέσα σε αυτό το σύνθετο πεδίο, η σχέση μας με τη γη επανέρχεται ως ερώτημα υλικό, οικολογικό και ιστορικό. Οι προβληματισμοί αυτοί πλαισίωσαν την έρευνα των εικαστικών κατά τη διάρκεια του LAVREOTIKI Art Residency 2025 και αποτέλεσαν αφετηρία για την ανάπτυξη των έργων που παρουσιάζονται στην έκθεση.
Χαρακτηριστικό σε αυτή την κατεύθυνση είναι το έργο του Ηλία Κοέν, ο οποίος παρουσιάζει τις Ενθυλακώσεις, κεραμικά έργα με γυαλί, αξιοποιώντας γαίες και άλλα υλικά που συνέλεξε στην περιοχή του Λαυρίου ως υαλώματα, μέσα από φόρμες που αντλούν από ίχνη και δομές του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.
Μελισσοκόμος ο ίδιος, ο Κοέν εντάσσει στοιχεία αυτής της πρακτικής στο εικαστικό του έργο, ενώ οι φόρμες των πλακιδίων προκύπτουν από την παρατήρηση της φύσης στο Λαύριο – φωλιές εντόμων, αποτυπώματα, ίχνη αλλά και από τη σχέση τους με τα σημάδια που αφήνει ο άνθρωπος στο περιβάλλον, αναδεικνύοντας σχέσεις συμβίωσης και αλληλεξάρτησης. Αφορμή στάθηκε η έντονη ρύπανση της περιοχής και ο τρόπος με τον οποίο αυτή αλληλεπιδρά με τους έμβιους οργανισμούς. Από εκεί προέκυψε η χρήση των γαιών ως υαλωμάτων η ενθυλάκωση των ουσιών μέσα στο γυαλί. Το έργο συνοδεύει μια συλλογή ερευνητικού υλικού - χάρτες, αναλύσεις, φωτογραφίες κλπ. - που λειτουργεί ως μια δεύτερη διαδρομή, αυτή τη φορά μέσα στην εξέλιξη του έργου. Όσοι έχουν μεγαλώσει στο Λαύριο γνωρίζουν άλλωστε τις συστάσεις για μη επαφή των παιδιών με το χώμα σε ορισμένα σημεία, ενώ ο εικαστικός διαπραγματεύεται τους τρόπους διάδρασης με τα τοξικά υλικά και συνεργάζεται με επιστήμονες για σχετικές αναλύσεις.
Αγρομεταλλουργία και φυτοεξυγίανση στην υπάργυρο γη του Λαυρίου
Συνεχίζοντας την ιδιαίτερη πρακτική της που εστιάζει στα φυτά, χρησιμοποιώντας τα πλέον και ως εργαλείο εμφάνισης φιλμ, η Catriona Gallagher παρουσιάζει το A light tree, a portent (Ένα φωτόδεντρο, ένα προμήνυμα) — εγκατάσταση προβολής με carousel projector και φυτογράμματα σε φιλμ 35mm. Η ρύπανση από τη μεταλλευτική και μεταλλουργική δραστηριότητα και οι πρακτικές φυτοεξυγίανσης αποτελούν την αφετηρία του έργου. Παράλληλα, το έργο παραπέμπει στην αγρομεταλλουργία – την καλλιέργεια φυτών που συσσωρεύουν μέταλλα, ώστε αυτά να μπορούν να "εξαχθούν" από τη φυτική ύλη. Για την εγκατάσταση, φύλλα και άνθη από το Λαύριο, στα οποία συσσωρεύονται βαρέα μέταλλα, τοποθετούνται πάνω σε φωτογραφικό φιλμ και εκτίθενται στο ηλιακό φως. Οι φαινόλες των φυτών εμφανίζουν το αργυρούχο γαλάκτωμα του φιλμ, αφήνοντας το αποτύπωμά τους. Μέσα από αυτή τη φωτοχημική διαδικασία, το έργο φέρνει σε διάλογο την ανθρώπινη βιομηχανική τεχνολογία, την αυτοφυή βλάστηση της περιοχής και τον άργυρο που περιέχει η "υπάργυρος γης" του Λαυρίου.
