Μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της 8ης Μπιενάλε Θεσσαλονίκης το 2023 (επιμέλεια Μαρία Θάλεια Καρρά) και ίσως το highlight της έκθεσης, όπως γράφαμε τότε, ήταν "Το Κέντρο Ερευνών Για Τον Προσδιορισμό Της Ευτυχίας", όπου ο Θανάσης Χονδρός, ο οποίος δυστυχώς μόλις έφυγε από τη ζωή, και η Αλεξάνδρα Κατσιάνη ξεδίπλωσαν τα 40 περίπου χρόνια της κοινής τους καλλιτεχνικής και συντροφικής σχέσης παρουσιάζοντας τεκμήρια των δράσεών τους.
Αυτές έχουν ως επίκεντρο την εντοπισμένη γνώση και εμπειρία του να ζεις και να δημιουργείς στη Θεσσαλονίκη, τον μη διαχωρισμό τέχνης-ζωής, την καθημερινή "δράση” που δεν έγκειται στην παραγωγή νέων έργων αλλά λειτουργεί ενδυναμωτικά μέσω της συνεύρεσης, και το χτίσιμο κοινοτήτων και συνομιλούν, ενίοτε πιθανότατα ασυνείδητα, με πρωτοπόρα διεθνή ρεύματα από τα τέλη της δεκαετίας του ‘70 και μετά, τα οποία σήμερα αποκτούν μια νέα επικαιρότητα. Δράσεις όπου το πρωτοποριακό, το οραματικό, αυτό που "μένει” συχνά έγκειται στο άυλο, το στιγμιαίο, το σχεσιακό, αυτό που προκύπτει από τη συνύπαρξη.
Κοινότητα
Σε μια φωτογραφία αντιπολεμικής διαδήλωσης την εποχή της εισβολής των ΗΠΑ στο Ιράκ βλέπουμε τους ίδιους να κρατούν ένα πανό που γράφει "Έκκληση για την επανίδρυση του ορίζοντα", στα CD που μοιράζουν ακούς ηχητικά ντοκουμέντα από τα "51 Σάββατα" που μαζεύονταν σε ένα διαμέρισμα - "χώρο αναγκαιότητας" μαζί με άλλα μέλη της κοινότητας το 1996, ένας τοίχος έχει γεμίσει αυτοκόλλητα όπου απεικονίζονται οι δυο τους να ποζάρουν αγκαλιά και από κάτω με μεγάλα γράμματα αναγράφεται η λέξη "Αγαπιόμαστε" και η διεύθυνσή τους, και τα οποία είχαν κολλήσει στους δρόμους της Θεσσαλονίκης την πρωτοχρονιά του 1984 ως μια απάντηση στην οργουελική δυστοπία. Στο κέντρο του τοίχου η "Κοινότητα", μια εγκατάσταση με 36 κουτάλια να αγκαλιάζουν το ένα το άλλο και όλα μαζί μια μερίδα καστανής ζάχαρης, έρχεται κατευθείαν από τον τοίχο της κουζίνας τους. Αντικριστά, μια φωτεινή neon επιγραφή ρωτά "θέλεις να γίνω οικογένεια σου;".
Εκπαίδευση
Πρόσφατα στην έκθεση "Zero for Conduct: Notes on Critical Pedagogies” σε επιμέλεια της Τίνας Πανδή στο Deree – The American College of Greece είδαμε μια άλλη πτυχή της δράσης των Θανάση Χονδρού και Αλεξάνδρας Κατσιάνης, αυτή του εκπαιδευτικού τους έργου στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όταν ξεκίνησαν την κοινή τους ζωή και δράση στη Σάμη της Κεφαλλονιάς βρισκόμενοι σε μια κλειστή κοινωνία μόνοι με τους εαυτούς τους, γεγονός που πυροδότησε και τη μετέπειτα δράση τους. Εκεί όπου όπως είδαμε στην έκθεση, πέρα από τη διδασκαλία αυτή καθαυτή ακόμη και η ανακοίνωση για τη δημιουργία δανειστικής βιβλιοθήκης γίνεται βίντεο - τρέιλερ.
