Η Ματίνα Αποστόλου εμπνέεται από τις αόρατες ρίζες του παρελθόντος που μπορεί να μην έχει γνωρίσει

Την πρώτη φορά που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον οι "Ρίζες" ήταν σε μια κουβέντα ανταλλαγής απόψεων για βιβλία με τη φίλη μου, τη Δώρα. "Έχεις διαβάσει τις Ρίζες της Αποστόλου", με ρώτησε. "Όχι, γιατί;", της απάντησα. "Τα Σωματίδια είχαν κάπως μια νταρκίλα, αλλά ήταν τρομερά", αποκρίθηκε. Από περιέργεια, ξεκίνησα την ανάγνωση των Ριζών (και μετέπειτα των Σωματιδίων), ενός βιβλίου με επίκεντρο τη συνάντηση τεσσάρων γυναικών (μάνα, κόρη, θεία, αδερφή), με αφορμή τον θάνατο του συγγενή τους.

Και αν γνώρισα προσφάτως τη λογοτεχνική ταυτότητα της Ματίνας Αποστόλου, την instagram-ική εκδοχή της, την @Intellectual thighs (ελληνιστί "Μπούτια και διανόηση"), τη γνώριζα από πιο παλιά. Ένας βιβλιοφιλικός λογαριασμός, γεμάτος φωτογραφίες βιβλίων με φόντο μπούτια (ό,τι λέει η ονομασία του λογαριασμού, δηλαδή), στο οποίο η ίδια αναρτά τα βιβλία που διαβάζει με κριτικές της. Κάτι σαν ένας ενδιαφέρον λογαριασμός βιβλιόφιλης στο Goodreads, αν αυτό ήταν μια μοντέρνα εφαρμογή.

Οι ρίζες είναι ένα μυθιστόρημα που προσεγγίζει με ευαισθησία και τρυφερότητα το θέμα της απώλειας, απλώνοντας την ίδια στιγμή τις... ρίζες του πάνω στη γυναικεία εμπειρία, τις κοινωνικές επιβολές και τα σύγχρονα αδιέξοδα. Στο λογοτεχνικό σύμπαν του βιβλίου οι μνήμες λειτουργούν ως παράγοντας που καθορίζει την πορεία των ανθρώπων και ταυτόχρονα και ως το υπόστρωμα για να απαγκιστρωθούν από όσα τους κρατούν πίσω.

Με το βιβλίο ανά χείρας (ή στα μπούτια για να παραμείνω εντός θέματος) θέλησα να γνωρίσω τη Ματίνα Αποστόλου σε όλες τις εκδοχές της -τη συγγραφική, την ψηφιακή, αλλά και την καθημερινή. 

 

Παρακάτω συνέντευξη που έδωσε στο "α":

 

>Αρχικά θέλω να μας πεις λίγα παραπάνω για εσένα. Η Μάρα, η ηρωίδα που εργάζεται ως δημοσιογράφος σε site, αποδίδεται τόσο ρεαλιστικά σε σχέση με την πραγματική ζωή ενός/μιας δημοσιογράφου σε site ενημέρωσης, που ήμουν σχεδόν βέβαιη ότι πρόκειται για βιωματικό κείμενο. Ωστόσο, επιχειρώντας να αντλήσω πληροφορίες από το βιογραφικό στο βιβλίο βρήκα ελάχιστα, οπότε ποια είναι η Ματίνα Αποστόλου;

Πριν λίγες μέρες έγινα 46, τον τελευταίο χρόνο κάνει περίεργα παιχνίδια η αναλογία μυωπίας/πρεσβυωπίας όμως δεν φοράω γυαλιά, έχω έναν έφηβο γιο, διαβάζω πολύ, γράφω λιγότερο και κάποιες φορές, όταν έχω καλή διάθεση, μαγειρεύω νόστιμα. Χαίρομαι πολύ που βρίσκεις ρεαλιστική την απόδοση της Μάρας (ελπίζω και των υπολοίπων), αυτό προσπάθησα να κάνω παρόλο που δεν έχω καμία σχέση με τη δημοσιογραφία, δεν έχω δουλέψει ποτέ σε ενημερωτικό site, θα δυσκολευόμουν πολύ να ακολουθήσω αυτούς τους ρυθμούς στο γράψιμο. 

