Ο Γιώργος Χαρβαλιάς μιλάει για ό,τι είναι κρυμμένο και προσωπικό

Τη Ντουλάπα ως τόπο, πεδίο κρίσης και μνήμης, χώρο ταυτότητας του υποκειμένου, διερευνά ο Γιώργος Χαρβαλιάς με την ομώνυμη έκθεση στη Batagianni Gallery ως τις 20 Ιουνίου 2026. "Η Ντουλάπα ανοίγει όχι για να αποκαλύψει, αλλά για να διασπείρει. Δεν πρόκειται για την αφήγηση ενός συμβάντος ή μιας εμπειρίας, κάθε η εικόνα εδώ επιστρέφει στο ίδιο σημείο χωρίς να το εξαντλεί. Η επανάληψη δεν σταθεροποιεί την εικόνα, τη
διαβρώνει, η παραλλαγή δεν τη διαφοροποιεί, τη μετατοπίζει. 'Ό,τι θα μπορούσε να
διαβαστεί ως προσωπικό έχει αποσυνδεθεί κι αποσυρθεί. Στο κενό που δημιουργείται,
το βλέμμα αναζητάει το ψυχικό σώμα. Κάθε εικόνα είναι μια απόπειρα συγκρότησης
του, που κάθε φορά αποτυγχάνει, και ακριβώς γι’ αυτό επιμένει".
 

Πώς ξεκίνησε η ιδέα να ασχοληθείτε με τη ντουλάπα σας;

Είδα πριν χρόνια τα ρούχα να πέφτουν από ένα μπαλκόνι, το συμβάν ως εικόνα μου έμεινε. Είναι αυτό που έλεγε ο Φράνσις Μπέϊκον, "όταν βλέπω κρέας, σφαχτά κρεμασμένα από το τσιγκέλι του κρεοπώλη αναρωτιέμαι πως και δεν είμαι εγώ στη θέση τους", μου θύμισε και εκείνη τη φράση του Μαγιακόφσκυ "το σύννεφο με παντελόνια". Είναι πάνω από 20 χρόνια που ως εικόνα επανερχόταν, μέχρι που την αποδέχτηκα. Βέβαια στην πραγματικότητα δεν πέφτουν ποτέ έτσι τα ρούχα, είναι απλά ένας στιγμιαίος σχεδόν ορατός γδούπος, αλλά η μνήμη τα ανασυστήνει, δεν πέφτουν ποτέ και διαρκούν, η μνήμη είναι όραση. Οπότε εδώ δεν είναι τόσο η αναπαράσταση του πραγματικού γεγονότος, η ιδέα του συμβάντος επιστρέφει όχι σαν γεγονός αλλά σαν ίχνος και η μνήμη επιστρέφει, επιλέγει, ενεργοποιεί, φωτίζει, αλλά και αποκρύπτει, παίρνει τις δικές της διαστάσεις. 

Η επιτέλεση που μας διέφυγε

Τι διαδικασία ακολουθήσατε κατά τη δημιουργία των έργων και κατά πόσο αυτή έχει έναν επιτελεστικό χαρακτήρα; 

Η διάκριση της επιτελεστικότητας που εντοπίζουμε τα σχετικά πρόσφατα χρόνια στην ελληνική καλλιτεχνική σκηνή, τα χρόνια της εκπαίδευσης και της μετέπειτα καλλιτεχνικής διαμόρφωσής μας, ήταν μια άγνωστη παράμετρος για την γενιά μας, αν εξαιρέσει κανείς λίγες μεμονωμένες περιπτώσεις καλλιτεχνών με διαφορετικούς τρόπους , στάσεις, συμπεριφορές, όπως οι Μαρία Καραβέλα, Σεμιτέκολο στην συνεργασία του με τον Χρήστου, ή ακόμα και ο Λεωνίδας Χρηστάκης στην ευρύτερη πολιτική, ακτιβιστική δράση του. Από αυτή την άποψη είναι μια παράμετρος που μας διέφυγε ως διακριτή εκφραστική διάσταση, αναδύθηκε τα μετέπειτα χρόνια και έτσι στον ένα ή στον άλλο βαθμό  πέρασε και σε μας. Σχετικά με το έργο μου, θα μπορούσε κανείς να διακρίνει μια τελετουργική επανάληψη, μια σκηνική ενεργοποίηση της μνήμης, με προσωπική εμπλοκή και συμμετοχή για να αναδυθεί μια ορατότητά της, να διαπραγματευτώ την απουσία, τον μετεωρισμό, την αβεβαιότητα, την αποσταθεροποίηση. 