Η αναφορά αυτή, όπως και ο τίτλος του έργου, αντλείται από την ξεχωριστή έκδοση Λαύριο: Η βοή του χρόνου. Το νεότερο Λαύριο της μεταλλείας και μεταλλουργίας. Ο τίτλος A light tree, a portent συνυφαίνει το Φωτόδεντρο του Οδυσσέα Ελύτη με το "προμήνυμα" του Αριστείδη Οικονόμου, ο οποίος το 1872 έγραψε για το Λαύριο: "δεν είναι απλώς μεταλλείον, είναι συγχρόνως και προμήνυμα".
Η χρήση του carousel projector αναδεικνύει τις έννοιες της συγκέντρωσης, της εξαγωγής και της φθοράς καθώς η επαναλαμβανόμενη λειτουργία του προκαλεί σταδιακά φθορά στις διαφάνειες και στον ίδιο τον προβολέα.
Τελετουργίες της τέχνης και νέες χρονικότητες
Η δυνατότητα της τέχνης να μεταβάλλει τον χρόνο μέσα από τις "τελετουργίες” της προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο πλοήγησης στο τοπίο αλλά και το μέλλον της Λαυρεωτικής, επιτρέποντας αν μη τι άλλο αντίστοιχες προβληματικές να μπολιάσουν την αφήγηση σχετικά με το τοπίο και τους ανθρώπους του, υπογραμμίζοντας ότι ο τρόπος συμβίωσης με αυτό δεν είναι προδιαγραμμένος και μονοδιάστατος.
Για την Κατερίνα Κατσιφαράκη, τέλος, το έδαφος συγκρατεί και μεταφέρει μνήμη και λειτουργεί ως τόπος τελετουργικής πρακτικής. Με τίτλο dwelling, moving notes, το έργο αποτελεί μια εγκατάσταση που αναπτύσσεται σε πολλαπλά σημεία, συνδυάζοντας διαφορετικά υλικά και μέσα. Γλυπτά από χώμα, στάχτη και άλλα εύθραυστα υλικά δημιουργούνται και αφήνονται πάνω στη γη, ενώ η σταδιακή μεταμόρφωσή τους καταγράφεται με την πάροδο του χρόνου στους τόπους όπου παραμένουν.
Σε επόμενο στάδιο, τα επιμέρους αυτά στοιχεία ενώνονται, φέροντας μαζί τους ίχνη από τους διαφορετικούς τόπους και τις χρονικότητες. Η συνένωσή τους δημιουργεί έναν νέο αστερισμό. Διαφορετικές ιστορίες ανθρώπων και φύσης διασταυρώνονται και συνυπάρχουν. Όπως γράφει η Κατσιφαράκη: "Η γη είναι κοινός τόπος λατρείας για όλους τους ανθρώπους, τα ζώα, τα φυτά. Ένας αέναος κύκλος που τρέφει ή σαρώνει, ανάλογα τις σχέσεις". Και αλλού: "Κάθε τόπος είναι σαν ένα δοχείο- έχει φτιαχτεί από τη γη. Ο κενός του χώρος γεμίζει από τις μέρες και τις νύχτες, από τις αναπνοές, τους ήχους, τις προσμονές, το άγνωστο, τις χαρές και τους φόβους των ανθρώπων, που κάθε φορά βαδίζουν πάνω του".
Μέσα από την πρακτική της Κατσιφαράκη, ο τόπος βιώνεται τελετουργικά και στοιχεία από χώμα, στάχτη και άλλα εύθραυστα υλικά μεταβάλλονται με τον χρόνο, συγκρατώντας ίχνη από διαφορετικούς τόπους και χρονικότητες.
