Η σύγχρονη ελληνική κεραμική δεν είναι αποστεωμένη ανάμνηση του παρελθόντος αλλά μια ζωντανή σκηνή, γεμάτη φως, υλικότητα, συναίσθημα και πειραματισμό. Αυτή την εικόνα ανέδειξε η παρουσία της Ελλάδας ως τιμώμενης χώρας στην 6η Διεθνή Μπιενάλε Τεχνών της Φωτιάς (BIBAF26), που φιλοξενήθηκε τον Αύγουστο στον ιστορικό χώρο Espace Saint-Jacques, στο Bonifacio της Κορσικής.
Με τίτλο "KALLISTE – Corso Greek", η έκθεση προσέλκυσε περίπου 25.000 επισκέπτες από περισσότερες από 40 χώρες, ενώ απέσπασε την προσοχή του γαλλικού Τύπου, με εκτενές αφιέρωμα στη La Revue de la Céramique et du Verre και παρουσία στις προτάσεις του M Le Monde. Η ελληνική συμμετοχή αποτέλεσε ευκαιρία διεθνούς προβολής της σύγχρονης ελληνικής κεραμικής, αλλά και αφορμή για νέες επαφές, συνεργασίες και πολιτιστικές ανταλλαγές στον μεσογειακό χώρο.
Πέντε διαφορετικές καλλιτεχνικές φωνές — η Χρυσάνθη Λυμπεραίου, η Κυριακή Μουστάκη, η Λιάνα Παπαλέξη, ο Γιώργος Ποντίκης και ο Στράτος Ζαργκλής — μαζί με τη συν-επιμελήτρια της έκθεσης Eléonore Trenado-Finetis, ιδρύτρια των Mon Coin Studio και Greek Ceramix Contemporary, μιλούν στο "α" για τη σχέση τους με τον πηλό, την ελληνικότητα και τη μεσογειακή μνήμη.
Πέντε διαφορετικές διαδρομές
Οι πέντε καλλιτέχνες προσεγγίζουν τον πηλό από διαφορετικές αφετηρίες, με κοινό υπόβαθρο τη φύση, το μεσογειακό τοπίο, τη μνήμη και τη σχέση με την ύλη. Η Χρυσάνθη Λυμπεραίου δημιουργεί γλυπτικές φόρμες εμπνευσμένες από το μεσογειακό φως, τη μνήμη, την πνευματικότητα και την οικολογική ευαισθησία, συνδυάζοντας χειροποίητες τεχνικές με σύγχρονες εικαστικές αναζητήσεις ενώ η Κυριακή Μουστάκη, έχοντας βαθιά σύνδεση με τη Νάξο και τη λαϊκή παράδοση, μετατρέπει προσωπικές αναμνήσεις, μυθολογικές αναφορές και τη συμβολική δύναμη του ζώου σε έργα με έντονο αφηγηματικό χαρακτήρα.
Παράλληλα η Λιάνα Παπαλέξη δουλεύει κυρίως με πορσελάνη, δημιουργώντας οργανικές, σχεδόν υποθαλάσσιες φόρμες. Στη σειρά Waterland, το πραγματικό συναντά το φαντασιακό, ενώ το φως και η ευθραυστότητα της πορσελάνης πρωταγωνιστούν. Ο Γιώργος Ποντίκης εξερευνά την ύλη μέσα από γλυπτικές συνθέσεις που παραπέμπουν σε γεωλογικούς σχηματισμούς, φθορά και μεταμόρφωση, με χαρακτηριστικές τις τραχιές επιφάνειες και την ασπρόμαυρη παλέτα. Την ίδια στιγμή, ο Στράτος Ζαργκλής συνδυάζει την επιστημονική γνώση με την καλλιτεχνική δημιουργία, αντλώντας από τη μεσογειακή γεωμορφολογία και τις οργανικές δομές της φύσης. Οι φόρμες του διερευνούν τη σχέση ύλης, φωτός και χρόνου.
