© Daria Makurina
Αφού διετέλεσε για περισσότερο από δέκα χρόνια επιμελητής των Ζωντανών Προγραμμάτων της γκαλερί Serpentine του Λονδίνου, ο Κώστας Στασινόπουλος έρχεται στην Αθήνα για να αναλάβει διευθυντής εκθέσεων και προγραμμάτων στο Kyklos, τον νέο χώρο πολιτισμού που ανοίγει το Ίδρυμα Ντίνου και Λίας Μαρτίνου με υπογραφή Ρέντσο Πιάνο στο Νέο Φάληρο - Πειραιά. Μέχρι τότε, τον πετυχαίνουμε να ετοιμάζεται για τα εγκαίνια της φουάρ Vima Art Fair 2026, που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στο The Warehouse by IT Quarter της Λεμεσού από τις 15 μέχρι τις 17 Μαΐου 2026 και παρουσιάζει εμπορικές και μη-κερδοσκοπικές γκαλερί από την Κύπρο και 10 ακόμη χώρες, έκθεση και ζωντανό πρόγραμμα σε επιμέλεια του Στασινόπουλου και εκτενές Παράλληλο Πρόγραμμα σε Λεμεσό, Λευκωσία και αλλού, και νέες πρωτοβουλίες.
Με τα κύματα ως αφετηρία και πηγή έμπνευσης, o Κώστας Στασινόπουλος παρουσιάζει το πρότζεκτ The Waves Crashing, που συμπεριλαμβάνει ομαδική έκθεση και ζωντανό πρόγραμμα, με περφόρμανς, κινηματογραφικές προβολές και καταλήψεις χώρων, κατά τη διάρκεια της φουάρ, και αποτέλεσε την κατάλληλη αφορμή για μια μεγαλύτερη συζήτηση γύρω από τις διαφορετικές εκφάνσεις των πολιτιστικών θεσμών και τις υπαρξιακές κρίσεις που όπως διαπιστώνει περνάνε παγκοσμίως.
Πολιτιστικοί θεσμοί σε υπαρξιακή κρίση
Μετά από αρκετά χρόνια στο Λονδίνο επιστρέφεις στα "πάτρια εδάφη” και σε ένα πολύ διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο. Πώς αντιλαμβάνεσαι αυτή τη διαφορά αλλά και γενικότερα έννοιες όπως η περιφέρεια και το κέντρο, το διεθνές και το τοπικό;
"Η περιφέρεια είναι μια εξαιρετικά δυναμική θέση. Δεν είναι κενή ή ελλειπής· αντίθετα, φιλοξενεί πολυεπίπεδες τοπικές, περιφερειακές και διεθνικές ιστορίες και αναγνώσεις."
Η επιστροφή μου στην Ελλάδα έρχεται σε μια στιγμή που η ίδια η έννοια του πολιτιστικού θεσμού παγκοσμίως βρίσκεται σε μια δικαιολογημένη υπαρξιακή κρίση και επαναπροσδιορίζεται. Σαφέστατα υπάρχει διαφορά μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού φορέα στον πολιτισμό και είμαι έτοιμος να δω τι σημαίνει έμπρακτα αυτό μετά από χρόνια σε μια δημόσια γκαλερί, η οποία όμως, όπως και πολλές άλλες ανα τον κόσμο, βασίζεται σε συντριπτικό ποσοστό σε ιδιωτικούς πόρους για την λειτουργία της. Από τη μια το κομμάτι του πολιτισμού που στηρίζεται αποκλειστικά σε δημόσιους πόρους έχει τις δικές του προκλήσεις, και ολοένα και συρρικνώνεται, και από την άλλη οι περισσότερες διεθνείς δημόσιες γκαλερί και μουσεία έχουν ολόκληρα τμήματα και ομάδες για fundraising, κάτι που στο σήμερα έχει γίνει τρομερά δύσκολο. Οπότε η μετάβαση από το ένα θεσμικό πλαίσιο στο άλλο για μένα έρχεται ταυτόχρονα με μια συνείδηση για την εγγενή πολυπλοκότητα του κλάδου.
