"Η ψυχανάλυση δεν είναι μόνο μια υπόθεση ιδιωτικού γραφείου"

Μια νέα έκδοση που ρίχνει φως στην πολιτική ιστορία της ψυχανάλυσης, όπως προδίδει και ο τίτλος της, έκανε την εμφάνισή της στα μέσα Μαΐου.

Το βιβλίο Πολιτική ιστορία της ψυχανάλυσης του συγγραφέα Florent Gabarron-Garcia καταπιάνεται και αναδεικνύει πολιτικοποιημένες περιόδους της ψυχανάλυσης του 20ου αιώνα συνδέοντας τες με την πολιτική, μέσα από ιστορικά παραδείγματα, γεγονότα και προσωπικότητες που σφράγισαν τον χώρο και την πορεία αυτού του κλάδου, όπως ο Sigmund Freud και ο Carl Jung.

Στις 246 σελίδες του βιβλίου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πότλατς, ο συγγραφέας Florent Gabarron-Garcia εξετάζει και παρουσιάζει στους αναγνώστες -ενδεχομένως άγνωστες- πρωτοποριακές, ακόμη και στις μέρες μας, πρακτικές, όπως για παράδειγμα η ψυχαναλυτική δομή για παιδιά της Vera Schmidt στη Σοβιετική Ένωση.

Την εισαγωγή του βιβλίου υπογράφει η ιδρύτρια του 18 Άνω και μια προσωπικότητα ταυτισμένη με τον χώρο της ψυχιατρικής, η Κατερίνα Μάτσα.

Στον δρόμο προς την επανοικειοποίηση της ψυχανάλυσης

Τι ήταν, όμως, αυτό που κέντρισε το ενδιαφέρον των εκδόσεων Πότλατς και προχώρησαν στη μετάφραση του βιβλίου στην ελληνική γλώσσα;

Απευθυνθήκαμε στους ανθρώπους που μετάφρασαν από κοινού το βιβλίο. Πρόκειται για τον Κίμωνα Σχοινά, ο οποίος συμμετέχει επίσης στο εκδοτικό σχήμα των εκδόσεων Πότλατς και στην κλινική ψυχολόγο Ελένη Καραφύλλη.

Όπως μας εξήγησε ο Κίμων Σχοινάς, "το βιβλίο αυτό έπεσε στα χέρια μας σε μια στιγμή που και οι δύο μας κάναμε σπουδές ψυχανάλυσης στη Γαλλία, ανακαλύπτοντας ταυτόχρονα και το ψυχαναλυτικό establishment, με τις ορθοδοξίες του, τις επίσημες ερμηνείες, τις γραφειοκρατικές εταιρείες, τον κομφορμισμό τους, τον διδακτισμό, την παγίωση. Αποφασίσαμε να το μεταφράσουμε, γιατί συγκεντρώνει μια σειρά από γεγονότα που υπενθυμίζουν πως η ψυχανάλυση δεν είναι μόνο μια υπόθεση ιδιωτικού γραφείου, ή καμπινέ όπως λέγεται στα γαλλικά".

Περαιτέρω, μας εξήγησε, ότι "μέσα σε ένα κλίμα εχθρικό προς την ψυχανάλυση, στη Γαλλία μια νέα γενιά αναλυτών, που δεν ταυτίζονται με τις θέσεις του ψυχαναλυτικού establishment (μεταξύ άλλων η Sophie Mendelsson και ο Livio Boni που έφτιαξαν το Collectif de Pantin, η Laurie Laufer, ο Fabrice Bourlez, κτλ), διαμορφώνει ένα νέο πεδίο επεξεργασίας, μέσα στο οποίο η επανοικειοποίηση της ψυχανάλυσης περνάει μέσα από ένα έργο ιστορικοποίησης. Το βιβλίο αυτό συμμετέχει δηλαδή σε μια στιγμή κριτικής επερώτησης της ψυχανάλυσης, σαν κάποιο ταρακούνημα, για να της υπενθυμίζει τους χειραφετητικούς ορίζοντες που είχε εξαρχής".