Η Eléonore Trenado-Finetis εξηγεί ότι η επιλογή των πέντε καλλιτεχνών βασίστηκε στην ποιότητα και την αυθεντικότητα του έργου τους, αλλά και στην επιθυμία να συνυπάρξουν διαφορετικές τεχνικές, αισθητικές και σχέσεις με το υλικό. Δεν αναζητήθηκε μια τεχνητή ομοιογένεια· αντίθετα, οι διαφορές τους δημιούργησαν τον διάλογο. Κοινό σημείο αποτέλεσε η ευαισθησία απέναντι στην ύλη, τη φύση και το μεσογειακό τοπίο, με τη θάλασσα, το φως, τη γη και τον βράχο να λειτουργούν ως "ένα κοινό υπόβαθρο", μια μνήμη του τόπου που έφερε την ελληνική συμμετοχή σε ουσιαστικό διάλογο με το Bonifacio και την Κορσική.
Η ελληνικότητα ως βίωμα, όχι ως σύμβολο
Για τους πέντε δημιουργούς, η ελληνικότητα δεν είναι ένα έτοιμο σύμβολο που πρέπει να αναπαραχθεί, αλλά ένα βίωμα που μεταφέρεται με διαφορετικούς τρόπους στο έργο.
Για τη Χρυσάνθη Λυμπεραίου, η σχέση αυτή είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Η ζωή και η καλλιτεχνική της πορεία στην Ελλάδα, η καθημερινή επαφή με τα μνημεία και τον πολιτισμό, αλλά και η ίδια η κεραμική, μια τέχνη με βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα, έχουν διαμορφώσει το βλέμμα της. "Μοιραία δέχομαι επιρροές από τον πολιτισμό του παρελθόντος", σημειώνει, αναφέροντας τις ιδέες των μεγάλων φιλοσόφων και τη σοφία της παράδοσης ως διαρκή ερεθίσματα.
Αντίθετα, ο Στράτος Ζαργκλής, απομακρύνει την ελληνικότητα από την άμεση αναπαράσταση. Η ελληνική κεραμική παράδοση αποτελεί σημείο αναφοράς, όχι όμως κάτι που χρειάζεται να αναπαραχθεί κυριολεκτικά. Αναφορές στην ελληνική αρχιτεκτονική, το τοπίο, τις γεωλογικές μορφές και την υποθαλάσσια ζωή μετασχηματίζονται μέσα από μια προσωπική εικαστική γλώσσα. "Δεν επιδιώκω, επομένως, να δημιουργήσω έργα που να "δηλώνουν” Ελλάδα", εξηγεί. Η ελληνικότητα λειτουργεί περισσότερο ως βιωματικό λεξιλόγιο μέσα σε έναν σύγχρονο, διεθνή διάλογο.
Στη δουλειά του Γιώργου Ποντίκη, η σύνδεση με την παράδοση ξεκινά από το παραδοσιακό εργαστήριο κεραμικής του πατέρα του, όπου μεγάλωσε παίζοντας με τον πηλό. Σήμερα αυτή η κληρονομιά επιστρέφει πιο έμμεσα, μέσα από τη σχέση με τη γη, τη φύση και τον χρόνο. "Η ελληνικότητα βρίσκεται στη σχέση με τη γη, τη φύση, τον χρόνο και τα ίχνη που αφήνει η ανθρώπινη παρουσία πάνω στο υλικό", λέει.
Για τη Λιάνα Παπαλέξη, η ελληνική ταυτότητα είναι ακόμη πιο καθημερινή και σωματική. "Μεγαλώνοντας σε μια χώρα όπου η κεραμική είναι μια τέχνη που τη συναντάς παντού, από τα νησιά των παιδικών διακοπών μέχρι τις κόκκινες γλάστρες στις αυλές, η κεραμική γίνεται βίωμα, μέρος του πολιτισμού μας". Αυτή η μνήμη παραμένει στη δημιουργία της, όπου συναντά το λευκό σώμα της πορσελάνης και τη σταθερή σχέση των έργων της με το υδάτινο περιβάλλον.
Αντίστοιχα προσωπική είναι η προσέγγιση της Κυριακής Μουστάκη. Η ελληνική μυθολογία, που γνώρισε μέσα από την προφορική παράδοση των παιδικών της χρόνων, διατρέχει το έργο της μέσα από μορφές όπως ο Μινώταυρος, η Αριάδνη και ο Διόνυσος. Η Νάξος και οι εικόνες της παιδικής ηλικίας παραμένουν εξίσου καθοριστικές, με την κατσίκα να αποκτά ιδιαίτερη συμβολική θέση. Δημιουργεί "σύμφωνα με όσα αισθάνομαι στην καρδιά και την ψυχή μου", αντλώντας έμπνευση σχεδόν αποκλειστικά από την Ελλάδα.
