Ο Χρήστος Παπούλιας στο σπίτι του στα Αναφιώτικα © Σπύρος Στάβερης
Ο Χρήστος Παπούλιας δεν σχεδίασε ένα Μουσείο Ακρόπολης για να υποδεχτεί τα αρχαία γλυπτά. "Η σύγχρονη Αθήνα δεν θα μπορούσε να τα δεχθεί." λέει κάπου στη συνομιλία του με τον Γιώργο Βέλτσο καθώς διασχίζουν την Αθήνα με τον ηλεκτρικό σε ένα επεισόδιο της εκπομπής "Πάνω - Κάτω, ένα ταξίδι στο χρόνο" που προβάλλεται από το αρχείο της ΕΡΤ στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη στο πλαίσιο της έκθεσης "Αδύναμα έργα Ι Η αρχιτεκτονική του Χρήστου Παπούλια και οι φίλοι του" (μέχρι 21/2).
Ίσως η πιο εμπνευστική έκθεση που μπορείς να δεις αυτή την εποχή στην Αθήνα, σε επιμέλεια του Γιώργου Τζιρτζιλάκη και της αρχιτεκτονικής ομάδας Ασκήσεις Εδάφους (Κώστας Ευσταθίου, Νίκος Λάμπρου, Κωνσταντίνος Τσέλλος), μας εισάγει στην "αδύναμη" αρχιτεκτονική του σπουδαίου οραματιστή αρχιτέκτονα που απέσπασε διεθνή αναγνώριση αλλά λίγοι γνωρίζουν στην Ελλάδα.

Το σπίτι του δασκάλου, 2014
Μολύβι σε χαρτί, 21 × 27 εκ.
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Επιλέγοντας εξαρχής να μην ακολουθήσει τον δρόμο ενός συμβατικού αρχιτέκτονα, ο Παπούλιας μας καλεί, όπως αναφέρουν οι επιμελητές, να σκεφτούμε ξανά την αρχιτεκτονική με τον διακριτικό τρόπο ενός "ψίθυρου στρατηγικής", που της προσδίδει εννοιολογική διάσταση και μια οντολογική αίσθηση της ύπαρξης. Με "αδύναμα έργα" – όπως γράφει ο ίδιος σε ένα ιδιόχειρο σημείωμά του – αντιπαραθέτει στην κρίση όλων των ισχυρών μοντέλων της νεωτερικότητας την ποιητική ένταση που προσφέρει το άπειρο σύνολο των μικρών και κρυφών θραυσμάτων που χαρακτηρίζουν έναν τόπο. Το αντιλαμβάνεσαι περιηγούμενη ανάμεσα σε σχέδια, φωτογραφίες και έργα τέχνης γνωστών καλλιτεχνών - φίλων και συνομιλητών του Παπούλια, διαβάζοντας επιστολές προς δημόσιους φορείς και σημειώσεις του, σε αυτή τη μη αρχειοθετίσιμη πορεία που εμπνέει ένα συν-κινητικό "αναρχείο" στους επιμελητές της έκθεσης.

Χρήστος Παπούλιας
Νέο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (MAXXI), Ρώμη, Ιταλία, 1998
Μη υλοποιημένη μελέτη
Συνεργάτες: Αλέξης Δάλλας, Ειρήνη Χατζηδημητρίου
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
"Προσπαθήσαμε να πραγματώσουμε μια ουσιώδη αίσθηση και ομορφιά σε αυτόν τον τόπο, προσπαθήσαμε να βρούμε αυτό που ανήκει εδώ." / "Προσπαθήσαμε… και αν τίποτα από όλα αυτά δεν χτιστεί ποτέ…;" / "Μπορούμε πάντα να γράψουμε ένα βιβλία" / "Ένα σύντομο..." / "Ας ελπίσουμε"
Σήμερα, η αρχιτεκτονική του Παπούλια μοιάζει ακόμη πιο σύγχρονη, συνομιλώντας με έναν σχεδιασμό που λαμβάνει υπόψη του την κλιματική αλλαγή, την αποανάπτυξη, τη δημοκρατία, τη στεγαστική κρίση, τους αγώνες των κινημάτων για να διατηρήσουν λόγο πάνω στην πόλη τους ή το νησί τους, τους αρχιτέκτονες που ξανακοιτάζουν το έδαφος, που θεωρούν ότι "Ένα δέντρο είναι η πόλη". Είτε σχεδιάζοντας "κατοικίες για ανθρώπους που δουλεύουν με κομπιούτερ στο σπίτι" στην Αυστρία - "Προτείναμε έναν τρόπο, έναν μόνο τρόπο" / "Ίσως όχι τον καλύτερα, πολύ λίγα διαμερίσματα, πάρα πολύς δημόσιος χώρος. " / "Διαμερίσματα κρεμασμένα από έναν τοίχο…!" / "Προσπαθήσαμε να πραγματώσουμε μια ουσιώδη αίσθηση και ομορφιά σε αυτόν τον τόπο, προσπαθήσαμε να βρούμε αυτό που ανήκει εδώ." / "Προσπαθήσαμε… και αν τίποτα από όλα αυτά δεν χτιστεί ποτέ…;" / "Μπορούμε πάντα να γράψουμε ένα βιβλία" / "Ένα σύντομο..." / "Ας ελπίσουμε" - είτε έναν ιδιωτικό τάφο στο νεκροταφείο της Λιβαδειάς που ανάγεται μέσα από μια πρωτοφανή τοπογραφική παρατήρηση σε έναν ζωντανό μηχανισμό φροντίδας, που εντάσσει στη λειτουργία του τη δυνατότητα να "ξεδιψούν τα πουλιά της περιοχής, κρατώντας συντροφιά στον νεκρό".
Βγαίνοντας από το Ίδρυμα Θεοχαράκη βλέπεις την πόλη, τις αγωνίες και τους αγώνες της αλλιώς. Με αυτά τα συναισθήματα θελήσαμε να θέσουμε μια σειρά ερωτήματα στους επιμελητές.