"Συντονίζουμε τη συμπεριφορά μας. Δεν συνεργαζόμαστε."
"Το ζητούμενο δεν είναι να ονομάσεις ό,τι κάνεις τέχνη, το ζητούμενο είναι να βάλεις τα χαρακτηριστικά της τέχνης, τη φαντασία, την ελευθερία, την αναλογία κτλ. σε ό,τι κάνεις."
Από την Κεφαλλονιά και μετά, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Χάρης Συμβουλίδης στο πολύ περιεκτικό και αναλυτικά τεκμηριωμένο κείμενό του "Ο Θανάσης Χονδρός και η Αλεξάνδρα Κατσιάνη εντός κι εκτός του Δημοσιοϋπαλληλικού Ρετιρέ: Επιφέροντας Ρωγμές στην Κυρίαρχη Αντίληψη περί Τέχνης (1980-2020)” στο συλλογικό "1821-2021: Μνήμες Τεχνών, Θραύσματα Ιστορίας" από το Ίδρυμα Πουλαντζάς και τις Εκδόσεις Νήσος, ο Θανάσης Χονδρός και η Αλεξάνδρα Κατσιάνη δρούσαν πάντοτε μαζί, είτε οι δυο τους, είτε μαζί με άλλους, αποσαφηνίζοντας: "συντονίζουμε τη συμπεριφορά μας. Δεν συνεργαζόμαστε". Οι ίδιοι θεωρούσαν σημαντικό το ότι ήταν "τοπικοί” καλλιτέχνες ενώ παρέμειναν προσηλωμένοι στη διάδραση τέχνης και καθημερινής ζωή υποστηρίζοντας ότι "το ζητούμενο δεν είναι να ονομάσεις ό,τι κάνεις τέχνη, το ζητούμενο είναι να βάλεις τα χαρακτηριστικά της τέχνης, τη φαντασία, την ελευθερία, την αναλογία κτλ. σε ό,τι κάνεις" (Κώστας Γ. Καρδερίνης, "Έξι 6 με 7 Επτά, μια Νουάρ Παρωδία - Συνέντευξη Θανάση Χονδρού & Αλεξάνδρας Κατσιάνη", περ. Φιλμ Νουάρ, τεύχος 91, 11/2014).
Τσάμπα
Στο κείμενο του Συμβουλίδη μαθαίνουμε ότι ο Χονδρός και η Κατσιάνη ξεκίνησαν τη δράση τους τον Φεβρουάριο του 1980 με τις Εκδόσεις Τσάμπα, ενόσω έδρευαν ακόμα στην Κεφαλλονιά. Το πρώτο από τα συνολικά πέντε βιβλιαράκια περιείχε το ποίημα Εραλενσντιλόμ (Μια Ακόμη λέξη Χωρίς Προκαθορισμένο Περιεχόμενο). Οι εκδόσεις κοινοποιούνταν μέσω αγγελίας σε εφημερίδα και όποιος ήθελε να τις αποκτήσει δεν χρειαζόταν παρά να στείλει τα απαιτούμενα γραμματόσημα –η διάθεση γινόταν δωρεάν, όπως μαρτυρά άλλωστε και το Εκδόσεις Τσάμπα. "Οι στόχοι τους δεν υπήρξαν ποτέ εμπορικοί, ενώ οι δράσεις τους χρηματοδοτήθηκαν σταθερά από τους ίδιους, ώστε να μην υπάρχει κανένας έξωθεν περιορισμός στην ελευθερία της έκφρασής τους. Μάλιστα, όταν επεκτάθηκαν και στη δισκογραφία, προέτρεπαν τους ακροατές, εφόσον τους άρεσε κάτι που άκουγαν, να το αντιγράφουν και να το μοιράζουν στους φίλους τους: "οι αντιγραφές βοηθούν τη μουσική να διαχέεται, δεν τη σκοτώνουν, όπως ισχυρίζονται οι εταιρείες".
