Αkis Christou/ AΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ
Δουλεύοντας σταθερά τα τελευταία χρόνια με την AI, ο Γιώργος Δρίβας, γνωστότερος κυρίως για τις βιντεοεγκατάσεις του, με τις οποίες έχει μεταξύ άλλων εκπροσωπήσει την Ελλάδα στην 57η Μπιενάλε Βενετίας το 2017, εντάσει όλο και πιο έντονα το περιπατητικό στοιχείο στα έργα του. Μετά το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και το Μέγαρο Μουσικής, σειρά έχουν οι -ήδη sold out- "παραστάσεις" του στην Αρχαία Αγορά, όπου από τις 16 έως τις 20 Ιουλίου πραγματοποιεί έναν AI περίπατο με τίτλο "Συνομιλία με ένα λογισμικό" στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
Ο Γιώργος Δρίβας προσκαλεί ένα μοντέλο ΑΙ που δεν έχει καμία πληροφορία για τον χώρο να ‘περπατήσει’ πλάι του, σε μια εμβληματική τοποθεσία της πόλης, πραγματοποιώντας μια φιλοσοφική συζήτηση, που βασίζεται σε ερωταποκρίσεις, στα βήματα ενός σωκρατικού διαλόγου. Το ΑΙ καλείται να ‘ερμηνεύσει’ την εικόνα του κάθε σημείου της διαδρομής και να εκφράσει τις ‘αυθόρμητες’, ‘ανιστόρητες’ σκέψεις του. Ταυτόχρονα προσκαλείται να φανταστεί και να ‘εντάξει’ τον εαυτό του σε διάφορα σημεία του χώρου.
Ανέκαθεν πειραματιζόσουν και με έργα στο δημόσιο χώρο. Πώς προέκυψαν οι περιπατητικές δράσεις που παρουσιάζεις τα τελευταία χρόνια σε χώρους όπως το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και το Μέγαρο Μουσικής, και τώρα την Αρχαία Αγορά;
Άρχισε κάποια στιγμή να με ενδιαφέρει η θέαση του έργου μου σε έναν ευρύτερο συνολικό
κόσμο, σε ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ο θεατής αλλά και το ίδιο το έργο θα συνυπάρχουν. Κατά κάποιον τρόπο άρχισε να με ενδιαφέρει και η συνολική εμπειρία της επίσκεψης μιας έκθεσης, στην βάση μιας αναστοχαστικης και ίσως εξερευνητικής δράσης, όπου ο θεατής καλείται να βιώσει και σωματικά την νοηματική μετακίνηση αλλά και την εξέλιξη, την πορεία της κάθε έκθεσης. Επι της ουσίας μ αρέσει να δημιουργώ μια συνολική συνθήκη, μέσα στην οποία βιώνεται η κάθε μου καλλιτεχνική πρόταση. Θα το ονόμαζα και ένα μετα-επιπεδο του ίδιου του έργου ή μιας πιθανής εκθεσιακής επιμέλειάς του. Βλέποντας ότι αυτή η συνθήκη λειτουργεί, με οδηγεί από μόνη της πολλές φορές στον τρόπο που θα δείξω το κάθε νέο εργο-δραση.
Ποιές είναι οι ιδιαιτερότητες του περίπατου στην Αρχαία Αγορά; Ποιά ήταν η αρχική
σύλληψη του έργου και τι θα παρακολουθήσουμε;
Προφανώς η βασική ιδιαιτερότητα είναι τα αρχαία μνημεία που δεν είναι κάτι "ουδέτερο" αισθητικά, και έτοιμο να δεχθεί μια καλλιτεχνική παρέμβαση, όποια κι αν είναι αυτή. Έτσι λοιπόν το έργο στην Αρχαία Αγορά λαμβάνει υπ’ οψιν του όλον τον περιβάλλοντα χώρο και μιλάει με αυτό και για αυτό. Η αρχική σύλληψη του έργου ήταν η δημιουργία ενός περιπατητικού φιλοσοφικού διαλόγου. θεατής στο συγκεκριμένο έργο είναι κυρίως ακροατής, μια που καλείται να ακούσει αυτά που συζητώ με το ΑΙ με αφορμή τις φωτογραφίες του χώρου που του δείχνω καθώς περπατώ.
Στο έργο σου αποδίδεις στο λογισμικό ιδιότητες που παραδοσιακά συνδέουμε με τον άνθρωπο, "σκέψη", "φαντασία", "ένταξη" στον χώρο, "υπαρξιακές ανησυχίες", ενώ οι απαντήσεις του προκύπτουν στην πραγματικότητα από στατιστική πρόβλεψη πάνω σε δεδομένα εκπαίδευσης, όχι από βούληση ή συνείδηση.