>Ρίζες, λοιπόν. Η ονομασία του βιβλίου προέκυψε από την επιστροφή στο οικείο, εν προκειμένω στις οικογενειακές μνήμες ή σε αυτά που μας κρατούν ριζωμένους/-ες και δεν μας αφήνουν να προχωρήσουμε παρακάτω. Ή και τα δύο;

Ο τίτλος προέκυψε σε ένα ταξίδι επιστροφής στην Αθήνα από το πατρικό μου, όπου είχα βρεθεί για την κηδεία της γυναίκας που με μεγάλωσε. Κοίταξα τα παπούτσια μου και στις σόλες είχε κολλήσει λίγη λάσπη. Προσπάθησα να την καθαρίσω, δεν έφευγε. Κι ύστερα -γιατί το μυαλό πετάει όταν έχει στεναχώριες και αναζητά την παρηγοριά των σημειολογιών- σκέφτηκα το "χώμα" που μένει πάνω μου ακόμα κι όταν έχω φύγει από τα χώματά μου και αυτές τις αόρατες ρίζες που συνεχίζουν να με τροφοδοτούν με παρελθόν που μπορεί να μην έχω καν γνωρίσει. Για εμένα δεν έχει αρνητικό πρόσημο ο τίτλος, δεν νιώθω σε καμία περίπτωση να με περιορίζουν οι ρίζες μου, όμως φαντάζομαι πως ο τρόπος που θα επιλέξει η αναγνώστρια να τον μεταφράσει έχει να κάνει με το βίωμα. Όπως το βλέπω, ρίζες είναι οι καταβολές που δίνουν το πρώτο σπρώξιμο στη διαμόρφωσή μας, έχω την τύχη να καμαρώνω για τις δικές μου.

>Οι θεματικές του βιβλίου σε σχέση με το πρώτο σου, τα Σωματίδια, είναι πάνω - κάτω κοινές. Οικογενειακές σχέσεις, απώλεια και γυναικεία εμπειρία. Να υποθέσω ότι πρόκειται για ζητήματα που σε απασχολούν και στην καθημερινότητα ή απλά λειτουργούν ως "καλή" πρώτη ύλη για τη συγγραφή;

Τα Σωματίδια ήταν μια άσκηση, είμαι πολύ περήφανη γι’ αυτό το βιβλίο γιατί ήταν πολύ δύσκολο να γραφτεί, αφού κάθε κομμάτι του προέκυπτε ξεκινώντας από αποσπάσματα αγαπημένων βιβλίων. Δεν είχα στο μυαλό μου να γράψω γι' αυτά που με απασχολούν, υποψιάζομαι όμως πως τελικά αυτό συμβαίνει, η ιστορία φανερώθηκε σταδιακά και ήταν έκπληξη ακόμα και για εμένα. Έπαιζα με το ύφος και δοκίμαζα ρυθμούς και τεχνικές, νόμιζα πως θα ήμουν ασφαλής μιλώντας για πράγματα που γνώριζα, όμως νά που εμφανίστηκε η μεγαλύτερη φοβία μου.

Στις Ρίζες ήξερα ακριβώς την ιστορία μου, είχα δηλαδή κάποιον έλεγχο, όμως αυτή τη φορά πιο πολύ με ενδιέφερε να κάνω διακριτό το ύφος μου και να πειραματιστώ συγκρατημένα αλλά περισσότερο συνειδητά.

Φαντάζομαι πως ναι, αυτά είναι τα θέματα που με απασχολούν, τα ανθρώπινα, οι σχέσεις, οι απώλειες, αυτά που κουβαλάμε. Νομίζω όμως πως περισσότερο από τις θεματικές που ίσως μείνουν ίδιες, ίσως αλλάξουν στο μέλλον, με ενδιαφέρει να αποδίδω τη συνειδητότητα, να προσπαθώ να καταγράψω και να δώσω ερμηνεία σε όσα κάνουμε και σκεφτόμαστε αυθόρμητα, αυτά τα μικρά που δεν αντιλαμβανόμαστε ότι συμβαίνουν ενώ κινούμαστε στην καθημερινότητά μας και που όταν τα βλέπουμε γραμμένα σε βιβλία, να τραγουδιούνται σε στίχους, να παίζονται σε ταινίες, αναγνωρίζουμε τους εαυτούς μας και καταλαβαίνουμε ότι οι φαινομενικά ασήμαντες στιγμές που καταλαμβάνουν και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας, είναι κοινές. Έχω καταλήξει στο ότι αυτό απολαμβάνω και ως αναγνώστρια και αυτή την ανάγκη έχω, να νιώθω "κοινή".

Όπως το βλέπω, ρίζες είναι οι καταβολές που δίνουν το πρώτο σπρώξιμο στη διαμόρφωσή μας, έχω την τύχη να καμαρώνω για τις δικές μου.

