Tim Walker
Στο Onassis Ready και την performance A Biographical Wardrobe (16-19/05), η Tilda Swinton από κοινού με τον Olivier Saillard αφηγούνται την ιστορία της προσωπικής της γκαρνταρόμπας μέσα από ρούχα προγόνων της, αλλά και δικά της αμέτρητα σύνολα από ταινίες και δημόσιες εμφανίσεις. Για εμάς βέβαια, είναι ένα απόκοσμο, αιθέριο πλάσμα που μεταμορφώνεται και κοιτά κατάματα την κάμερα όπως κανείς άλλος.
"I wanna live like common people, I wanna do whatever common people do", λέει ο στίχος του "Common People" των Pulp και υπό κανονικές συνθήκες δεν είναι δύσκολο να τον εφαρμόσεις. Εκτός αν είσαι η Tilda Swinton, που, όσο κι αν το θέλει -και ποιος ξέρει, ίσως το τηρεί κιόλας- από τα γεννοφάσκια της μέχρι και σήμερα που η ηλικία της μοιάζει απροσδιόριστη, φτιάχτηκε για να ξεχωρίζει.
Δεν περιμένουμε τίποτα λιγότερο από την παρουσία της στο Onassis Ready, αναφορικά με όσα έχουν ανακοινωθεί στο πλαίσιο της έκθεσης Ongoing. Πιο συγκεκριμένα, στην performance A Biographical Wardrobe μαζί με τον διακεκριμένο ιστορικό μόδας, επιμελητή και διευθυντή μουσείων Olivier Saillard θα δώσει πνοή στη θαυμαστή συλλογή της από προσωπικές στολές, ρούχα, κοστούμια και αντικείμενα "ως μια τρυφερή χειρονομία μνήμης και παρόντος, ως ένα χάδι προσωπικών και επαγγελματικών στιγμών που τη διαμόρφωσαν".
Για τις δεύτερες, η διευθύντρια του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου Tricia Tuttle που την τίμησε με Χρυσή Άρκτο πέρυσι, συνόψισε τα πάντα μέσα σε μία φράση: "Το εύρος της δουλειάς της Tilda Swinton είναι συγκλονιστικό. Στον κινηματογράφο φέρνει ανθρωπιά, συμπόνια, ευφυΐα, χιούμορ και στυλ, και διευρύνει την αντίληψή μας για τον κόσμο μέσα από το έργο της." Πράγματι, η Swinton αλλάζει συνεχώς. Προτού καταφέρουμε να "μεταβολίσουμε" την τελευταία της μεταμόρφωση, ως άλλος χαμαιλέων, έχει προλάβει να γίνει κάποια άλλη. Στο μεταξύ, λίγο καιρό αφότου είχε ανακοινώσει ότι το The Room Next Door του Pedro Almodóvar μπορεί να ήταν η τελευταία της ταινία, δύο νέες παραγωγές ξεφύτρωσαν σχεδόν αμέσως μετά. Στη μία υποδυόταν μία εγωκεντρική καλλιτέχνιδα στη Νέα Υόρκη, στην άλλη μία παρανοϊκή μητέρα που τραγουδά σε καταφύγιο καθώς ο κόσμος τελειώνει. Ευτυχώς, άλλαξε (και) γνώμη.
Βέβαια, ο θάνατος δείχνει να την αφήνει παγερά αδιάφορη. Όπως έκανε και το alter ego της, ο David Bowie στο Lazarus -το τραγούδι που κυκλοφόρησε τρεις μέρες πριν πεθάνει- ερμηνεύοντάς το με δεμένα τα μάτια από λευκό νοσοκομειακό κρεβάτι. Η γενναιότητα της αντιμετώπισης εκείνου, καθώς και της φθοράς ανέκαθεν αποτελούσε εμπνευστής σπουδαίας τέχνης και κυρίως της συνθήκης που εκθέτει τους φόβους μας στο φως ώστε να αναγκαστούμε να εφεύρουμε το αντίδοτο εντοπίζοντας την ομορφιά σε κάθε ζωντανό ον.