Επιχειρώντας δε, τη σύνδεση με το σήμερα, σημειώνει ότι "σήμερα που, όπως έλεγε και ο Μάριος Μαρκίδης, η ψυχανάλυση έχει να αντισταθεί στην ναρκισσιστική αυτάρκεια και νιρβάνα της, την ξύλινη εδώ κι εκεί γλώσσα της και την περιοδική υπνηλία της, σκεφτήκαμε πως βιβλία σαν αυτό μας επαναφέρουν σε μια ψυχανάλυση ρηξικέλευθη και ανατρεπτική. Στο βιβλίο γίνεται επίσης εκτενής αναφορά και στο ρεύμα της θεσμικής ψυχοθεραπείας [psychothérapie institutionnelle], για την οποία ελάχιστη βιβλιογραφία υπάρχει στα ελληνικά, κάτι που μας φάνηκε ως σημαντική συμβολή του βιβλίου".

Όπως επισημάνθηκε παραπάνω, πολύτιμο εργαλείο της έκδοσης είναι και ο πρόλογος της Κατερίνας Μάτσα. Η Ελένη Καραφύλλη εξηγεί ότι "γράφει ο Guattari το 1989, επισκεπτόμενος το Δαφνί, πως, φτάνοντας στην πτέρυγα που διηύθυνε η Κατερίνα Μάτσα, αντίκρυσε μια όαση, του φάνηκε, λέει, όπως στο θέατρο που, εκεί που όλα μοιάζουν αδιέξοδα, κάπου εμφανίζεται ένας από μηχανής θεός. Σε αυτήν την πρότυπη κλινική απεξάρτησης, που στήθηκε από το τίποτα μέσα στη βαρβαρότητα που επικρατούσε στο ψυχιατρείο, χρησιμοποιούνταν όλες οι μορφές ατομικής και ομαδικής θεραπείας, ενώ το πρόγραμμα απεξάρτησης βασιζόταν στη θεσμική ψυχοθεραπεία, τη συλλογική ζωή και την ισοτιμία όλων: θεραπευτών, εργαζομένων και θεραπευόμενων. Για τέτοια πράγματα προσπαθεί να μιλήσει και το βιβλίο, και το παράδειγμα του 18 Άνω σίγουρα θα μπορούσε να αποτελεί μέρος του, σαν ένα πρόσθετο κεφάλαιό του".

Συνεχίζει αναφέροντας ότι "πέραν του ότι για πολλούς ανθρώπους η Κατερίνα Μάτσα υπήρξε όντως μια από μηχανής θεά, και πέραν του έργου της στον τομέα της απεξάρτησης, πρόκειται για κάποια που δεκαετίες τώρα  αγωνίζεται έμπρακτα ενάντια στον μύθο της επικυνδυνότητας των ψυχικά πασχόντων, αλλά και ενάντια στις πολιτικές ομογενοποίησης της ψυχικής φροντίδας. Για όλους αυτούς τους λόγους, και για πολλούς παραπάνω (ακούστε την απλά να μιλάει για το πώς άρχισαν να τρώνε στο ψυχιατρείο με πιρούνι και μαχαίρι κι όχι μόνο με κουτάλια), ήταν μεγάλη μας χαρά που η Κατερίνα Μάτσα δέχτηκε να προλογίσει το βιβλίο και να συμμετέχει στην παρουσίασή του".

Συλλογική φροντίδα ή ατομική ευθύνη;

Αρκετές από τις συζητήσεις γύρω από την ψυχική υγεία γίνονται στις μέρες μας με όρους ατομικής ευθύνης ή wellness. Η Ελένη Καραφύλλη, πέρα από την ιδιότητα της μεταφράστριας του βιβλίου φέρει και αυτή της κλινικής ψυχολόγου, οπότε τη ρωτήσαμε, εάν θεωρεί ότι το βιβλίο συμβάλλει στην επαναφορά της αντιμετώπισης της ψυχικής υγείας σε πιο ορθό πλαίσιο.