Χρήστος Παπούλιας
Εριχθόνειο Μουσείο Ακροπόλεως, Αθήνα, Ελλάδα, 1990–1991 (μη υλοποιημένο έργο)
Χωρικό ιδεόγραμμα της οροφής του νέου Μουσείου στο επίπεδο της εισόδου
Εκτύπωση και γραφίτης σε διάφανο χαρτί (καλκ), 29,3 x 42 εκ.
Centre Pompidou, Musée national d’art moderne - Centre de création industrielle, Paris
© Christos Papoulias
Photo credit: © Centre Pompidou, MNAM-CCI, Dist. GrandPalaisRmn / Jean-Claude Planchet
Γιατί δεν γνωρίζουμε τον Χρήστο Παπούλια όσο θα έπρεπε;
"Η περίπτωση του Παπούλια γίνεται, έτσι, μια αφορμή να αναρωτηθούμε για τις αντιλήψεις και τα στερεότυπα που διαμορφώνουν την αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική κουλτούρα στη χώρα μας∙ αλλά και για τα όρια που αυτές οι αντιλήψεις θέτουν στον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την αρχιτεκτονική και τη σχέση της με τη σύγχρονη τέχνη."
Η αναγνωρισιμότητα του Χρήστου Παπούλια αποτελεί ένα παράδοξο. Από τη μία, έχουμε έναν αρχιτέκτονα με σημαντική διεθνή αναγνώριση ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Και από την άλλη, μια περιορισμένη αναγνώριση και δυσπιστία στην Ελλάδα, ιδίως στην αρχιτεκτονική κοινότητα, της οποίας το μεγαλύτερο μέρος βιαζόταν να προσαρμοστεί στην πολυδιαφημιζόμενη "νέα εποχή". Η έκθεση αντλεί από αυτό το παράδοξο της ασύμμετρης αναγνώρισης κρατώντας ανοιχτό το ερώτημα το οποίο αποτελεί μέρος του πολιτισμικού γεγονότος. Η περίπτωση του Παπούλια γίνεται, έτσι, μια αφορμή να αναρωτηθούμε για τις αντιλήψεις και τα στερεότυπα που διαμορφώνουν την αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική κουλτούρα στη χώρα μας∙ αλλά και για τα όρια που αυτές οι αντιλήψεις θέτουν στον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την αρχιτεκτονική και τη σχέση της με τη σύγχρονη τέχνη.
Αδύναμο έργο
Πως αντιλαμβάνεστε την αδύναμη αρχιτεκτονική και τους ψίθυρους στρατηγικής του Παπούλια; Πως την επανεπισκέπτομαστε σήμερα σε διάλογο με τη "χαμηλή θεωρία” και άλλες σχολές αμφισβήτησης της κυρίαρχης αντίληψης περί αρχιτεκτονικής αλλά και επιτυχίας - ανάπτυξης - προόδου;
"Σημαίνει απελευθέρωση από τη νεωτερική και μετανεωτερική φιλοδοξία του 20ού αιώνα —η οποία καλά κρατεί έως τις μέρες μας— για εικονικά κτήρια-τοπόσημα που επιβάλλονται αλαζονικά στο τοπίο."
Ο τίτλος "Αδύναμα έργα" αντλεί από μια ιδιόχειρη σημείωση του ίδιου του Παπούλια για μια ομιλία του στη Βιέννη: "Λέω λοιπόν: αδύναμο έργο, γεμάτο αμφιβολίες με κάποιες σκέψεις, πολύ προσωπικές". Αντίστοιχα, χρησιμοποιεί τον "ψίθυρο στρατηγικής" για να περιγράψει τον αρχιτέκτονα ως ένα είδος σιωπηλού "χορογράφου", "ενεργού στα μετ’ όπισθεν". Η αδυναμία, λοιπόν, σημαίνει εδώ μια ιδιαίτερη συνείδηση του "τοποειδούς" και προσωπικού χαρακτήρα κάθε δημιουργικής πράξης που δεν θέλει να έχει κυριαρχικό χαρακτήρα.
O Ιταλός φιλόσοφος Gianni Vattimo στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1980 —όταν ο Παπούλιας τελειώνει τις σπουδές του στη Βενετία— μιλάει για την "ασθενή", την "αδύναμη σκέψη" (pensiero debole). Και την εξηγεί ως εγκατάλειψη των απόλυτων αληθειών, των σταθερών θεμελίων και των ακλόνητων βεβαιοτήτων. Στην αρχιτεκτονική η σημασία αυτής της "αμφιβολίας" διευρύνεται. Σημαίνει απελευθέρωση από τη νεωτερική και μετανεωτερική φιλοδοξία του 20ού αιώνα —η οποία καλά κρατεί έως τις μέρες μας— για εικονικά κτήρια-τοπόσημα που επιβάλλονται αλαζονικά στο τοπίο. Μη ξεχνάμε τα ειρωνικά φωτομοντάζ του Hans Hollein, από το 1968, για τον φαλλικό χαρακτήρα της αρχιτεκτονικής, όπως εκείνης των ουρανοξυστών.

