"La Vida als Boscos": Αναζητώντας το δάσος μέσα στην Ελευσίνα ή πως μια απρόσμενη θεατρική έκπληξη στο τέλος της θερινής σεζόν φέρνει στην Ελλάδα έναν αληθινό σταρ της σύγχρονης ισπανικής σκηνής και οθόνης.
Εξ αρχής, η επιλογή του χώρου δημιουργούσε μια εύλογη απορία. Πώς μπορεί ένα έργο που μιλά αδιάκοπα για τη φύση, το περπάτημα, τα δέντρα και την εμπειρία του ανθρώπου μέσα στο δάσος να τοποθετηθεί σε ένα άνυδρο, σκληρό τοπίο, σημαδεμένο από την αρχαιολογική μνήμη αλλά και από τη βαριά βιομηχανική ιστορία της σύγχρονης Ελευσίνας; Την απάντηση έδωσε στον σύντομο πρόλογό του ο Ηλίας Μαλανδρής, εμπνευστής του εγχειρήματος. Η αντίφαση δεν ήταν ένα πρόβλημα που έπρεπε να ξεπεραστεί· ήταν, αντίθετα, ο ίδιος ο πυρήνας της επιλογής. Ο θεατής κλήθηκε να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του και να κοιτάξει πίσω από τη σημερινή εικόνα. Να προσπαθήσει να δει τον τόπο όπως θα μπορούσε να είναι πριν από την εκβιομηχάνισή του. Να ξανακούσει τους ήχους ενός χαμένου φυσικού τοπίου, εκεί όπου κάποτε φύτρωναν φλισκούνι και άγρια μέντα και όπου η ανθρώπινη επέμβαση άλλαξε βίαια τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Έτσι, το "δάσος" του Thoreau δεν χρειαζόταν να υπάρχει πραγματικά μπροστά στα μάτια μας. Έπρεπε να ανασυσταθεί μέσα μας. Και αυτή ακριβώς η απουσία του έκανε την παρουσία του ακόμη πιο ισχυρή.
Από τα Ελευσίνια Μυστήρια στη βιομηχανική πόλη
Η επιλογή της Ελευσίνας προσέθετε στο κείμενο μια δεύτερη, βαθύτερη διάσταση. Το Τελεστήριο υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους λατρευτικούς χώρους της αρχαιότητας, άρρηκτα συνδεδεμένος με τα Ελευσίνια Μυστήρια και τον μύθο της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Για αιώνες άνθρωποι από διαφορετικές περιοχές του αρχαίου κόσμου έφθαναν εδώ αναζητώντας μια εμπειρία μύησης που είχε στον πυρήνα της τον θάνατο, την αναγέννηση και τον αέναο κύκλο της φύσης. Αιώνες αργότερα, ο ίδιος τόπος θα γινόταν το σκηνικό μιας εντελώς διαφορετικής μεταμόρφωσης. Από τα τέλη του 19ου αιώνα η Ελευσίνα εισέρχεται σταδιακά στη βιομηχανική εποχή. Εργοστάσια, τσιμεντοβιομηχανίες, χαλυβουργίες, ναυπηγεία και πετρελαϊκές εγκαταστάσεις μεταβάλλουν ριζικά το φυσικό και κοινωνικό τοπίο της περιοχής. Η πόλη εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα βιομηχανικά κέντρα της Ελλάδας, πληρώνοντας ταυτόχρονα το περιβαλλοντικό τίμημα αυτής της ανάπτυξης. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή ακριβώς η βίαιη συνύπαρξη του αρχαίου μύθου με τη σύγχρονη βιομηχανία γέννησε τον "Εφιάλτη της Περσεφόνης" του Νίκου Γκάτσου και του Μάνου Χατζιδάκι, από τον δίσκο Τα Παράλογα. Η Περσεφόνη επιστρέφει στον τόπο της, αλλά ο τόπος δεν είναι πια ο ίδιος. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σκέψη του Thoreau αποκτά απροσδόκητη επικαιρότητα. Η επιστροφή στη φύση παύει να ακούγεται σαν μια ρομαντική νοσταλγία ενός Αμερικανού φιλοσόφου του 19ου αιώνα. Μετατρέπεται σε ερώτημα που αφορά το παρόν: τι απέμεινε από τη σχέση μας με τον φυσικό κόσμο και τι χάσαμε στην πορεία προς αυτό που ονομάσαμε πρόοδο;
Δεν είναι εύκολο να μεταφέρεις στη σκηνή ένα φιλοσοφικό κείμενο. Και ίσως είναι ακόμη δυσκολότερο όταν πρόκειται για ένα έργο κλασικό και πολυδιαβασμένο όπως το Walden. Η σκέψη του Thoreau δεν γράφτηκε για να αποκτήσει θεατρική δράση. Είναι στοχασμός, παρατήρηση, προσωπική εμπειρία και πολιτική θέση μαζί. Η παγίδα για μια παράσταση είναι προφανής: το θέατρο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε διάλεξη και ο ηθοποιός σε απλό φορέα ιδεών.