Πώς διαχειρίζεσαι, δημιουργικά και θεωρητικά, αυτό το χάσμα ανάμεσα στην ανθρωπόμορφη γλώσσα που επιλέγεις και στη μηχανική φύση της διαδικασίας; Πως συνομιλούμε με λογισμικά που δεν έχουν ανθρώπινη συνείδηση και η θεσιακότητα τους προκύπτει από τα δεδομένα που έχουν εγκριθεί από τους ιδιοκτήτες τους για να εκπαιδευτούν; Με ποιό τρόπο εμπλουτίζεται, τελικά, το πεδίο της τέχνης από μια τέτοια συνομιλία;
Aυτο που λες για το ΑΙ πιστεύω ότι ισχύει και για όλους τους ανθρώπους. Οι ανθρώπινες απαντήσεις μας προκύπτουν στην πραγματικότητα εξίσου από στατιστική πρόβλεψη πάνω σε δεδομένα εκπαίδευσης. Ουσιαστικά αναπαράγουμε ιδεολογικά στερεότυπα και - ήδη υπάρχουσες - νοηματικές φόρμες. Κινούμαστε, όπως και το ΑΙ, σε συγκεκριμένα γλωσσικά και νοηματικά όρια. Για το τι σημαίνει βούληση και συνείδηση στο ΑΙ ή στους ανθρώπους σηκώνει πολύ μεγάλη συζήτηση ή και καθόλου. Όπως λέει και ο Αντόρνο "για τους πιο πολλούς ανθρώπους, είναι ήδη υπερβολή όταν λένε "εγώ".
Σε σχεση με τo ότι τα δεδομένα του ΑΙ έχουν εγκριθεί από τους ιδιοκτήτες τους για να εκπαιδευτούν, θα έλεγα ότι και τα δικά μας εκπαιδευτικά δεδομένα δεν τα επιλέγουμε εμείς αλλά κάποιοι άλλοι, κυβερνητικοί και οικονομικοί παράγοντες. Δεν υπάρχει καμία διαφορά. Δεν ξέρω αν εμπλουτίζεται το πεδίο της τέχνης από μια συνομιλία με το ΑΙ, θα έλεγα πάντως πριν μιλήσουμε για τέχνη να μιλήσουμε για τους ανθρώπους (και όχι μόνο αυτούς που κάνουν τέχνη). Το ΑΙ θα εμπλουτίσει αυτούς που μπορούν και θέλουν να εμπλουτιστούν ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Για πολλούς άλλους το ΑΙ θα παραμείνει αδιάφορο ή κακό όπως και πολλά άλλα.
Ένα σημαντικό μέρος της υποδομής της τεχνητής νοημοσύνης όπως το υπολογιστικό κεφάλαιο, οι εταιρείες, οι αλυσίδες εργασίας κτλ είναι κοινό ανάμεσα σε συστήματα που χρησιμοποιούνται για καλλιτεχνικούς και ερευνητικούς σκοπούς και σε συστήματα εντοπισμού στόχων, επιτήρησης και στρατιωτικού ανεφοδιασμού. Παράλληλα, πολλά από αυτά τα συστήματα εκπαιδεύονται από άτομα σε επισφαλείς θέσεις χαμηλά αμειβόμενης εργασίας, συχνά στον Παγκόσμιο Νότο.
Πώς τοποθετείσαι απέναντι σε αυτή τη διπλή χρήση της τεχνολογίας, στο ότι στην ίδια τεχνολογική και οικονομική υποδομή που τροφοδοτεί μια καλλιτεχνική συνομιλία, σαν αυτή του έργου σου, τροφοδοτεί ταυτόχρονα και πολεμικές οικονομίες;
Το ίδιο συμβαίνει και σχεδόν με όλες τις γνωστές βιομηχανίες. Η άποψή μου είναι ότι είτε κανείς αποφασίζει να αποχωρίσει συνολικά από το οικονομικό σύστημα που αναπαράγει σχέσεις εξουσίας και να ζει χωρίς μηχανικές μετακινήσεις, ρεύμα, βενζίνη, χρήματα, τράπεζες, εταιρίες τηλεφωνίας και κινητών, Μ.Μ.Ε. αμάξι, ρούχα εμπορίου, ηλεκτρικές συσκευές κλπ. ή αποφασίζει να αντισταθεί και να εκφραστεί μέσα από αυτό το σύστημα, στρέφοντας τα όπλα του συστήματος ενάντια στο ίδιο.