Η Τελευταία Κατοικία της Jane Motley
Ταμαρίντο, Κόστα Ρίκα, 1999
Μη υλοποιημένη μελέτη
Αρχείο Χρήστου Παπούλια

Χρήστος Παπούλιας
Υπόσκαφη Εξοχική Κατοικία, Πούντα, Ίος, Ελλάδα, 2003
Υλοποιημένο Έργο
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Απέναντι στην φαντασμαγορία του κτιρίου, ο Παπούλιας αντιπαραθέτει μια ιδιότυπη έρευνα για τον τόπο, αναζητώντας ίχνη, ιστορίες και δυναμικές που ήδη υπάρχουν κρυμμένες ή απωθημένες σ’ αυτόν. Πρόκειται για μια απόπειρα να "βρούμε" την αρχιτεκτονική, όχι απαραίτητα να τη "ανυψώσουμε", ενεργοποιώντας δυνατότητες που ήδη υπάρχουν. Μια στάση στην οποία αφοσιώθηκε, παραμένοντας εκτεθειμένος στον κίνδυνο της διάψευσης, της αποτυχίας. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο σχετίζεται με τις εκδοχές της "χαμηλής θεωρίας", διανοίγοντας έναν χώρο αντίστασης και δυνατοτήτων. Που, θολώνουν τα όρια μεταξύ αποτυχίας και επιτυχίας και μας ωθούν να σκεφτούμε ξανά τη στάση μας απέναντί τους. Μια τέτοια συνθήκη διατρέχει ολόκληρη την έκθεση.
Το "αναρχείο", η αρχιτεκτονική του Παπούλια και τα έργα τέχνης των "φίλων" του

Σύναξη Μαρωνείας. Το δάπεδο, 1991
30 μαυρόασπρες φωτογραφίες (εδώ 1/30)
Photo credit: Δημήτρης Ταμβίσκος

Mario Merz
Χωρίς Τίτλο (ανά Barbarrararararara), 1991
Μικτή τεχνική και κολάζ σε χαρτί
75 x 107,5 εκ.
Με την ευγενική παραχώρηση της γκαλερί Bernier/Eliades
Ποιά ήταν η σχέση του Παπούλια με το αρχείο; Πως κινηθήκατε επιμελητικά και πως καταλήξατε στο αναρχείο της έκθεσης;
Βρήκαμε το αρχείο του Παπούλια σε ένα μικρό δωμάτιο στο σπίτι του στα Αναφιώτικα, γεμάτο με σχέδια, φακέλους, σκόρπια βιβλία και σημειώσεις. Παρά την στοιχειώδη ταξινόμησή του, το αρχείο δεν ακολουθούσε μια συνολική οργανωτική αρχή. Οπότε η επιμελητική προσπάθεια επικεντρώθηκε σ’ αυτόν ακριβώς τον χαρακτήρα του υλικού: ένα ανομοιογενές σύνολο με διαφορετικά τεκμήρια (αρχιτεκτονικά, αρχειακά, προσωπικά, υλικά, βιβλιογραφικά), με συνδέσεις αλλά και ασυνέχειες, θραύσματα και ασύμμετρες πυκνώσεις.
Οργανώσαμε το υλικό ανά έργο σε clusters, σε αστερισμούς, χωρίς όμως να επιχειρήσουμε να επιβάλουμε μια συνολική λογική που θα απέκλειε τα θραύσματα και τα άλματα, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη αναπαράσταση των έργων. Το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε στις νοητικές διεργασίες που τα γέννησαν, συγκροτώντας μια εκθεσιακή μηχανή που παράγει διαρκώς νέες συσχετίσεις με έργα τέχνης καλλιτεχνών, με τους οποίους συνδέθηκε και έγραψε ο Παπούλιας, μέσα από τις σελίδες του περιοδικού "Τεύχος" (1989-1992). Έτσι, μια "τεχνική έκθεση" γίνεται αφορμή να ξανασκεφτούμε την επέκταση ενός παλιού σπιτιού μέσα από το έργο του Γιώργου Χατζημιχάλη, ενώ τα έργα του Γιάννη Κουνέλλη, του Brice Marden, ή του Νίκου Μπάικα, γίνονται κλειδιά για να αντιληφθούμε τη σχεδιαστική του στρατηγική και την αντίληψή του για την "αρχιτεκτονική ως έννοια" ("Τεύχος" 1, 1989).