Η Glòria Balañà i Altimira απέφυγε αυτή την παγίδα.
Με λεπτές σκηνοθετικές πινελιές και χωρίς να επιχειρεί να επιβάλει στο κείμενο μια τεχνητή θεατρικότητα, δημιούργησε χώρο ώστε οι ιδέες να αποκτήσουν σκηνική υπόσταση. Η λιτότητα της παράστασης λειτούργησε υπέρ του έργου. Δεν επιχειρούσε να εικονογραφήσει τον Thoreau. Άφηνε τις λέξεις, το σώμα του ηθοποιού και τον ίδιο τον τόπο να δημιουργήσουν τις εικόνες. Αυτή ήταν ίσως και η σημαντικότερη σκηνοθετική επιλογή: αντί να κατασκευαστεί επί σκηνής ένα δάσος, το δάσος γεννιόταν στη φαντασία του θεατή.
Ο Carlos Cuevas και η κίνηση της σκέψης
Η σκηνοθέτις είχε στη φαρέτρα της έναν από τους πλέον αναγνωρίσιμους νέους ηθοποιούς της Ισπανίας, με ισχυρή παρουσία τόσο στο θέατρο όσο και στην οθόνη και με μια σχέση με την κλασική γραμματεία που γίνεται αισθητή στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τον λόγο. Ο Carlos Cuevas δεν αντιμετώπισε το κείμενο σαν μια ευκαιρία ερμηνευτικής επίδειξης. Και αυτό υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα προτερήματα της παρουσίας του. Η ερμηνεία του ήταν βαθιά, εσωτερική και στοχαστική, χωρίς όμως να γίνεται στατική. Αντίθετα, το σώμα του βρισκόταν σχεδόν σε αέναη κίνηση. Περπατούσε, άλλαζε κατευθύνσεις, μετατόπιζε συνεχώς το κέντρο βάρους της σκηνικής παρουσίας του, σαν η ίδια η σκέψη να γεννιόταν μέσα από την κίνηση. Και εδώ συναντούσε ουσιαστικά τον Thoreau. Γιατί στο Walking το περπάτημα δεν αποτελεί απλώς μετακίνηση από έναν τόπο σε έναν άλλο. Είναι τρόπος σκέψης. Είναι μια πράξη απομάκρυνσης από την οργανωμένη κοινωνία και ταυτόχρονα μια απόπειρα επιστροφής σε μια αρχέγονη ελευθερία. Ο Cuevas έμοιαζε να μετατρέπει αυτή την ιδέα σε σωματική δράση. Το σώμα του δεν εικονογραφούσε τις λέξεις· συνομιλούσε μαζί τους. Παράλληλα, επέλεξε μια αξιοσημείωτη ερμηνευτική οικονομία. Χωρίς εξάρσεις που θα αποσπούσαν την προσοχή από το κείμενο, χωρίς περιττές χειρονομίες και χωρίς να καταφεύγει στην ευκολία του συναισθηματισμού, επέτρεψε στη δύναμη των λέξεων να περάσει στον θεατή σχεδόν ανεμπόδιστα.