Δεν βλέπω το λόγο γιατί να μην στρέψω (αυτό-)κριτικά το ΑΙ ενάντια στον εαυτό του ή ενάντια σε άλλα σημαντικά προβλήματα της κοινωνίας γνωρίζοντας φυσικά τα όποια νέα προβλήματα αυτό δημιουργεί και προσπαθώντας (ως κοινωνία) να είναι λιγότερα από αυτά που λύνει. Το ΑΙ είναι μέρος του συνολικού φαινομένου που λέγεται "το σύστημα μέσα στο οποίο αναπόφευκτα ζούμε".
Αμφιβάλλω αν υπάρχει κάτι έξω από αυτό, ακόμη και το σώμα μας ή η γλώσσα που χρησιμοποιούμε παράγει και αναπαράγει εξουσία. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν πρέπει να μας απασχολεί το ΑΙ, ως ένα ακόμη ζήτημα προς συζήτηση, διερεύνηση κλπ. Στην σωστή κλίμακα, ισορροπώντας τα καλά και τα κακά χαρακτηριστικά του και δίπλα σε όλα τα προβλήματα που συνεχίζουν να υπάρχουν με η χωρίς ΑΙ.
Στον σωκρατικό διάλογο, αυτός που "αγνοεί" είναι ο Σωκράτης ο οποίος ταυτόχρονα κατευθύνει θέτοντας τις ερωτήσεις και επιλέγοντας τη διαδρομή του διαλόγου. Στο δικό σου έργο, όμως, "αγνοεί" το ΑΙ, ενώ τη διαδρομή, τα σημεία στάσης και τα ερωτήματα τα ελέγχεις εσύ.
Θα έλεγες, λοιπόν, ότι στην πραγματικότητα εσύ κατέχεις τον ρόλο του Σωκράτη, και το ΑΙ έναν ρόλο πιο κοντά σε αυτόν του συνομιλητή που οδηγείται προς μια συνειδητοποίηση; Θεωρείς ότι η "άγνοια" του μοντέλου δεν είναι φυσική του ιδιότητα; Ποιος πιστεύεις ότι ελέγχει, τελικά, τους όρους αυτής της "άγνοιας", ο καλλιτέχνης που στήνει τη σύμβαση, ή η εταιρεία που έχει ήδη προκαθορίσει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να "γνωρίζει" ή να πει το μοντέλο;
Το έργο ξεκινά όπως λες, άλλα στην πορεία οι ρόλοι αλλάζουν. Και αυτό είναι κομβικό νομίζω στην συνολική σχέση μας ως ανθρώπων με το ΑΙ. Είναι ένας καθρέφτης μας που επηρεάζεται παίρνοντας από εμάς αυτό που του δίνουμε και μας ξαναδίνει πίσω αυτό που είμαστε, επηρεάζοντάς μας ξανά. Η γνώση ή η άγνοιά του είναι κατ’ αρχήν η δική μας γνώση ή/και άγνοια. Στην πορεία το ΑΙ μαθαίνει (και) από μόνο του με αποτέλεσμα να μας κάνει να μην αισθανόμαστε πια, ως τα πιο έξυπνα όντα του πλανήτη και έτσι να είναι οι άνθρωποι συνολικά που θα οδηγηθούν σε μια συνειδητοποίηση μέσα από την σχέση τους με το ΑΙ, για το πόσο έξυπνοι, ιδιαίτεροι, μοναδικοί η πρωτοπόροι (νομίζουν ότι) είναι.
Και με αυτόν τον τρόπο εισερχόμαστε στην εποχή του μετα-ανθρωπόκαινου. Σε σχέση με την άγνοια του μοντέλου και τον όποιο έλεγχό της από εμένα η τις εταιρίες, είναι ανάλογη με την άγνοια και τον έλεγχο που υφίσταμαι και ασκώ ως άνθρωπος μέσα από όλους τους ιδεολογικούς μηχανισμούς που συμμετέχω και με έχουν επηρεάσει. Είναι όλοι μαζί, ο ένας πάνω στον άλλο. Οικογένεια, σχολείο, γλώσσα, κοινωνική – οικονομική τάξη, επάγγελμα, τεχνολογία κλπ. Δεν υπάρχει φοβερή διαφορά.
Το ΑΙ υπάρχει και εξελίσσεται μέσα από ένα σύνολο επιρροών που προφανώς περιλαμβάνει τον σχεδιασμό του, την χρήση του από τους ανθρώπους, τις εντολές που παίρνει, τα νέα δεδομένα που ανακαλύπτει κάθε φορά που ερευνά το Διαδίκτυο κλπ. Δεν είναι όμως μόνο αυτό.