Η δουλειά αυτή έχει έναν πιο προσωπικό χαρακτήρα σε σχέση με τα τελευταία σας έργα που είχαν εκτεθεί την προηγούμενη δεκαετία όπου υπήρχε πιο έντονο το πολιτικό στοιχείο. Πού το αποδίδετε αυτό; 

Ναι σωστά, είναι και ο λόγος που αντιμετώπισα πολλές αντιστάσεις μέσα μου για να προχωρήσω. Θεώρησα ότι σήμερα η ζωντανή και ρέουσα πολιτική πραγματικότητα πλέον μας ξεπερνάει, όταν έκανα τότε μια πολεμική εικονογραφία θεωρούσα ότι  ήταν ένα ανανεωτικό εύρημα σε μια ιστορική θεματική εικονογραφική κατηγορία που είχε εγκαταλειφθεί στην Τέχνη. Τώρα ο πόλεμος, τα αεροπλανοφόρα, οι παράπλευρες απώλειες αμάχων είναι ειδησεογραφικά -και δυστυχώς όχι μόνο-, μια διαρκής αβεβαιότητα μες στα σπίτια μας, όπως και η εμπειρία της οικονομικής κρίσης έχει εδραιώσει μια γενικευμένη επισφάλεια, μια αδιάκοπη κρυφή βία παντού. Αλλά όπως πάντοτε λέω, στη δουλειά μου πηγαινοέρχομαι διαρκώς από το χώρο του συλλογικού, πολιτικού σώματος, της δημόσιας σφαίρας, στο χώρο του διασπασμένου υποκείμενου ως ένα ενεργό αλληλοεξαρτώμενο δίπολο. Αυτή η δουλεία τώρα συνεχίζει την εργασία μου στην θεματική της "οικιακής οικονομίας", με τους κομμένους καναπέδες, την κόκκινη μαλακή κουζίνα, τις νυχτερινές πτήσεις ως διαρκείς αφήξεις και τώρα την "Ντουλάπα" μου. Επιπλέον είχα να αντιμετωπίσω και αυτή την έννοια  της συνέπειας που απαιτούμε από τον εαυτό μας που λειτουργεί πολλές φορές τόσο κατασταλτικά, σχεδόν σαν μπάτσος μέσα μας. 

Τα ρούχα που βγαίνουν από την ντουλάπα και ίπτανται έχουν ταυτόχρονα κάτι πένθιμο (η γκαρνταρόμπα ενός νεκρού που έχουμε να διαχειριστούμε) όσο και κάτι απελευθερωτικό (αλλαγή, αέρισμα). Ποια συναισθήματα σας συνόδευαν κατά τη διαδικασία ή ποια πιθανόν θέλατε να επικοινωνήσετε με το κοινό;  

Από την εμπειρία και την λειτουργία του έργου στην έκθεσή του, μπορώ να πω ότι δεν επιβάλει ένα μονοσήμαντο συναίσθημα. Τα ρούχα εδώ εμπεριέχουν την απώλεια, ό,τι ήταν κρυμμένο και προσωπικό εδώ αποκτάει ορατότητα. Το ιδιωτικό παύει, για να γίνει κοινή εμπειρία, κοινές μνήμες, που επιτρέπουν τις δικές μας προβολές. Ενεργοποιούν μια αμφίσημη περιοχή ορατότητας και κοινής εμπειρίας. Τα ρούχα λειτουργούν σαν ενδιάμεσα αντικείμενα, αρχικά προσωπικά και ταυτόχρονα αρκετά ανοιχτά σε δικές μας προβολές, ίσως ο θεατής αναγνωρίσει κάτι δικό του μέσα σε αυτά. 

Τέχνη και καλλιτεχνική εκπαίδευση: "Είμαστε οι επιλογές και τα λάθη μας"

© Λεωνίδας Τούμπανος

Η καλλιτεχνική σας πορεία έχει συνδεθεί άμεσα με την εκπαίδευση, καθώς υπήρξατε καθηγητής και Πρύτανης της ΑΣΚΤ. Τι κρατάτε από αυτή την ενασχόληση και πώς βλέπετε την καλλιτεχνική εκπαίδευση σήμερα στη χώρα μας; Τι πιστεύετε είναι αυτό που χρειάζεται η σημερινή παιδαγωγική στην τέχνη για να εφοδιάσει κατάλληλα τον/ην καλλιτέχνη-φοιτητή/τρια; 

"Για την καλλιτεχνική εκπαίδευση, έχει κερδηθεί σε σχέση με άλλες εποχές μια εκφραστική ανοιχτότητα, αυτό είναι καθοριστικό, και δεν είναι καθόλου ασήμαντο. Και μια παραίνεση, να μη μας διαφεύγει μέσα στη συνθήκη της παγκοσμιοποίησης ότι στη ζωή και την τέχνη πάντα υπάρχει και τόπος και χρόνος. Μην χαθούμε μέσα στον οπαδισμό, μην χάσουμε το πρόσωπο μας. Οφείλουμε να συναντάμε απτότητες στο έργο μας, σωματικές εγγραφές." 