Συχνά πέφτουμε στην παγίδα να αντιλαμβανόμαστε την Ελλάδα μέσα από την ιδεολογική κατασκευή της περιφέρειας έναντι ενός υποτιθέμενου κέντρου. Ιστορικά, η Ελλάδα παλεύει γεωγραφικά, κοινωνικοπολιτικά, αλλά και ψυχικά με αυτή τη συνθήκη, κάτι που συχνά οδηγεί σε μια εμμονική και μάλλον κοντόφθαλμη σύγκριση με τη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Για μένα, όμως, η απάντηση δεν βρίσκεται στο να κυνηγάμε την επιβεβαίωση αυτού του κέντρου. Η περιφέρεια είναι μια εξαιρετικά δυναμική θέση. Δεν είναι κενή ή ελλειπής· αντίθετα, φιλοξενεί πολυεπίπεδες τοπικές, περιφερειακές και διεθνικές ιστορίες και αναγνώσεις. Αν δούμε την πραγματική γεωπολιτική και πολιτισμική θέση της Ελλάδας –ακριβώς στη διασταύρωση της Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής– καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι απλώς το 'άκρο' της Ευρώπης, αλλά ένας σημαντικός διαμεσολαβητής διαπολιτισμικού διαλόγου. Παράλληλα, όταν μιλάμε για το τοπικό και το διεθνές, πρέπει να κατανοήσουμε ότι αυτό που θεωρούμε τοπικό κοινό ή τοπική καλλιτεχνική σκηνή είναι ταυτόχρονα και αναπόσπαστο μέρος ενός διεθνούς οικοσυστήματος. Οπότε τέτοιου είδους διαχωρισμοί δημιουργούν σημεία τριβής που είναι ταυτόχρονα κριτικά και γόνιμα και που μ’ ενδιαφέρει πάντα να βλέπω πως εξελίσσονται και κυρίως τι ζητήματα αναδυκνείουν σε κάθε εποχή.
Το κύμα ως μεθοδολογία
Μίλησέ μας για την έννοια του κύματος και το πρόγραμμα The Waves Crashing που επιμελείσαι στην VIMA Art Fair.
Πάντα ήθελα να κάνω μια έκθεση για τα κύματα, ξεκινώντας από το ομώνυμο βιβλίο της Virginia Woolf. Για μένα το κύμα δεν είναι απλώς μια θεματική αφορμή, είναι μια ολόκληρη μεθοδολογία και μια πολιτική και χρονική στάση απέναντι στα πράγματα. Ζούμε σε μια εποχή που απαιτεί πιεστικά την άμεση κατανάλωση της πληροφορίας, τις γρήγορες απαντήσεις και την απόλυτη κυριαρχία πάνω στο τι σημαίνει αυτό που βλέπουμε. Το The Waves Crashing προέκυψε μέσα από μια επιθυμία να διαταράξω με ένα πολυεπίπεδο πρόγραμμα αυτή την κατασκευασμένη "κανονικότητα" και τον αυστηρά γραμμικό χρόνο που εγκλωβίζει τη σκέψη μας και συνειδητά τοποθετώντας το μέσα σ’ ένα art fair.
"Το The Waves Crashing προέκυψε μέσα από μια επιθυμία να διαταράξω με ένα πολυεπίπεδο πρόγραμμα αυτή την κατασκευασμένη "κανονικότητα" και τον αυστηρά γραμμικό χρόνο που εγκλωβίζει τη σκέψη μας και συνειδητά τοποθετώντας το μέσα σ’ ένα art fair."
Προτείνει κάτι που έχουμε τεράστια ανάγκη σήμερα: έναν ενδιάμεσο χώρο καθυστέρησης, αντήχησης και επιστροφής όπως αυτός που δημιουργείται όταν μας περικυκλώνουν τα κύματα. Αυτό που βρίσκω εξαιρετικά ποιητικό, αλλά και βαθιά πολιτικό στη χρονικότητα του κύματος, είναι πως, όταν το ξεκινάς μέσα από μια πράξη σου – στην περίπτωση μας μια καλλιτεχνική ή επιμελητική χειρονομία – δεν ξέρεις πότε, πού και πώς ακριβώς θα σκάσει. Ταυτόχρονα, κι εμείς οι ίδιοι είμαστε διαρκώς αποδέκτες κυμάτων, ιστοριών, βιωμάτων, παρεμβάσεων, που έχουν ξεκινήσει από άλλες γεωγραφίες και άλλες εποχές, και καλούμαστε να τα μεταβολίσουμε στο τώρα, ενώ αρκετές φορές τα σημαίνοντα προκύπτουν πολύ μετά από την άφιξη ενός κύματος.