"Το βιβλίο δεν αναφέρεται στην κουλτούρα του wellness, θα μπορούσαμε όμως να πούμε ότι εστιάζει σε σημαντικά στιγμιότυπα-εμπειρίες, όπως αυτή των πολικλινικών, του SPK και της θεσμικής ψυχοθεραπείας, στα οποία η ψυχική φροντίδα ήταν ζήτημα που είχε να κάνει με την πόλη και με το συλλογικό. Σε αυτούς του χώρους, η όποια αποκατάσταση δεν αφορούσε μόνο το άτομο, αλλά και τον μετασχηματισμό των ίδιων των θεσμών και των συλλογικών μορφών ζωής που καθιστούν αυτή την πορεία δυνατή ή αδύνατη", μας απάντησε.

Σημείωσε δε, ότι "όλα αυτά ίσως μας κάνουν να αναρωτηθούμε για το πώς έγινε και η ψυχική φροντίδα έφτασε να θεωρείται ένα απλό θέμα ατομικής διαχείρισης, πώς το στρες ιδιωτικοποιήθηκε, πώς οι πρακτικές ευεξίας φτάνουν να υποκαθιστούν την δράση για την αλλαγή των συνθηκών μέσα στις οποίες γεννιέται η δυσφορία. Μας δείχνουν, επίσης, πως κάθε δομή, κάθε λόγος, κάθε γνώση και κάθε ομάδα παράγουν τα δικά τους συμπτώματα, τα οποία αποκαλύπτουν πολλά για την αμφίσημη σχέση του πεδίου της ψυχικής υγείας με εκείνο που πάει να φροντίσει: εκείνο το 'αθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο’, με τις υπερβολές του, τις αναδιπλώσεις, τις αναλαμπές του".

Τελικά, είναι ουδέτερη η ψυχανάλυση;

Ξεφυλλίζοντας ο/η αναγνώστης/αναγνώστρια το βιβλίο ήδη από τις πρώτες σελίδες κατανοεί ότι γίνεται αποδόμηση της "ουδετερότητας" της ψυχαναλυτικής διαδικασίας. Ο Κίμων Σχνοινάς, απαντώντας μας για το εάν το βιβλίο ανοίγει μια αναγκαία συζήτηση στις μέρες υπογραμμίζει ότι "είναι γραμμένο σε μια ιδιαίτερη συγκυρία στη Γαλλία και έρχεται ως κριτική στις δημόσιες τοποθετήσεις αναλυτών από διάφορα ψυχαναλυτικά ρεύματα. Εκ των πραγμάτων, επομένως, είναι ένα βιβλίο που απηχεί μια σημερινή πολιτική αντιπαράθεση, η οποία προέρχεται από  τις όλο και περισσότερο συντηρητικές δημόσιες τοποθετήσεις γνωστών αναλυτών ή αναλυτών που έχουν μια ευρεία μιντιακή κάλυψη στη Γαλλία. Ταυτόχρονα, και επί της ουσίας, ασκεί κριτική στις ίδιες τις ψυχαναλυτικές εταιρείες και στον τρόπο που συγκροτούν αντιδραστικές μορφές οργάνωσης, αλλά και αντιδραστικές δομές παραγωγής θεωρίας. Το ζήτημα με άλλα λόγια, το οποίο έχει τεθεί και στο παρελθόν, δεν αφορά κάποια υποτιθέμενη καθαρή ουσία της ψυχανάλυσης –το βιβλίο δεν είναι με κανέναν τρόπο ένα βιβλίο κατά της ψυχανάλυσης– , αλλά τις καθαρά υλιστικές διαδικασίες που παράγουν τη θεωρία, το καθεστώς του αναλυτή και μια πολιτικά επικαθορισμένη εικόνα της ψυχανάλυσης".

Έχοντας παρευρεθεί στην παρουσίαση του βιβλίου στο καφέ-μπαρ Λοκομοτίβα στα Εξάρχεια διαπίστωσα ιδίοις όμμασι ένα έντονο ενδιαφέρον από το κοινό. Χαρακτηριστικό ήταν το γεγονός ότι όχι μόνο πλημμύρισε από κόσμο το καφέ πριν και κατά τη διάρκεια της βιβλιοπαριουσίασης, αλλά και ο πεζόδρομος έξω απ΄ αυτό.