Τι μπορεί να "διαβάσει" ο διεθνής θεατής;
Οι καλλιτέχνες δεν επιθυμούν ο θεατής να χρειάζεται έναν "οδηγό" για να καταλάβει την Ελλάδα μέσα από τα έργα τους. Ο Ζαργκλής θα ήθελε ο επισκέπτης να τα προσεγγίζει μέσα από τη δική του εμπειρία και το δικό του πολιτισμικό υπόβαθρο. Το ελληνικό στοιχείο μπορεί να λειτουργεί υποσυνείδητα, στις αναλογίες, στη γεωμετρία ή στη σχέση με τη φύση ενώ ο Ποντίκης μιλά για μια ευρύτερη ισορροπία ανάμεσα στη γη και τον ουρανό, τη φθορά και την αναγέννηση, την τάξη και το απρόβλεπτο. Η ελληνική καταγωγή, για εκείνον, συνδέεται με αυτή τη διαρκή αναζήτηση.
Η Παπαλέξη επιθυμεί να μεταφέρει την εμπειρία μιας φωτεινής χώρας όπου ο ήλιος και η θάλασσα αποτελούν μέρος της καθημερινότητας. Η χρήση άμμου από παραλία της Σερίφου σε ορισμένα έργα και το παιχνίδι του φωτός πάνω στις διάτρητες, κοραλλιογενείς φόρμες δημιουργούν μια σχεδόν αισθητηριακή "θαλασσινή μνήμη". Για τη Λυμπεραίου, το μήνυμα είναι πιο λιτό, αυτό που θα ήθελε να διαβάσει ο θεατής είναι η συνέχεια του πολιτισμού στην Ελλάδα ενώ η Μουστάκη, δεν ζητά από τον επισκέπτη να αποκωδικοποιήσει κάποιο συγκεκριμένο μήνυμα. Της αρκεί να αισθανθεί την ψυχή του έργου.
Η Trenado-Finetis θεωρεί ότι η διεθνής παρουσία της ελληνικής κεραμικής έχει αξία ακριβώς επειδή παρουσιάζει μια σκηνή σύνθετη και πολύμορφη, πέρα από τις στερεοτυπικές εικόνες της αρχαιότητας, της παράδοσης ή του τουριστικού αντικειμένου.
Η άνθηση της κεραμικής και η επιστροφή στην ύλη
Η ανανεωμένη σχέση με τον πηλό αποτελεί ένα ακόμη κοινό σημείο. Οι καλλιτέχνες συνδέουν την έλξη προς το υλικό με την ανάγκη για επαφή, χρόνο και χειρωνακτική δημιουργία σε μια ολοένα πιο ψηφιακή καθημερινότητα.
Η Λυμπεραίου βλέπει την άνθηση της κεραμικής ως αναζήτηση διεξόδου από ένα τεχνοκρατικό περιβάλλον και παρατηρεί μια έντονη στροφή προς τη χειροτεχνία, καθώς πολλοί αναζητούν απόσταση από τις οθόνες και την ασφυκτική καθημερινότητα. Ο Ζαργκλής στέκεται στη σωματική διάσταση- ο πηλός απαιτεί παρουσία, άγγιγμα, πίεση, λάθος και επανάληψη. Είναι ένα κομμάτι γης που μετασχηματίζεται διαφορετικά στα χέρια κάθε ανθρώπου.
Για την Παπαλέξη, η ενασχόληση με τον πηλό έχει κάτι από την παιδική ηλικία. Είναι ένα δημιουργικό, άμεσο παιχνίδι που υπενθυμίζει την αξία του ίχνους του ανθρώπινου χεριού. Από την άλλη, ο Ποντίκης επιμένει στο απρόβλεπτο. Σε έναν κόσμο γρήγορο, ψηφιακό και άυλο, ο πηλός απαιτεί υπομονή και χρόνο, ενώ δεν υπακούει ποτέ απόλυτα στους κανόνες. Η σχέση είναι ακόμη πιο πρωταρχική για την Μουστάκη, "Η γη είναι η Μητέρα Γη", λέει, συνδέοντας τον πηλό με τη ζωή, την τροφή και την επιστροφή στις ρίζες. Η κεραμική, άλλωστε, έχει μακρά ιστορία στην Ελλάδα και αποτέλεσε διαχρονικά σημαντικό μέρος του πολιτισμού της.