Ξόδεψα πολλά χρόνια και ενέργεια, -δεν γίνεται και αλλιώς- κι από την άλλη έζησα, κέρδισα την ζωή μου, κάτι που δεν είναι καθόλου αυτονόητο σήμερα, πόσο μάλλον για ένα καλλιτέχνη. Μέσα μου βάραινε η πολική συμμετοχή ως ενεργός παράγοντας στην διαμόρφωση των πραγμάτων, από την άλλη αν κρίνουμε εκ του αποτελέσματος, φαίνονται να είναι ξοδεμένα χρόνια, όλα φαίνονται ακόμα και σε παγκόσμιο επίπεδο να πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο. Τελικά είμαστε οι επιλογές και τα λάθη μας, αν βρισκόμουν σήμερα στο ίδιο δίλημμα, πάλι τα ίδια θα έκανα. Θεωρώ την Σχολή και το Πανεπιστήμιο μια δημοκρατική κοινωνική κατάκτηση που οφείλουμε να συμμετέχουμε και να υπερασπιστούμε ενεργά με κάθε τρόπο, με κάθε προσωπικό κόστος και απώλεια. Μεγάλωσα με αυτή την έννοια του κοινωνικού παράγοντα στο αξιακό μου σύστημα, που σήμερα φαίνεται να εκπνέει, δίνοντας την θέση του σε μια στάση υπερυποκειμενοποίησης των πάντων, μιας μονοδιάστατης  εξατομίκευσης και την υπόσχεση μιας ψευδούς αυτοπραγμάτωσης σε αποσύνδεση με  κοινωνικούς δεσμούς. Μια πολιτική τυφλότητα που, παρά τις υποσχέσεις της, διασπάει συστατικά, πυρηνικά, βαθύτερα το χώρο του υποκειμένου σήμερα. Για την καλλιτεχνική εκπαίδευση που με ρωτάτε, έχει κερδηθεί σε σχέση με άλλες εποχές μια εκφραστική ανοιχτότητα, αυτό είναι καθοριστικό, και δεν είναι καθόλου ασήμαντο. Και μια παραίνεση, να μη μας διαφεύγει μέσα στη συνθήκη της παγκοσμιοποίησης ότι στη ζωή και την τέχνη πάντα υπάρχει και τόπος και χρόνος. Μην χαθούμε μέσα στον οπαδισμό, μην χάσουμε το πρόσωπο μας. Οφείλουμε να συναντάμε απτότητες στο έργο μας, σωματικές εγγραφές. 

Πώς πιστεύετε ότι επηρεάζει η αφαίρεση καλλιτεχνικών μαθημάτων από την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση το συνολικό μέλλον της τέχνης στην Ελλάδα; 

Η πολιτεία σήμερα, θεωρεί την τέχνη, την αναγκαιότητά της, την ένταξή της σε όλα τα στάδια της εκπαίδευσης χαμένο χρόνο. Μιλάμε για εκπαιδευτικά συστήματα των οποίων η πολιτική υποστηρίζει γνώσεις που μπορούν να οδηγήσουν άμεσα και μόνο στην παραγωγικότητα, ενώ η τέχνη αντιστέκεται σε μετρήσιμα αποτελέσματα, δεν ενσωματώνεται σε τεχνοκρατικά μοντέλα. Πέρα από την γλωσσική και μαθηματικο-υπολογιστική μάθηση, η τέχνη εκπαιδεύει στην εκφραστική, αισθητική, σωματική διάσταση, εκπαιδεύει στην διαμόρφωση μιας ολικής συνείδησης του υποκειμένου. Όχι μόνο δεν πρέπει να συρρικνωθεί η τέχνη στο σχολείο, αλλά κανονικά καλλιτεχνική εκπαίδευση και μαθήματα πολιτισμού θα έπρεπε να ενταχθούν ως επιλεγόμενα σε κάθε γνωστικό πεδίο όλης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. 

Επιστρέφετε με μια εικαστική έκθεση μετά από αρκετά χρόνια αποχής. Κατά την άποψή σας, πώς έχει αλλάξει η ελληνική καλλιτεχνική σκηνή όλα αυτά τα χρόνια και πώς βλέπετε το προσωπικό σας έργο μέσα σε αυτή; 

Σε σχέση με τα δρώμενα στην τρέχουσα θεσμοθετημένη καλλιτεχνική σκηνή αισθάνομαι λίγο εκτός τόπου και χρόνου. Με απασχολούν ακόμα, και ίσως περισσότερο από ποτέ, οι γενεαλογίες της τέχνης, μεγάλωσα κι έχω αρκετά απαλλαγεί από ένα κουραστικό αίσθημα βιασύνης, αυτή την οδύνη ενός αισθήματος σαν να κατουριέσαι συνέχεια, - η τέχνη και η φιλοσοφία δεν πρέπει  συνέχεια να βιάζεται-, εντάξει ο σύγχρονος άνθρωπος, το μετανεωτερικό υποκείμενο, θα συμφωνήσω ευθέως, όμως υπάρχει, φέρουμε σε μεγάλο βαθμό και το αρχαϊκό μας σώμα.