Χωρίς τίτλο, 1969
Λαμαρίνα και αυγό σε σιδερένια επιφάνεια
99 x 70 x 20,6 εκ.
Ιδιωτική Συλλογή

Brice Marden (1938-2023)
12 Όψεις για την Caroline Tatyana (εδώ 1/12)
Πορτφόλιο με 12 οξυγραφίες με ακουατίντα σε χαρτί Arches, με πλήρες περιθώριο
Υπογεγραμμένες και αριθμημένες με μολύβι στην κάτω δεξιά γωνία
68,6 x 53,3 εκ. (η κάθε μία)
Έκδοση 41/50 συν 13 APs
Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου
Photo credit: Οδυσσέας Βαχαρίδης
Με αυτούς τους όρους, το "αναρχείο", το "μη αρχειοθετήσιμο", δεν αποτελούν μια άρνηση της οργάνωσης αλλά μια διαφορετική δυνατότητά οργάνωσης, έναν γνωστικό μηχανισμό που δεν ακολουθεί τους παραδοσιακούς ιεραρχικούς και γραμμικούς κανόνες ανάμεσα στο σπουδαίο και το επουσιώδες. Γίνονται ένα ανοιχτό σύστημα διασύνδεσης ανάμεσα στην αρχιτεκτονική του Παπούλια και τα έργα τέχνης των "φίλων" του, μια απόπειρα να ενδώσουμε στο ανολοκλήρωτο και το "αδύναμο", απαλλάσσοντας το αρχείο από την αξίωση μιας οριστικής ερμηνείας.
Το ανάπτυγμα των έργων στους δύο ορόφους του Ιδρύματος Θεοχαράκη —με βάση τις έννοιες της "κρύπτης" και του "βάθρου"— και τα δύο μαύρα κεντρικά τραπέζια-κιβώτια με τις αφηγήσεις του αρχειακού υλικού, συντείνουν σ’ αυτόν τον σκοπό. Όχι απλώς μια έκθεση, αλλά η δοκιμασία ενός μηχανισμού ανάγνωσης ο οποίος διασώζει εκείνα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν "μη αρχειοθετήσιμα", γύρω από το έργο ενός αρχιτέκτονα που έθεσε σε κρίση τις συμβατικές οριοθετήσεις. Ιδού λοιπόν η σημασία του "αναρχείου", που με τη σειρά του τείνει σε ένα είδος αντι-ιστορίας.
Εριχθόνιο Μουσείο Ακροπόλεως: Μια υπόγεια αναλαμπή που διαβρώνει τους εκφυλισμένους θεσμούς

Χρήστος Παπούλιας
Εριχθόνειο Μουσείο Ακροπόλεως, Αθήνα, Ελλάδα, 1990–1991
Σχέδιο εγκατάστασης των γλυπτών
Εκτύπωση και γραφίτης σε χαρτί, 57 × 76,5 εκ
Σχέδιο: Ιωάννα Θεοχαροπούλου
Centre Pompidou, Musée national d’art moderne – Centre de création industrielle, Paris. © Christos Papoulias
Photo credit: © Centre Pompidou, MNAM-CCI, Dist. GrandPalaisRmn / Jean-Claude Planchet
"Δεν υπάρχει ανάγκη για μουσείο. Ιδεολογία του τουρισμού.” Διαβάζουμε σε ένα από τα σημειώματα του Παπούλια.
Μιλήστε μας για το Εριχθόνιο Μουσείο Ακροπόλεως. Τι ήθελε να κάνει ο Παπούλιας με αυτή την πρόταση;
Η πρόταση του Παπούλια για το Εριχθόνειο Μουσείο είναι αποτέλεσμα συστηματικής αρχειακής έρευνας και σχεδιαστικής επεξεργασίας που δημοσιεύεται για πρώτη φορά στο "Τεύχος" 5, το 1991. Η δημοσίευση αποτελεί, πρωτίστως μια κριτική στον ίδιο τον τρόπο προκήρυξης του 3ου Διεθνούς Αρχιτεκτονικού Διαγωνισμού για το Μουσείο και στις προβλεπόμενες τοποθεσίες, αλλά και στην πολιτιστική πολιτική της χώρας, όπως επαναλαμβάνει ο ίδιος.
Η πρόταση γίνεται, ωστόσο, αφορμή για μια ευρύτερη κριτική, που στρέφεται στον ίδιο τον θεσμό του μουσείου και στη σχέση του με τα εκθέματα, το παρελθόν και την αυξανόμενη τουριστική φρενίτιδα, προσελκύοντας έτσι ένα διεθνές ενδιαφέρον, με επιστέγασμα την απόκτηση της μελέτης από το Κέντρο Pompidou. Ο Παπούλιας "βρίσκει" σ’ ένα αρχαίο μπάζωμα του βράχου την ιδέα για το Εριχθόνειο Μουσείο, αναζητώντας τις απαρχές του στον τάφο και στα κτερίσματα που συνόδευαν στην αρχαιότητα τον νεκρό. Τα εκθέματα τοποθετούνται στο ημίφως ενός σκάμματος, στο οποίο ο επισκέπτης καταδύεται, βυθιζόμενος συμβολικά στο παρελθόν. Περισσότερο από μουσείο, έχουμε μάλλον να κάνουμε με ένα είδος υπόγειας αναλαμπής, μιας ξαφνικής αποκάλυψης στα υπόσκαφα της Ακρόπολης, που διαβρώνει τους εκφυλισμένους συμβατικούς θεσμούς και τον καθιερωμένο τρόπο θέασης του παρελθόντος που υποβαθμίζουν το μουσείο σε mall.
Η έννοια του τόπου