>Κάθε κεφάλαιο ξεκινά με ένα απόσπασμα βιβλίου μιας ελληνίδας συγγραφέα. Για ποιο λόγο επιλέγεις αυτή την ωδή σε άλλες γυναίκες συγγραφείς;

Έχω αυτή τη σκέψη στο μυαλό μου, ότι είμαστε κρίκοι που συνδεόμαστε και πάμε παραπέρα και έτσι προχωρούν οι σκέψεις και τα κατορθώματα. Έχουν προηγηθεί και θα ακολουθήσουν άλλοι που σκέφτονται και νιώθουν τα ίδια, αυτά τα ανθρώπινα. Με τα κορίτσια δημιουργούς που ξεκινούν τα κεφάλαια του βιβλίου μου ένιωσα να συναντηθήκαμε, να συνδεθήκαμε και να συνομιλήσαμε με μια κοινή σκέψη, ήθελα να τις παρουσιάσω ως κρίκους μου, να τις ευχαριστήσω, να τις τιμήσω και να τις συμπεριλάβω, να μας διαβάσουν όλες μαζί και να μας πάνε παραπέρα.

>Στο βιβλίο σου θέτεις το ερώτημα: "Πώς λέγεται το πατρικό σπίτι όταν δεν ζει πια ο πατέρας;". Παρόλο που στο προσκήνιο βρίσκονται τέσσερις γυναίκες, η απουσία του νεκρού άντρα μοιάζει να υπαγορεύει τις μεταξύ τους κοινωνικές σχέσεις και δυναμικές. Ήταν στις προθέσεις σου να γράψεις ένα φεμινιστικό μυθιστόρημα;

Και πάλι νομίζω πως ο τρόπος που θα διαβαστεί το βιβλίο είναι σε μεγάλο βαθμό προσωπική υπόθεση. Κάποια μπορεί να φανταστεί τον νεκρό πατέρα να ορίζει τις τέσσερις γυναίκες ακόμα και μέσα από τον τάφο του, κάποια άλλη βλέπει πως ο πατέρας, όσο ήταν ζωντανός, υπηρετούσε κάποια ανάγκη τους. Το κείμενό μου δεν υπηρετεί καμία ιδεολογική μου θέση, δεν είχα στο μυαλό μου να φτιάξω ηρωίδες φεμινίστριες ή "φεμινιστικές", δεν υπήρχε αυτή η πρόθεση. Ούτε θέλησα να πω κάτι για όλες τις γυναίκες, με ενδιέφερε κυρίως να μιλήσω για τις συγκεκριμένες γυναίκες που έχω "γνωρίσει". Θέλησα να τους επιτρέψω να είναι ολόκληρες, να έχουν επιθυμίες, θυμό, ενοχές, ανταγωνισμούς, τρυφερότητα, αλλά και επίγνωση του τρόπου με τον οποίο οι ρόλοι που τους δόθηκαν έχουν επηρεάσει τη ζωή τους.

Είμαι γυναίκα που μεγάλωσε μέσα σε συγκεκριμένες οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες και όταν κοιτάζω τις σχέσεις των ανθρώπων και προσπαθώ να αποδώσω στα γραπτά μου ήρωες που πλησιάζουν τους σάρκινους που έχω συναναστραφεί, τους κοιτάζω μέσα από τη δική μου εμπειρία. Αν αυτό τελικά γίνεται με τρόπο που μπορεί να διαβαστεί ως φεμινιστικός, χαίρομαι και με ευχαριστεί, συμβαίνει όμως γιατί αυτό μου φαίνεται αληθινό, λογικό και φυσικό και όχι επειδή υπήρχε πρόθεση.

Ο λογαριασμός είναι μια ανάλαφρη πλευρά μου και τα βιβλία μου κάποια άλλη. Προσωπικά είμαι μια χαρά με τη συνύπαρξη.

>Με αφορμή αυτό, πώς σχολιάζεις τη συζήτηση που ανοίγει συχνά γύρω από τον όρο "γυναικεία λογοτεχνία"; Πιστεύεις ότι ο όρος αυτός φωτίζει ή περιορίζει ένα έργο;

Οι όροι δημιουργούνται για να καλύψουν ανάγκες περιγραφής, το γεγονός λοιπόν, ότι χρειάστηκε να μιλήσουμε και μιλάμε ακόμα για "γυναικεία λογοτεχνία" σημαίνει ότι υπήρχε ένα κυρίαρχο σώμα λογοτεχνίας, απ' το οποίο αυτή διαφοροποιούνταν. Για πολλά χρόνια η αφήγηση ήταν κυρίως στα χέρια των ανδρών και η εμπειρία των γυναικών είτε απουσίαζε, είτε θεωρούνταν λιγότερο σημαντική, είτε περνούσε μέσα από ένα ανδρικό βλέμμα για να γίνει ευκολότερα οικεία και άρα αποδεκτή. Για εμένα, "γυναικεία λογοτεχνία" είναι απλώς η λογοτεχνία που γράφεται από γυναίκες. (Το ότι υπάρχει η παρανόηση ότι απευθύνεται μόνο σε γυναίκες, είναι αποτέλεσμα κυρίως των επιλογών των ανδρών αναγνωστών που οι έρευνες δείχνουν ότι συνεχίζουν να σνομπάρουν τις γυναίκες συγγραφείς.)