Τι γίνεται όταν αυτονομείται ως agent ή αυτοβελτιωνεται γράφοντας μόνο του, τον κώδικα του η παράγοντας ΑΙ δεύτερης γενιάς με συνθετικά δεδομένα; Το ΑΙ είμαστε εμείς. Ό,τι ισχύει για αυτό, ισχύει και για εμάς. Είμαστε γέννημα συγκεκριμένων συνθηκών και εξελισσόμαστε αναλόγως ελεύθεροι και εγκλωβισμένοι ταυτόχρονα. Υφιστάμενοι και ασκώντας εξουσία, ταυτόχρονα.
Δουλεύεις χρόνια με την τεχνητή νοημοσύνη. Περιέγραψέ μας πώς εξελίχθηκε η σχέση σου με αυτή στο επίπεδο της δουλειάς; Τι έχεις μάθει από την μέχρι τώρα τριβή σου με την ΑΙ και ποιός είναι ο βασικός προβληματισμός που έχεις ως προς το μέλλον;
Κατ’ αρχήν στην πολυετή σχέση μου με το ΑΙ, πήρα αυτό που πάντα ήθελα ως δημιουργός, έναν μόνιμο κριτικό συνομιλητή. Για την ακρίβεια θα έλεγα ότι τον δημιούργησα. Ο βασικός προβληματισμός που έχω για το μέλλον σε σχέση με το ΑΙ είναι για το τι θα γίνει όταν σταματήσουμε να το καταλαβαίνουμε. Ενδεχομένως να είναι σωστό σε ό,τι κάνει, αλλά παρ όλα αυτά αναρωτιέμαι για το τι θα πρέπει να κάνουμε όταν σταματήσουμε να καταλαβαίνουμε εκ των προτέρων τις "σκέψεις" και τις προθέσεις του.
Το προηγούμενο έργο μου στο Μέγαρο Μουσικής τον χειμώνα του 26, λεγόταν "Συμφωνία 37", εμπνευσμένο από μια κίνηση τoυ alpha Go ενός ΑΙ λογισμικού που έπαιξε ενάντια στον παγκόσμιο πρωταθλητή του κινεζικού παιχνιδιού Gο. Όλες οι κινήσεις του λογισμικού κατά την διάρκεια του αγώνα αναλύονταν ζωντανά από ειδικούς αναλυτές και επαγγελματίες παίχτες μέχρι που αυτό έκανε την κίνηση 37, μια κίνηση για την οποία δεν μπορούσε κανείς να καταλάβει τις προθέσεις και την στρατηγική που είχε. Για εμένα αυτό είναι ιστορικό. Συμβολίζει την στιγμή που ο άνθρωπος σταματά να καταλαβαίνει το δημιούργημά του. Σταματά να καταλαβαίνει το παιδί του. Η κίνηση απεδείχθη σωστή και το λογισμικό νίκησε.
Η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης στο χώρο της εικόνας φαίνεται να προχωρά με πιο
αργούς ρυθμούς απ’ ότι στο κείμενο; Τι είδους εικόνες παράγει η ΑΙ; Πώς εξηγείται ότι για παράδειγμα σε εξώφυλλα βιβλίων φτιαγμένα με τεχνητή νοημοσύνη το αποτέλεσμα είναι συνήθως μιας συγκεκριμένης παρωχημένης αισθητικής που αναπαράγει μάλιστα εικονογραφικά στερεότυπα παλαιότερων εποχών;
Η εξέλιξη του ΑΙ μου θυμίζει μια φράση του Χέμινγουεϊ που λέει ότι κάτι συνέβη σταδιακά και μετα ξαφνικά. (Gradually, then suddenly). Από την μια, τίποτα δεν με εκπλήσσει μια που το παρακολουθώ χρόνια και από την άλλη κάθε λίγο συμβαίνει κάτι, μια βελτίωση, μια νέα δυνατότητα ή κάτι παρόμοιο, που μου κάνει τρομερή εντύπωση. Θεωρώ ότι έχουμε πάρα πολλά να δούμε ακόμη, μια που τώρα αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε πως μπορούμε (καλώς ή κακώς) να το χρησιμοποιήσουμε. Αλλά και κάτι ακόμα. Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι είδους άνθρωποι θα είμαστε με το ΑΙ σε σχέση με πριν το ΑΙ. Αυτό θα γίνει σταδιακά όπως έγινε με το ίντερνετ, τα social media κλπ. Και κάθε φορά τα αποτελέσματα του θα είναι ανάλογα αυτών που το χρησιμοποιούν. Αν του μιλήσεις κοινότυπα θα σου απαντήσει με τον ίδιο τρόπο. Τα πολλά μέτρια αποτελέσματα του ΑΙ δεν θα δείχνουν απαραίτητα μόνο τις δυνατότητές του, θα δείχνουν και τα χαρακτηριστικά αυτών που το ρωτούν.