Χρήστος Παπούλιας
Επισκευή και Αναδιαρρύθμιση Αρχοντικού Ναυάρχου Βότση, Ύδρα, Ελλάδα, 2001
Υλοποιημένο Έργο
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Τι σήμαινε για τον Παπούλια τοποθετημένη αρχιτεκτονική και γνώση;
Για τον Παπούλια, η γνώση, όπως και η αρχιτεκτονική, είναι ενσώματη και συγκεκριμένη. Με τα "αδύναμα έργα" απομακρύνεται από τις βεβαιότητες και τις καθολικές θεωρίες, και εστιάζει σε τοπικές παρατηρήσεις και προσωπικές σκέψεις που έχουν πολιτική διάσταση. Δεν διεκδικεί μια ουδέτερη οπτική, αλλά υιοθετεί κάθε φορά ένα συγκεκριμένο σημείο θέασης. Από αυτή τη θέση θέτει ερωτήματα που αφορούν ακόμη και την ίδια τη φύση και την αρχή της αρχιτεκτονικής, χωρίς ωστόσο να ενδίδει σε αξιώσεις μιας αφελούς καθολικότητας.

Χρήστος Παπούλιας
Δύο Κατοικίες-Ατελιέ για τον Γιάννη Κουνέλλη, Τοσκάνη, Ιταλία, 1988
Μη Υλοποιημένη Μελέτη
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Με ποιόν τρόπο τον ενδιέφερε η ιστορία και παράδοση της Ελλάδας και πως την έφερε σε διάλογο με την εννοιολογική και μοντερνιστική παράδοση;
Ο τρόπος με τον οποίο ο Παπούλιας αντιμετωπίζει την ιστορία και την παράδοση δεν ανταποκρίνεται στην θεσμοθετημένη αντίληψή τους, οργανωμένη γύρω από μια σταθερή ταυτότητα και συγκεκριμένα εθνικά χαρακτηριστικά. Αντίθετα, εστιάζει σε ελάσσονες ιστορίες που συχνά υποσκάπτουν τις παγιωμένες αναγνώσεις του παρελθόντος και τις γενικές κατηγοριοποιήσεις. Σε μια τέτοια προσέγγιση, η έννοια του τόπου διαχέεται σ’ ένα κράμα τεκμηρίων και συμβάντων —χωρίς να λείπει η μυθοπλαστική διάθεση— που μεσολαβούν στη σχέση μας με τον κόσμο. Έτσι, ο καθιερωμένες διχοτομίες ανάμεσα στην παράδοση και την νεωτερικότητα, το τοπικό και το μοντέρνο χάνουν τη σημασία τους και, μαζί τους, η ανάγκη γεφύρωσης ενός υποτιθέμενου χάσματος. Η "εννοιολογική και μοντερνιστική παράδοση" ενδιαφέρει τον Παπούλια επειδή ακριβώς εξακολουθεί να αφορά το παρόν μας. Επειδή αποτελεί μια ενεργή δύναμη που άφησε πίσω της ανεκπλήρωτες δυνατότητες.
Ασκητικά στα Αναφιώτικα