Η μεταφράστρια Ελένη Καραφύλλη ερμηνεύει αυτό ενδιαφέρον σημειώνοντας ότι "αντανακλά κατά βάση την απήχηση της ίδιας της Κατερίνας Μάτσα ως πρόσωπο αλλά και ως αυτό που ο Félix Guattari αποκαλεί συλλογική συναρμογή εκφώνησης: μέσω της ίδιας, και αυτού που αντιπροσωπεύει, κινητοποιείται μια επιθυμία η οποία ταυτόχρονα καταφέρνει να πάρει μορφή σε κάτι πιο συλλογικό. Θεωρούμε ότι αυτή η επιθυμία έχει να κάνει με το γεγονός ότι το έργο της Κατερίνας Μάτσα, όπως και μερικά παραδείγματα του βιβλίου και κατεξοχήν αυτό της θεσμικής ψυχοθεραπείας, δείχνει έναν άλλο δρόμο τόσο για την ψυχανάλυση όσο και για τη σύνδεση της κλινικής πράξης με συλλογικές μορφές αυτοοργάνωσης, κάτι το οποίο σπανίζει και στο επίπεδο της πρακτικής αλλά και σε αυτό της θεωρίας".

Εξηγεί, δε, ότι "πιθανώς η ψυχανάλυση και το ζήτημα της ψυχικής φροντίδας να απασχολεί όλο και περισσότερο κόσμο, αλλά είναι απειροελάχιστα πλέον τα παραδείγματα όπου αυτά τα ζητήματα τίθενται πέρα από το πλαίσιο της αυθεντίας που χαρακτηρίζει τα διάφορα επαγγέλματα ψ, η οποία είναι άμεσα συνυφασμένη με το κράτος και ό,τι πιο γραφειοκρατικό έχει το πανεπιστήμιο. Η θεραπεία του κοινωνικού δεσμού, ένα moto της θεσμικής ψυχοθεραπείας, δεν μπορεί εξορισμού να υπάγεται σε ιεραρχήσεις γνώσης, ειδίκευσης, και σίγουρα δεν τελειώνει στις κρατικές πολιτικές για την ψυχική υγεία. Κι αυτό είναι εν μέρει αισιόδοξο".

Τα επόμενα βιβλία των εκδόσεων Πότλατς

Κλείνοντας την κουβέντα, καθώς ο Κίμων Σχοινάς πέρα από μεταφραστής του βιβλίου είναι εξ αυτών που τρέχουν το εγχείρημα των εκδόσεων Πότλατς, του ζητήσαμε να μας μιλήσει για προσεχείς εκδόσεις που θα ανακαλύψουμε στα ράφια των βιβλιοπωλείων στο προσεχές μέλλον.

"Ένα από τα βιβλία που ετοιμάζουμε με μια ευρύτερη ομάδα, στη συνέχεια αυτής της θεματικής, είναι μια συλλογή κειμένων για τη θεσμική ψυχοθεραπεία και την κλινική πρακτική στη La Borde. Μέσα στο 2026 θα κυκλοφορήσει επίσης ένα δοκίμιο για τον Τσέχωφ του Jacques Rancière, το Ημερολόγιο της Γάζας του παλαιστίνιου δημοσιογράφου Rami Abou Jamous. Ενώ το 2027 θα κυκλοφορήσει, μεταξύ άλλων, το βιβλίο Ένα διαμέρισμα στον Ουρανό του Paul B. Preciado, μας απάντησε.

Αναμένουμε!

*Οι εκδόσεις Πότλατς συμμετέχουν στο 9ο Θερινό Ηλιοστάσιο που φιλοξενηθεί στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης. Στο πλαίσιο των παρουσιάσεων και αναγνώσεων της διοργάνωσης ο Κίμων Σχοινάς συμμετέχει σε πάνελ συζήτησης με θέμα "Πολιτική και ιστορία στην ψυχιατρική και την ψυχανάλυση" την Παρασκευή 10 Ιουλίου στις 19:00. Επιπλέον, την Κυριακή 12 Ιουλίου,​​​ θα διαβάσει απόσπαμα από το βιβλίο στις 19:15. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το 9ο Θερινό Ηλιοστάσιο εδώ.