Γενικότερα, η θνητότητα και η δημιουργικότητα συνδέθηκαν με το έργο της από την αρχή της καριέρας της. Έκανε επτά ταινίες με τον Derek Jarman από το 1986 μέχρι τον θάνατό του το 1994. Ο Jarman είχε μιλήσει ανοιχτά για τον ιό HIV από τον οποίο είχε προσβληθεί στα '80s, όταν δεν υπήρχε θεραπεία και οι ασθενείς αντιμετωπίζονταν με φρικτό τρόπο. Σε συνέντευξή της μάλιστα στους New York Times, του είχε αποδώσει τα σχετικά εύσημα τονίζοντας πως διαμόρφωσε τη στάση της απέναντι στον θάνατο: "Πέθανε όταν ήμουν 33 ετών… Αυτό που μου έδειξε ο Ντέρεκ ήταν κάτι που επηρέασε πραγματικά την οπτική μου για όλη αυτή την παρωδία, αν θέλετε, με την απόλυτη άρνησή του να στρέψει το βλέμμα του αλλού. Για εκείνον ήταν συναρπαστικό το γεγονός ότι του είχε γίνει σαφές το όριο της ζωής του. [...] Θα έλεγα ότι τα τελευταία χρόνια της ζωής του, παρά την ασθένεια, τον πόνο και τα βάσανα που αντιμετώπιζε σε σωματικό επίπεδο, ήταν από τα πιο χαρούμενα χρόνια της ζωής του."
Πράγματι, οι ταινίες τους φέρουν κάτι υπέροχα μοναδικό. Ηχούν σαν πειραματικές punk-rock μπαλάντες για μία ετοιμοθάνατη Αγγλία που προσπαθεί να κρατηθεί στη ζωή μέσα από τις σκληρές πρακτικές της Θάτσερ. Για εκείνη, το σύμπαν του Jarman ήταν "νηπιαγωγείο". Πιστή στον εαυτό της, στα χρόνια που μεσολάβησαν, δεν έχασε ποτέ αυτή την πειραματική μεν, αλλόκοτα χαρούμενη δε προσέγγισή της στις ταινίες, ακόμα και σε αυτές που στη βάση τους είναι μακάβριες. "Πώς είναι δυνατόν να έχεις ζήσει τόσο καιρό και ακόμα να μην το έχεις καταλάβει; Αυτή η εμμονή με τον εαυτό σου είναι σπατάλη ζωής. Θα μπορούσες να την αφιερώσεις στο να αντιμετωπίζεις τις δυσκολίες, να εκτιμάς τη φύση, να καλλιεργείς την καλοσύνη και τη φιλία, και να χορεύεις.", αναφωνεί η Eve στο Only Lovers Left Alive του Jim Jarmusch από το 2013 και πρόκειται για μία ατάκα που εύκολα θα έλεγε και η ίδια.
Στην πρώτη της ταινία πάντως με τον Jarman, το Caravaggio του 1986 -πρακτικά τo ντεμπούτο της- απέκτησε σύμφωνα με τα λεγόμενά της, λόγο ύπαρξης ως ηθοποιός. Περίπου στα μισά της πλοκής, ο Caravaggio της αγοράζει ένα φόρεμα για ένα πάρτι. Εκείνη το φοράει, αφαιρεί αργά ένα βρώμικο μαντήλι τινάζοντας τις ξανθές βενετσιάνικες μπούκλες της στην πλάτη και σχεδόν αυτόματα κοιτά τον φακό. Τότε είναι που βλέπουμε μία σαγηνευτική μεταμόρφωση σε πραγματικό χρόνο, αλλά κυρίως, είναι η πρώτη φορά -στην πολυετή καριέρα που θα ακολουθούσε- κατά την οποία επιδεικνύει την ατρόμητη ικανότητά της να επιστρέφει στο κοινό τη ματιά του.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει στο Orlando της Sally Potter, το 1992. Η ευφυής επαναχρησιμοποίηση της εν λόγω τεχνικής κάνει το φινάλε της ταινίας συναρπαστικό. Πιο συγκεκριμένα, η Swinton καρφώνει τον φακό για 20 ολόκληρα δευτερόλεπτα και είναι πια στην προαίρεση του θεατή να αντιληφθεί βάσει της κρίσης του τι πραγματικά σημαίνει. "Ο κινηματογράφος που περνάει το αφήγημα στον θεατή είναι πομπώδης και εγωκεντρικός", έχει δηλώσει, αλλά έχει αποδείξει επίσης στην πράξη πως ακόμα κι αν υποδυθείς έναν δικτάτορα, δε χρειάζεται να επιβάλλεις με λόγια τη δύναμή του. Η στάση του σώματος, η αύρα και οι εκφράσεις της είναι υπέρ-αρκετές.