Oiseau Bio-mécanique [Βιο-μηχανικό Πουλί]
Εγκατάσταση στο ημιτελές κτίριο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, Αθήνα, 1983
Μη υλοποιημένη μελέτη
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Τι μας λέει το γεγονός ότι έμενε και είχε το γραφείο του στα Αναφιώτικα;
Όταν ο Παπούλιας εγκαταστάθηκε στα Αναφιώτικα, στη δεκαετία του 1980 με τον σύντροφό του Αμερικανό ποιητή Timothy Jennings, η περιοχή ήταν ένα σύμπλεγμα παλιών λαϊκών σπιτιών κάτω από την Ακρόπολη, χωρίς τη σημερινή συσσώρευση σαστισμένων τουριστών. Εκεί βρήκε ορισμένα εγκαταλελειμμένα δωμάτια, τα επισκεύασε και έστησε το σπίτι και, στη συνέχεια, το γραφείο του σε απόσταση μόλις λίγων μέτρων. Η επιλογή αυτή μαρτυρά σίγουρα μια ιδιαίτερη στάση ζωής: μια σχεδόν ασκητική κατοίκηση, με τα ελάχιστα, τα χρειώδη, μακριά από τις συμβάσεις της ιδιοκτησίας, στο περιθώριο και ταυτόχρονα στο κέντρο της μεγάλης πόλης.
Μια τέτοια συνθήκη κατοίκησης στα Αναφιώτικα, με τα δωμάτια να επικοινωνούν μέσα από υπαίθριες μικρές αυλές και στενούς διαδρόμους, αμφισβητεί την ταύτιση της κατοικίας με ένα ενιαίο, κλειστό συμπαγές κτίριο. Εδώ ακριβώς μπορούμε να εντοπίσουμε τη συγγένεια με μια σταθερή αρχιτεκτονική στρατηγική του, την ιδέα της "διάσπασης" του μονολιθικού κτηριακού όγκου. Όχι ως μορφολογική ή αισθητική επιλογή, αλλά ως αφορμή σχεδιαστικού και εννοιολογικού στοχασμού γύρω από τη φύση και τα όρια του κτιρίου αλλά και την οργανική του ένταξη στο τοπίο ή στην κλίμακα του αστικού περιβάλλοντος. Μια αναζήτηση που τον οδήγησε να επανεξετάσει καθιερωμένους αρχιτεκτονικούς τύπους, όπως η κατοικία και το μουσείο. Την απόφασή του αυτή την οδήγησε στο απόγειο με τη "διασκορπισμένη κατοικία σε μια χαοτικά θρυμματισμένη μητρόπολη" που παρουσίασε στο ΕΜΣΤ το 2002.
Ο τρόπος που οι προβληματισμοί "γίνονται" αρχιτεκτονικό έργο
Με ποιόν τρόπο θεωρείτε ότι το έργο και η σκέψη του Παπούλια συνομιλεί με σύγχρονα διακυβεύματα της αρχιτεκτονικής που λαμβάνουν υπόψη τους την από-αναπτυξη, τη φροντίδα για το πέρα από τον άνθρωπο, τη δημοκρατία και τα κινήματα επαναδιεκδίκησης των πόλεων από τους κατοίκους τους;
Πολλά από αυτά τα γεω-κοινωνικά ζητήματα που τίθενται μέσα από τέτοιους όρους και επαναφέρουν τη σύνδεση με το έδαφος, αμφισβητώντας τις διακρίσεις ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό, απασχολούν έντονα τον Παπούλια. Τον απασχολούν όμως ως θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από τη ζωή, την τέχνη και την αρχιτεκτονική. Πράγματι, λοιπόν, θα μπορούσαμε να τον θεωρήσουμε πρόδρομο αυτών των αιτημάτων, σε μια εποχή μάλιστα —στη δεκαετία του 1990— που θριαμβεύει το "Bigness" και ο βίαιος εκσυγχρονισμός της "μετάπολης" ή της "Generic City" και λίγοι ενδιαφέρονταν γι’ αυτά τα ζητήματα σε βάθος. Ωστόσο, η περίπτωση του δύσκολα μπορεί να γενικευτεί και να συγκροτήσει κανόνα. Γι’ αυτό εκείνο που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο τέτοιοι προβληματισμοί διαπερνούν το έργο του. Ο τρόπος που "γίνονται" αρχιτεκτονικό έργο, όχι ως τρέχον αίτημα ή μότο, αλλά ως ένα πεδίο έντασης, ως μια οργανική διαδικασία όπου η αρχιτεκτονική και το καθένα από αυτά τα "διακυβεύματα" δανείζονται ύλη και χώρο το ένα από το άλλο και ενσωματώνονται χωρίς διαθέτουν κανένα διακριτό όριο.

Χρήστος Παπούλιας
Θησείον – ένα θέατρο για τις τέχνες, Ψυρρή, Αθήνα, Ελλάδα, 1996
Υλοποιημένο Έργο
Συνεργάτες: Αλέξης Δάλλας, Ειρήνη Χατζηδημητρίου
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Γιατί τα "Αστικά Δωμάτια" θεωρούνται ένα ριζοσπαστικό έργο;
Κεντρικός προβληματισμός αυτής της μελέτης είναι η σχέση της τέχνης με την αστική ζωή και τον δημόσιο χώρο της πόλης. Μελετώντας τις παραποτάμιες όχθες στη Λιουμπλιάνα και τις διαμορφώσεις του Σλοβένου αρχιτέκτονα Jože Plečnik, ο Παπούλιας εντοπίζει ένα κενό που του επιτρέπει να επανεξετάσει τη σχέση της πόλης με το ποτάμι. Συμπληρώνει την υφιστάμενη διαμόρφωση με την έννοια του "βάθρου", ενσωματώνοντας ορισμένα από τα "Oggetti in meno" του Michelangelo Pistoletto, κατασκευασμένα από σκυρόδεμα, ως αναπόσπαστα μέλη της ίδιας της αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης. Αντλώντας από τον προβληματισμό ενός ακόμη από τους "φίλους του καλλιτέχνες", τον Juan Muñoz, γύρω από την απώλεια του βάθρου και τον ρόλο του ως σημείου συνάντησης της τέχνης με την πόλη, ο Παπούλιας αναζητά έναν νέο τρόπο παρουσίας της σύγχρονης τέχνης στον δημόσιο χώρο, συμπληρώνοντας το έργο του Plečnik. Σε διάλογο, αλλά και διαφοροποίηση, με την έννοια του "διευρυμένου πεδίου, όπως την περιέγραψε η Rosalind Krauss το 1979. Εδώ ακριβώς βρίσκεται ο "ριζοσπαστικός" του χαρακτήρας. Όχι στο νεωτερισμό αλλά στη "συμπληρωματικότητα".