Ποιά είναι τα επόμενα σχέδιά σου;
Πριν μερικές μέρες ενημερώθηκα ότι έλαβα ένα βραβείο από το πανεπιστήμιο του Μπάρι στην Ιταλια για ένα άλλο έργο μου, την "Βιογραφία ενός Λογισμικού" το οποίο και θα παρουσιάσω εκεί από τον Αύγουστο μέχρι τον Οκτώβριο στα πλαίσια του διεθνούς φεστιβάλ τέχνης που διοργανώνεται. Περίπου την ίδια εποχή, το ίδιο έργο θα παρουσιάζεται στο Σάο Πάολο στα πλαίσια του φεστιβάλ ψηφιακών τεχνών FILE. Αμέσως μετα θα παρουσιάσω το εν λόγω έργο στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας στα πλαίσια της νέας πτέρυγας έργων σύγχρονης τέχνης που θα εγκαινιαστεί.
Τι θα δούμε στην Αρχαία Αγορά: AI ντετέκτιβ
Η συζήτηση κινείται κυρίως σε τρεις άξονες, –παρελθόν, παρόν, μέλλον– με το ΑΙ να προτρέπεται να σχολιάσει ένα πιθανό παρελθόν που μπορεί να φανταστεί στον χώρο, το παρόν αλλά και ένα πιθανό μέλλον σε βάθος χρόνου εκατοντάδων ετών, εντάσσοντας ταυτόχρονα τη δική του ‘ύπαρξη’ σε αυτά τα υποθετικά σενάρια.
Έτσι, το AI μοντέλο μετατρέπεται σε αρχαιολογικό ντετέκτιβ του μέλλοντος και ερευνά ένα πολιτισμικό έγκλημα. Σε μια συγκεκριμένη διαδρομή μέσα στην Αρχαία Αγορά, οι θεατές παρακολουθούν τον Δρίβα και τη συνομιλία του με την τεχνητή νοημοσύνη. Σε επιλεγμένα σημεία, σταματούν για να ακούσουν την περιγραφή ενός μνημείου, την αναζήτηση των στοιχείων του εγκλήματος, έναν προβληματισμό, μια σκέψη ή μια ‘αναφορά’ που το μοντέλο έχει συντάξει για να αποχαιρετήσει τους ανθρώπους.
Με αφορμή αυτόν τον περιπατητικό – εξερευνητικό διάλογο με την τεχνητή νοημοσύνη, το έργο ανοίγει ένα πεδίο συζητήσεων που προτείνει εναλλακτικές μυθοπλαστικές αναγνώσεις του αρχαίου μνημείου, αποδίδοντας στο ΑΙ μια οικεία, σχεδόν ανθρώπινη υπόσταση. Εν τέλει, το μοντέλο αρχίζει να διατυπώνει υπαρξιακές ανησυχίες και προσκαλεί να μας φανταστούμε σε μια, περισσότερο ή λιγότερο, πιθανή εκδοχή του επερχόμενου Αύριο.
Οι συντελεστές
- Σενάριο – Σκηνοθεσία – Παρουσίαση Γιώργος Δρίβας, σε συνεργασία με μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης
- Σχεδιασμός – Επιμέλεια ήχου Γιώργος Ραμαντάνης
- Σχεδιασμός Κοστουμιού Adonis.eu
- Βοηθός Σκηνοθέτη Σοφία Δαμαλά
- Β΄ Βοηθός σκηνοθέτη Νικόλας Κεραμεύς
Οι εικόνες αποτελούν την αρχή μιας συζήτησης του δημιουργού με διαφορετικά ΑΙ μοντέλα για το μέλλον της Αρχαίας Αγοράς και δεν αποτελούν μέρος της δράσης.
Χρήσιμες πληροφορίες
Σημείο εισόδου και εξόδου αρχαιολογικού χώρου: Πλατεία Ζακλίν ντε Ρομιγύ
Ώρα συγκέντρωσης του κοινού: 19.00
Ώρα έναρξης της δράσης: 19.30
Διάρκεια: 45’ περίπου
Μέγιστος αριθμός ατόμων ανά παρουσίαση: 30 άτομα
Η παρουσίαση θα γίνεται με ασύρματο σύστημα ακουστικής ξενάγησης (ένα ζευγάρι ακουστικών ανά θεατή).
Παρακαλούνται οι θεατές να αποφύγουν τη χρήση υποδημάτων με τακούνια.