Η δυνατότητα της τέχνης να μεταβάλλει τον χρόνο μέσα από τις "τελετουργίες” της προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο πλοήγησης στο τοπίο αλλά και το μέλλον της Λαυρεωτικής, επιτρέποντας αν μη τι άλλο αντίστοιχες προβληματικές να μπολιάσουν την αφήγηση σχετικά με το τοπίο και τους ανθρώπους του, υπογραμμίζοντας ότι ο τρόπος συμβίωσης με αυτό δεν είναι προδιαγραμμένος και μονοδιάστατος. Παράλληλα, αποτελεί μια ακόμη αφορμή διερώτησης για τα όρια της σχέσης - επιστήμης και τις δυνατότητες αντίστασης στην εργαλειοποίηση του πολιτισμού στην εποχή των παντός είδους "πλυντηρίων".
Ειδικά για το κλείσιμο της έκθεσης έχουν προγραμματιστεί δύο ξεναγήσεις με τη συμμετοχή καλλιτεχνών και μια παρουσίαση - ομιλία που αποτελούν καλές αφορμές για να επισκεφτούμε την έκθεση αλλά και την περιοχή ξεκινώντας ίσως από έναν αρχαιολογικό περίπατο στην Αρχαία Σούριζα.
Παράλληλο πρόγραμμα 23-25/10
Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, 18.30: Ξενάγηση με τη συμμετοχή καλλιτεχνών
Σάββατο 24 Οκτωβρίου, 18.00: Παρουσίαση
Από τον έλεγχο στην εμπειρίωση: προς μια ενεργή φροντίδα των σχέσεων ανάμεσα
σε ανθρώπους, υλικά, τοπία και χρονικότητες
Ομιλήτριες:
Γεωργία Κανελλοπούλου, μηχανικός γεωπεριβάλλοντος με εξειδίκευση στην
περιβαλλοντική μηχανική και τη βιώσιμη ανάπτυξη, μέλος της ομάδας του Μπουλούκι
(BOULOUKI) και Δρ. Κατερίνα Κωνσταντίνου, κοινωνική ανθρωπολόγος και ιστορικός
τέχνης, διδάσκουσα στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου.
Κυριακή 25 Οκτωβρίου, 17.30: Ξενάγηση με τη συμμετοχή καλλιτεχνών
Διαβάστε Επίσης
Διάρκεια έκθεσης: 17–25 Οκτωβρίου 2026
Ώρες λειτουργίας: 10:30–14:00 και 17:00–21:30
Είσοδος: Ελεύθερη
Χώρος: Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, κτίριο "Μηχανουργείο", Λαύριο
Με την υποστήριξη και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού
Υπό την αιγίδα του Δήμου Λαυρεωτικής
Συνεργαζόμενοι φορείς:
Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου
Κέντρο Εκπαίδευσης Λαυρίου για το Περιβάλλον και την Αειφορία
Εταιρεία Μελετών Λαυρίου
Εργαστήρι "Μέμνησο"
Μπουλούκι – Περιοδεύον Εργαστήριο για τις Παραδοσιακές Τεχνικές Δόμησης
LŪDENTIA culture as care
OnMaterials – Πιλοτική Συνεργατική Πλατφόρμα
Χορηγοί: LOT 51, SoundCover – Audio & Visual
Υποστηρικτής Επικοινωνίας: Lovereotiki
Διοργάνωση: ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ ΑΜΚΕ
Περισσότερες πληροφορίες: https://www.lavreotiki-art-npo.com/
Περισσότερες πληροφορίες
Earthbound – Δεμένοι με τη Γη
Η ομαδική έκθεση σύγχρονης τέχνης προσεγγίζει τη γη ως ενεργό φορέα, αντί ως παθητικό υπόβαθρο της ανθρώπινης ζωής. Μέσα από διαφορετικές εικαστικές πρακτικές, οι τέσσερις καλλιτέχνες αναδεικνύουν τη γη ως ζωντανό πεδίο αλληλεπιδράσεων και αλληλεξαρτήσεων, που συγκροτείται μέσα από διαρκείς ανταλλαγές μεταξύ ανθρώπων, άλλων μορφών ζωής και του ίδιου του τοπίου, διαμορφώνοντας τρόπους συνύπαρξης, φροντίδας αλλά και τριβής.