Χρήστος Παπούλιας
Αστικά Δωμάτια για τα "Oggetti in Meno" (Minus Objects) του Michelangelo Pistoletto, στις όχθες του ποταμού στο κέντρο της Λιουμπλιάνα, Σλοβενία, 1996 (μη υλοποιημένο έργο)
Αρχικό Σκίτσο
Γραφίτης και χρωματιστά μολύβια λαδιού σε χαρτί επικολλημένο σε χαρτί , 20,5 × 29 εκ.
Centre Pompidou, Musée national d’art moderne - Centre de création industrielle, Paris
© Christos Papoulias
Photo credit: © Centre Pompidou, MNAM-CCI, Dist. GrandPalaisRmn / Jean-Claude Planchet
Πως σχεδίαζε ο Παπούλιας "κατοικίες για ανθρώπους που δουλεύουν με κομπιούτερ στο σπίτι";
Το έργο στο οποίο αναφέρεστε είναι μια μελέτη αστικού σχεδιασμού του 1993, στο πλαίσιο της συμμετοχής του σε ένα διεθνές σεμινάριο αρχιτεκτονικής στη Βιέννη. Οι άνθρωποι που δουλεύουν με κομπιούτερ στο σπίτι αντιμετωπίζονται ως μια ιδιότυπη φυλή. Για τον Παπούλια, η δυνατότητα εργασίας από απόσταση δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνικό ζήτημα προς επίλυση, αλλά αφορμή να φανταστεί έναν διαφορετικό τρόπο κατοίκησης στις εγκαταλελειμμένες όχθες του παλαιού Δούναβη, αναζητώντας μια νέα σχέση με το νερό, το έδαφος και το ατίθασο παρελθόν του ποταμού. Γι’ αυτό προτείνει κατοικίες αναρτημένες ανάμεσα σε ψηλά τείχη, ανακαλώντας παλαιότερους τρόπους προστασίας από τις πλημμύρες. "Προσπαθήσαμε να βρούμε τι ανήκει σε αυτόν τον τόπο", προσθέτει.
Πρακτική και θεωρία
Το έργο του Παπούλια αμφισβητεί τη διχοτομία τέχνης - αρχιτεκτονικής, γράφοντας ότι στη θέση μιας μη υλοποιημένης πρότασης μπορεί πάντα να γραφτεί ένα κείμενο, την ίδια στιγμή που διαμαρτύρεται με επιστολή του στο ΕΙΑ ότι δεν είναι σωστό να εκπροσωπηθεί στην έκθεση του 20ου αιώνα με ένα έργο του 1977, γιατί αυτό θα έδινε την εντύπωση ότι μετά το "έριξε στις θεωρητικές μελέτες”. Πως αντιλαμβανόταν ο ίδιος την πρακτική του;
Με την ερώτηση εστιάζετε σε μια χαρακτηριστική αντίφαση. Από τη μία, υπερασπίζεται τη δυνατότητα της αρχιτεκτονικής να επεξεργάζεται θεωρητικές προτάσεις που λειτουργούν ως κριτικά, σχεδιαστικά και πολιτικά εργαλεία σκέψης. Από την άλλη, υπερασπίζεται το κατασκευασμένο έργο, ανησυχώντας μήπως θεωρηθεί ότι έχει εγκαταλείψει την αρχιτεκτονική πρακτική. Μια τέτοια αντίφαση χρειάζεται να τη συνδέσουμε με τις περιστάσεις στις οποίες εκφράζεται. Να την "τοποθετήσουμε", δηλαδή. Εν προκειμένω, με την ανάγκη του να πάρει απόσταση από την εικόνα που καλλιεργούσαν μερικοί γι’ αυτόν ως ένα ενδιαφέροντα αρχιτέκτονα που το "έριξε στην καλλιτεχνία" και στις "θεωρητικές μελέτες". Κατά συνέπεια, πρόκειται για μια υπερασπιστική στάση απέναντι σ’ ένα περιβάλλον —που μερικοί στην παρέα μας αποκαλούν υπεραρρενωπό, "μάτσο" — το οποίο περιόριζε την αρχιτεκτονική πρακτική αποκλειστικά και μόνο στην οικοδομή. Ο Παπούλιας θέλει, όμως, να είναι ανοιχτός και στη θεωρία, στη φιλοσοφία, στην τέχνη, στη μυθοπλασία, στην αρχαιολογία, ενώ επιμένει να δηλώνει επαγγελματίας αρχιτέκτονας, ο οποίος διευρύνει τα καθιερωμένα όρια αυτής της ιδιότητας. Η επιστολή προς το ΕΙΑ μπορεί, λοιπόν, να διαβαστεί ως έκφραση αυτής της ανησυχίας του βρεθεί εκτός της επαγγελματικής του ταυτότητας, εκτός του métier, το οποίο ίδιος πασχίζει να διευρύνει. Όχι επειδή επιδιώκει να το εγκαταλείψει, αλλά επειδή ο ασφυκτικός περιορισμός του δεν τον χωρά.