Δεν είναι ότι πιστεύω πως ένα κείμενο που γράφεται από μια γυναίκα έχει συγκεκριμένα τεχνικά χαρακτηριστικά, θεματολογία ή ύφος και διαφοροποιείται με αυτόν τον τρόπο από το κείμενο ενός άντρα. Πιστεύω όμως πως το φύλο είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει την εμπειρία και άρα την οπτική που έχουμε για τη ζωή και την αντίληψη για την πραγματικότητα. Όταν γράφω για τη ζωή, γράφω υπό το πρίσμα της θέσης μου, από τα προνόμια που έχω αλλά και από όσα μου στερούνται και από τον τρόπο που με αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Και όλα αυτά εξαρτώνται ακόμα, δυστυχώς, σε μεγάλο βαθμό από το φύλο μου. 

>Πέρα από συγγραφέας είσαι και επιτυχημένη bookstagrammer, με το @intellectual thighs να έχει δημιουργήσει… τάση σε αναρτήσεις αντίστοιχων λογαριασμών στα social. Φοβήθηκες στα πρώτα σου βήματα ότι ένας λογαριασμός ονόματι "Μπούτια και διανόηση" θα λειτουργούσε αποτρεπτικά στο να σε θεωρήσει το κοινό συγγραφέα με ενδιαφέρον ή αντιθέτως ότι η δημοφιλία του θα έδινε περαιτέρω ώθηση στα πρώτα σου βήματα;

Η αλήθεια είναι πως ο λογαριασμός και γενικώς η εικόνα που σχηματίζει ένας άνθρωπος που με παρακολουθεί μέσω social δεν συμβαδίζει με το στερεοτυπικό προφίλ μιας συγγραφέα. Δεν ξέρω, ίσως κάποιοι να θεωρούν ότι χρειάζεται προσπάθεια για να μπορέσει να ξεπεραστεί αυτό το στερεότυπο και να διαβαστούν τα βιβλία μου ως δημιουργίες ανεξάρτητες του λογαριασμού. Για αρκετό καιρό πίστευα ότι αυτή η προσπάθεια έπρεπε να γίνει από την πλευρά μου, υπήρξε περίοδος που ένιωθα να προδίδω με κάποιον τρόπο τη "σοβαρή" συγγραφική μου πλευρά φανερώνοντας το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό μου στα social. Πλέον δεν νιώθω την ανάγκη να αποδείξω ή να πείσω για κάτι, για εμένα είναι αυτονόητο ότι οι άνθρωποι είμαστε σύνθετοι, είμαστε οι αντιθέσεις μας, αυτές είναι που μας κάνουν ιδιαίτερους και δεν χρειάζεται κανένα κομμάτι μας να καταπιέζεται για να χωρέσουμε σε ρόλους. Ο λογαριασμός είναι μια ανάλαφρη πλευρά μου και τα βιβλία μου κάποια άλλη. Προσωπικά είμαι μια χαρά με τη συνύπαρξη.

>Τέλος, καθώς κατά καιρούς ανεβάζεις κριτικές και παρουσιάσεις στον λογαριασμό σου, θα ήθελες να προτείνεις στο κοινό του Αθηνοράματος κάποιο ενδιαφέρον βιβλίο;

Πάντα θα προτείνω Strout και Carver γιατί κάνουν καλό στην καρδιά. Και ύστερα ρωτάω, Anthony Marra, έχεις διαβάσει, νομίζω θα σου αρέσει. Ακολουθεί ο George Saunders και κλείνω με Ιωάννα Μπουραζοπούλου. Τελευταία διάβασα το Νύχτα στην Καρδιά, της Appanah και την επανέκδοση σε μετάφραση της Έφης Τσιρώνη, του Πέμπτου Παιδιού της Doris Lessing. Τώρα διαβάζω το Τζον, γιος του Τζον του Douglas Stuart που είναι υποψήφιο για Booker και ανυπομονώ για την ελληνική έκδοση ενός αγαπημένου μου βιβλίου, του Ο γιος του Ιησού, του Dennis Johnson σε μετάφραση Παναγιώτη Κεχαγιά, που θα κυκλοφορήσει από Αντίποδες. 

* Οι ρίζες κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Ίκαρος.