Από την τιμητική συμμετοχή στη συνέχεια
Η παρουσία της Ελλάδας στη BIBAF26 υπήρξε για τους πέντε καλλιτέχνες ταυτόχρονα τιμή και ευκαιρία επικοινωνίας. Η Λυμπεραίου στέκεται στη συνεργασία των καλλιτεχνών και στην επαφή με Γάλλους επιμελητές, συλλέκτες και δημοσιογράφους. Ο Ζαργκλής βλέπει την εκπροσώπηση ως δυνατότητα συμμετοχής, μέσα από το προσωπικό του έργο, σε έναν ευρύτερο διεθνή διάλογο. Η Παπαλέξη μιλά για σημαντική προβολή τόσο της χώρας όσο και των δημιουργών και υπογραμμίζει τη θετική ανταπόκριση του κοινού. Για εκείνη, η ουσία μιας διεθνούς συνάντησης βρίσκεται στη δημιουργία γεφυρών και νέων αναγνώσεων. Ο Ποντίκης αντιμετωπίζει την παρουσία ως τιμή αλλά και ευθύνη: υπάρχει μια βαθιά παράδοση πίσω από τη σύγχρονη ελληνική κεραμική, αλλά και η ανάγκη να επανεξεταστεί και να οδηγηθεί σε νέες κατευθύνσεις. Η Μουστάκη βιώνει τη συμμετοχή με ιδιαίτερη συγκίνηση και υπερηφάνεια, θεωρώντας την, ως αυτοδίδακτη καλλιτέχνιδα, σημαντική αναγνώριση της διαδρομής της.
Για την Trenado-Finetis, ωστόσο, η πραγματική σημασία της διεθνούς παρουσίας θα φανεί σε βάθος χρόνου. Τα περίπου 25.000 άτομα που επισκέφθηκαν την έκθεση και η προβολή στον γαλλικό Τύπο αποτελούν σημαντικά στοιχεία ορατότητας, όμως το ουσιαστικό αποτύπωμα θα φανεί μέσα από νέες επαφές, προσκλήσεις, εκθέσεις και συνεργασίες.
Η ίδια επισημαίνει ότι η εικόνα της ελληνικής κεραμικής στο εξωτερικό εξακολουθεί συχνά να συνδέεται με την αρχαιότητα, την παράδοση ή το τουριστικό αντικείμενο. Διεθνείς διοργανώσεις όπως η BIBAF μπορούν να διευρύνουν αυτή την εικόνα, αναδεικνύοντας μια σύγχρονη δημιουργία που διατηρεί τη σχέση με τον τόπο και τη μνήμη χωρίς να εγκλωβίζεται σε μια προκαθορισμένη "ελληνικότητα".
5 Μεσογειακές φωνές
Η ελληνική συμμετοχή στη BIBAF26 δεν συγκροτεί μια ενιαία εικόνα της Ελλάδας αλλά έναν διάλογο. Η Λιάνα Παπαλέξη μεταφέρει το φως και τη θάλασσα μέσα από την πορσελάνη. Ο Γιώργος Ποντίκης αναζητά στη γη τα ίχνη της φθοράς και της μεταμόρφωσης.
Η Χρυσάνθη Λυμπεραίου κοιτάζει τη συνέχεια ανάμεσα στον αρχαίο και τον σύγχρονο πολιτισμό. Ο Στράτος Ζαργκλής μετασχηματίζει στοιχεία της αρχιτεκτονικής και του μεσογειακού τοπίου σε μια προσωπική σύγχρονη γλώσσα. Και η Κυριακή Μουστάκη επιστρέφει στη Νάξο, στη μυθολογία και στις παιδικές μνήμες, μετατρέποντάς τες σε αφήγηση.
Ανάμεσά τους, η επιμελητική ματιά της Trenado-Finetis αναδεικνύει ακριβώς αυτή την πολυφωνία. Η Μεσόγειος δεν παρουσιάζεται ως ένα ενιαίο θέμα, αλλά ως κοινό βίωμα που κάθε δημιουργός μεταφράζει διαφορετικά.
Έτσι, ο πηλός γίνεται ταυτόχρονα γη, μνήμη, σώμα, φως και χρόνος. Και η σύγχρονη ελληνική κεραμική, χωρίς να αποκόπτεται από τις ρίζες της, διεκδικεί τον δικό της χώρο σε έναν διεθνή καλλιτεχνικό διάλογο.
Διαβάστε Επίσης