Η ιδιαιτερότητά της να παίζει διπλούς ρόλους έχει γίνει σήμα κατατεθέν της. Στο Teknolust είναι μία γενετίστρια που φτιάχνει τρεις βιονικούς κλώνους του εαυτού της. Παρότι η ταινία περιπλέκει κάπως άβολα την πληροφορική και τη χρήση της, παραμένει διασκεδαστική εξαιτίας της. Στο Hail, Caesar!, η Swinton υποδύεται τις δίδυμες Thora και Thessaly Thacker, δύο ανταγωνιστικές αρθρογράφους που ασχολούνται με το κουτσομπολιό στο Χόλιγουντ, ενώ στο Okja, που έκανε χιλιάδες (ή και περισσότερους) κρεατοφάγους να γίνουν χορτοφάγοι, δύο ακόμη που τρώγονται μεταξύ τους και που δε δίνουν δεκάρα για τη ζωή των ανθρώπων που εκμεταλλεύεται η εταιρεία τους.
Γενικά, ευτυχώς κανείς ποτέ δεν αμφισβήτησε το τεράστιο ταλέντο της να μεταπηδά από το ένα στυλ σινεμά στο άλλο χωρίς να δείχνει έξω από τα νερά της. Ο Jim Jarmusch δεν επιλέγει τυχαία τις μούσες του και από το Broker Flowers (2005) μέχρι το The Dead Don't Die (2019), η συνεργασία τους δημιουργούσε πάντα εμβληματικά στιγμιότυπα.
"Δεν υπάρχει η βρετανική ταυτότητα", έχει υποστηρίξει στο παρελθόν, δίνοντας φωνή στον τεράστιο αριθμό βρετανών υπηκόων -Ουαλούς, Ιρλανδούς, Σκωτσέζους- που κάποτε συνολικά ξεπερνούσαν αριθμητικά εκείνους που τους επέβαλαν το αγγλικό ιδεώδες. Η δε φιλμογραφία της λειτουργεί άνετα ως οπτική διατριβή για καυτά ζητήματα που επιτάσσουν το να μην είσαι Βρετανός, άντρας ή έστω το εξώφυλλο του εκάστοτε βιβλίου που ωστόσο έχει διαφορετική ανάγνωση. "Αυτό που είναι για μένα ο κινηματογράφος είναι αυτή η εκπληκτικά ανθρωπιστική ευκαιρία να μπεις στα παπούτσια κάποιου άλλου", εξήγησε πέρυσι σε πάνελ του SXSW.
Από την άλλη, για τα μέτρα της, όλα τα παραπάνω ίσως φαντάζουν παντελώς παρωχημένα ή κλισέ. Στο βιβλίο της, Eichmann in Jerusalem (1963) η πολιτική φιλόσοφος Hannah Arendt είχε περιγράψει τον όρο "The Banality of Evil" που εμμέσως πλην σαφώς διευκρίνιζε πως το κακό δεν προέρχεται πάντα από "τέρατα", αλλά συχνά από απολύτως συνηθισμένους ανθρώπους που στερούνται κριτικής σκέψης και εκτελούν εντολές μηχανικά. Ό,τι πάνω κάτω δηλαδή, προσπαθούσε να περάσει η Eve στον Adam στο Only Lovers Left Alive, επιμένοντας ότι οι άνθρωποι κινδυνεύουμε σοβαρά από τις κοινοτοπίες.
Όσο υπάρχουν βέβαια, μερικές αιθέριες Tildes εκεί έξω, δε χρειάζεται να ανησυχούμε.
A Biographical Wardrobe
Tilda Swinton & Olivier Saillard
Στο πλαίσιο της έκθεσης Ongoing | Tilda Swinton
16–19 Μαΐου 2026
Σάββατο & Κυριακή: 12:00 & 18:00
Δευτέρα & Τρίτη: 20:00
Onassis Ready (Στρατή Τσίρκα 2, Αγ. Ιωάννης Ρέντης)
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