Και τότε συνέβη κάτι που κανένας σκηνοθέτης δεν θα μπορούσε να έχει προγραμματίσει. Στην πιο κρίσιμη ίσως στιγμή του μονολόγου, ένα σμήνος πουλιών πέρασε ακριβώς πάνω από το κεφάλι του ηθοποιού. Για λίγα δευτερόλεπτα, το τυχαίο μετατράπηκε σε σκηνικό γεγονός. Ήταν σαν ο πραγματικός κόσμος να εισέβαλε στην παράσταση για να απαντήσει στο κείμενο. Τα πουλιά διέσχισαν τον ουρανό πάνω από έναν ηθοποιό που μιλούσε για τη φύση, μέσα σε έναν τόπο όπου η φύση έχει υποχωρήσει μπροστά στην ανθρώπινη επέμβαση. Μια σχεδόν μεταφυσική χορογραφία δημιουργήθηκε εκείνη τη στιγμή χωρίς σκηνοθεσία, χωρίς τεχνικά μέσα, χωρίς προετοιμασία. Το θέατρο συχνά προσπαθεί να κατασκευάσει τη στιγμή κατά την οποία πραγματικότητα και μυθοπλασία συναντιούνται. Εδώ η στιγμή αυτή συνέβη από μόνη της.
Το πραγματικό σκηνικό ήταν η Ελευσίνα
Τελικά, η αρχική απορία για την επιλογή του χώρου αντιστράφηκε πλήρως. Αυτό που στην αρχή έμοιαζε παράδοξο αποδείχθηκε ουσιαστικό στοιχείο της παράστασης. Ίσως ένα πραγματικό δάσος να ήταν τελικά η πιο αναμενόμενη και λιγότερο ενδιαφέρουσα επιλογή για το συγκεκριμένο έργο. Στην Ελευσίνα, αντίθετα, κάθε αναφορά του Thoreau στη φύση συναντούσε την απουσία της. Κάθε σκέψη για την ελευθερία συναντούσε τα ίχνη της ανθρώπινης παρέμβασης. Και κάθε αναζήτηση μιας αυθεντικότερης ζωής έπεφτε επάνω στα κατάλοιπα διαφορετικών πολιτισμών, διαφορετικών αντιλήψεων για την πρόοδο και διαφορετικών τρόπων κατοίκησης του ίδιου τόπου. Ο αρχαιολογικός χώρος δεν λειτούργησε λοιπόν ως ένα εντυπωσιακό φόντο για την παράσταση. Έγινε ο σιωπηλός δεύτερος πρωταγωνιστής της. Η παραχώρηση του χώρου για την πραγματοποίηση και κινηματογράφηση της παράστασης προσέδωσε ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στο εγχείρημα, καθώς ένας τόπος φορτισμένος επί αιώνες με τελετουργίες, μνήμη και ιστορία κλήθηκε να φιλοξενήσει μια σύγχρονη θεατρική πράξη που μιλούσε, τελικά, για μια άλλη μορφή μύησης: την επανανακάλυψη της σχέσης του ανθρώπου με τον φυσικό κόσμο.
Ένα ερώτημα που μένει μετά την παράσταση
Η La Vida als Boscos δεν είναι μια παράσταση που επιχειρεί να δώσει εύκολες απαντήσεις. Και ευτυχώς. Ο Thoreau δεν χρειάζεται άλλωστε να μετατραπεί σε έναν απλοϊκό ύμνο στην "επιστροφή στη φύση". Η αξία της σκέψης του βρίσκεται περισσότερο στα ερωτήματα που εξακολουθεί να θέτει: Πόσα από όσα θεωρούμε αναγκαία είναι πράγματι αναγκαία; Τι σημαίνει ελευθερία; Τι σημαίνει να ζεις συνειδητά; Πόσο χώρο αφήσαμε στη φύση — έξω μας αλλά και μέσα μας; Η σκηνοθεσία της Glòria Balañà i Altimira και η ερμηνεία του Carlos Cuevas κατόρθωσαν να μεταφέρουν αυτά τα ερωτήματα από τη σελίδα στον ζωντανό θεατρικό χρόνο χωρίς να τα απλοποιήσουν. Και η Ελευσίνα, με όλες τις αντιφάσεις της, τα έκανε ακόμη πιο επίμονα. Όταν τελείωσε η παράσταση, το δάσος εξακολουθούσε να μην υπάρχει γύρω μας. Κι όμως, για λίγο, το είχαμε δει.
Το εξαιρετικά καλόγουστο πρόγραμμα-βιβλίο με όλο το κείμενο σε Καταλανικά, Αγγλικά και Ελληνικά σε μετάφραση της Ελένης Σωκαρά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις 24Γράμματα.