Χρήστος Παπούλιας
Θησείον – ένα θέατρο για τις τέχνες, Ψυρρή, Αθήνα, Ελλάδα, 1996
Υλοποιημένο Έργο
Συνεργάτες: Αλέξης Δάλλας, Ειρήνη Χατζηδημητρίου
Αρχείο Χρήστου Παπούλια
Με ποιόν τρόπο θα μπορούσε η ελληνική πολιτεία να στηρίξει την εγχώρια αρχιτεκτονική παραγωγή που πάει πέρα από τη δημιουργία νέων κλινών για τον τουρισμό βελτιώνοντας ταυτόχρονα τη ζωή των πολιτών;
Η "βελτίωση της ζωής των πολιτών" δεν απαιτεί μεγαλοστομίες (που μας κατακλύζουν), αλλά αυτό το ελάχιστο και δυσκολότερο πράγμα: την μετατόπιση του βλέμματος και των προϋποθέσεων της συζήτησης. Ό,τι δηλαδή χαρακτηρίζει τα "Αδύναμα έργα" του Χρήστου Παπούλια και τους φίλους του.
Αυτό είναι ένα ερώτημα που μπορεί να το σκεφτεί αυθόρμητα κανείς όταν μιλά για το επάγγελμα του αρχιτέκτονα σήμερα στη χώρα μας. Η δημιουργία "τουριστικών κλινών" μονοπωλεί σχεδόν την λεγόμενη αναπτυξιακή ειδησεογραφία κι ένα μεγάλο μέρος της τρέχουσας αρχιτεκτονικής δραστηριότητας. Αν όμως θέλουμε να ακολουθήσουμε τη σκέψη του Παπούλια, θα λέγαμε ότι πρέπει να μετατοπίσουμε ριζικά το πλαίσιο της συζήτησης, αναδιατυπώνοντας τους όρους του ερωτήματος, τον τρόπο με τον οποίο τίθεται. Ο υπερτουρισμός και η οικολογική κρίση θέτουν ζητήματα που υπερβαίνουν τις δυνατότητες της αρχιτεκτονικής. Αν, λοιπόν, κάτι μπορεί να κάνει η "πολιτεία", είναι να δώσει χώρο στην αρχιτεκτονική να επαναδιατυπώσει τα ερωτήματα. Όταν δυσκολευόμαστε να βρούμε απάντηση, σημαίνει ότι δεν έχουμε θέσει το σωστό ερώτημα, μας υπενθύμισε ο Wittgenstein.
Μετατοπίζοντας τον τρόπο με τον οποίο τίθεται το πρόβλημα, ίσως ακριβώς εκεί ν’ ανοίγεται ο χώρος μιας δυνατότητας αλλά όχι "λύσης" —η οποία προϋποθέτει το λύσιμο ενός δεσμού, το τέλος μιας διαδικασίας. Η λογική της "λύσης" είναι το πρόβλημα. Ιδίως στη λαίλαπα του τουρισμού που κάνει πόλεις όπως η Αθήνα να ζουν από εκείνο που τις κάνει να πεθαίνουν. Υπ’ αυτήν την έννοια, τα σχέδια και τα κολάζ του Εριχθόνειου Μουσείου μπορεί να μας υποβάλλουν κάτι πιο έντονο και ζωντανό από την ψεύτικη ζωή των τουριστών και των γύρω από αυτούς δραστηριοτήτων. Οπότε θα ήταν μάλλον ωφέλιμο ν’ ακούσουμε την "αδύναμη" φωνή τους. Και να προστατεύσουμε τους ελάχιστους θύλακες αυθόρμητης, ζωής (σε ορισμένες γειτονιές ή σε αυτο-οργανωμένες πολιτιστικές πρωτοβουλίες) που αντιστέκονται στη χυδαία τουριστικοποίηση. Η "βελτίωση της ζωής των πολιτών" δεν απαιτεί μεγαλοστομίες (που μας κατακλύζουν), αλλά αυτό το ελάχιστο και δυσκολότερο πράγμα: την μετατόπιση του βλέμματος και των προϋποθέσεων της συζήτησης. Ό,τι δηλαδή χαρακτηρίζει τα "Αδύναμα έργα" του Χρήστου Παπούλια και τους φίλους του.

Χρήστος Παπούλιας
Νέο Ελληνικό Περίπτερο στους κήπους της Μπιενάλε, Βενετία, Ιταλία, 1991
Θεωρητική πρόταση
Συνεργάτιδα: Ιωάννα Θεοχαροπούλου
Αρχείο Χρήστου Παπούλια