Πολιτική
Στις δράσεις τους μεταξύ άλλων περιέφεραν ένα στρώμα στο κέντρο της Θεσσαλονίκης "Σαν Άστεγοι” (Μάιος 2009), για μία εβδομάδα κάθε μέρα, την ίδια περίπου ώρα, δημιούργησαν φανζίν, αυτοδιαχειριζόμενους χώρους, σχολίαζαν με τον τρόπο τους την επικαιρότητα όπως με τον πίνακα "Αρχαιολογίες”, που έφτιαξαν χρησιμοποιώντας κατακάθια καφέ ως απόκριση στην είδηση ότι στην προσπάθεια εντοπισμού του Κολοσσού της Ρόδου το 1997 επιστρατεύτηκε και μια Ολλανδή οραματίστρια, προξενώντας την οργή της Μελίνας Μερκούρη, η οποία δήλωσε ότι "την ευθύνη της πολιτιστικής κληρονομιάς έχει αποκλειστικά το Υπουργείο Πολιτισμού και όχι οι καφετζούδες". Φτάνοντας μέχρι να θέσουν υποψηφιότητα στις δημοτικές εκλογές με τη "ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ – ΙΔΙΑ ΠΟΛΗ", υποσχόμενοι να εφαρμόσουν τα προγράμματα των άλλων δημοτικών συνδυασμών αφού συνήθως είναι καλά, αλλά δεν εφαρμόζονται και αποσύροντας την υποψηφιότητα ένα μήνα πριν τις εκλογές.
"Συγκρότημα με επίφαση τη μουσική"
Όπως μαθαίνουμε, πάντα από τον Συμβουλίδη, ως Δημοσιοϋπαλληλικό Ρετιρέ η πρώτη εμφάνιση έγινε τον Οκτώβριο σε γιαπί της Άνω Τούμπας, με τον Χονδρό να παίζει πλήκτρα casio με δύο κοτόπουλα κρεμασμένα στο στήθος και την Κατσιάνη να παίζει ντραμς έχοντας προσαρμόσει στο κεφάλι της μια γλάστρα με φυτό. Όπως γράφει "Ο στόχος του Δημοσιοϋπαλληλικού Ρετιρέ ήταν τότε διττός. Αφενός, ήθελαν τη μουσική να υπάρχει ως πρόσχημα, ώστε να κάνουν απροειδοποίητες εισβολές σε δημόσιους χώρους (πάρκα, λαϊκές αγορές κ.ά.). Αφετέρου, προσδοκούσαν να λειτουργήσουν ως "συγκρότημα με επίφαση τη μουσική", με την παρουσία της να παρέχει υπόστρωμα σε ιδέες προερχόμενες από τα εικαστικά”.
Στιγμές οικογενειακού παιχνιδιού
Το πιο πρόσφατο μουσικό τους εγχείρημα το οποίο είχε επιλεγεί στους 30 ελληνικούς δίσκοι που κρατάμε από το 2025 ήταν ο Ηρακλής Μεθόριος [Oἴκοι2310] "ηχογραφημένος μέσω κινητών τηλεφώνων, είναι η πιο πρόσφατη δισκογραφική κατάθεση που στηρίζεται σε ό,τι οι ΟΙΚΟΙ2310 εξακολουθούν να περιγράφουν ως "στιγμές οικογενειακού παιχνιδιού" κι εμείς (λιγότερο ευφάνταστα) ως σπιτική συνέχεια της δράσης του Θανάση Χονδρού και της Αλεξάνδρας Κατσιάνη, με την αρωγή των τέκνων τους, Κωνσταντίνου και Δανάης.”
Ευχόμαστε θερμά συλλυπητήρια στην οικογένεια του Θανάση Χονδρού, κι ελπίζουμε το έργο του πρωτοπόρου ζεύγους να αναδειχθεί περαιτέρω στο μέλλον.