Με ενδιαφέρουν τα ιστορικά και τα πολιτικά κύματα, τα κύματα της μετανάστευσης, αλλά και τα αόρατα κύματα, όπως αυτά της τεχνολογικής εξέλιξης που διέπουν τις ζωές μας. Με απασχολούν τα κύματα που διαβρώνουν τις ακτές, είτε πρόκειται για τα κύματα της θάλασσας είτε για την επέλαση επενδυτικών συμφερόντων, ο θρήνος που βιώνεται πάντα σε κύματα, τα ηχητικά κύματα, καθώς και το πώς προκύπτει μια βαθιά αίσθηση συλλογικότητας και ελευθερίας όταν τα σώματα στον χορό ή σε ένα rave συντονίζονται σαν ένα ενιαίο κύμα.
Μέσα στο πρόγραμμα λοιπόν, η πρόθεσή δεν είναι να προκύψει μια κλειστή, ασφαλής αφήγηση. Αντίθετα, σκοπός είναι το πρόγραμμα να λειτουργήσει ως μια ανοιχτή πρόσκληση σε μια πολυφωνική, βιωματική συνθήκη συλλογικού μοιράσματος. Με ενδιαφέρει το πώς η τέχνη, τελικά σαν κύμα, μπορεί να σκάσει στο παρόν μας, προτρέποντας μας να φανταστούμε και να διεκδικήσουμε από κοινού έναν διαφορετικό, πιο ανοιχτό και δημιουργικό κόσμο.
H βιωμένη εντοπιότητα της σύγχρονης Κυπριακής τέχνης
Πώς βλέπεις το έργο των σύγχρονων Κυπρίων καλλιτεχνών/ιδων, και τη θετική υποδοχή που έχει, απ’ όσο γνωρίζω, και στο Λονδίνο; Υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που ξεχωρίζουν;
"Αυτό που είδα έντονα είναι μια βαθιά αισθητική ενασχόληση με το αρχείο, την ιστορία και την υλικότητα να συμβαδίζει με μια βιωματική αντιμετώπιση ενός τόπου που βρίσκεται σε διαρκή γεωπολιτική και ιστορική μετάβαση."
Διστάζω να ομαδοποιήσω τη δουλειά των Κυπρίων καλλιτεχνών/ιδων κάτω από μια ενιαία συνθήκη, όπως ακριβώς θα απέφευγα να το κάνω και με την αντίστοιχη της ελληνικής σκηνής. Υπάρχουν, ωστόσο όπως λες, κάποια στοιχεία που για μένα ξεχωρίζουν, και όντως μια εξαιρετικά θετική υποδοχή που έχουν στο Λονδίνο και στο εξωτερικό. Πολλοί συνάδελφοι γυρνάνε ενθουσιασμένοι μετά από ερευνητικά ταξίδια στην Κύπρο όπως κι εγώ.
Αυτό που είδα έντονα είναι μια βαθιά αισθητική ενασχόληση με το αρχείο, την ιστορία και την υλικότητα να συμβαδίζει με μια βιωματική αντιμετώπιση ενός τόπου που βρίσκεται σε διαρκή γεωπολιτική και ιστορική μετάβαση. Διακρίνω μια τρομερή ευαισθησία και ποιητικότητα στο έργο τους σε μια ολόκληρη γενιά καλλιτεχνών, στην οποία φυσικά έχουν συμβάλλει σημαντικά καλλιτέχνες όπως ο Χριστόδουλος Παναγιώτου και η Χάρις Επαμεινώνδα. Έχουν επίσης μια εξαιρετική, σχεδόν χορογραφική ακρίβεια στον τρόπο που διαχειρίζονται τον ίδιο τον χώρο, το κενό και τα θραύσματα. Καταφέρνουν να πάρουν μια έντονα βιωμένη εντοπιότητα και να τη μεταβολίσουν σε μια απόλυτα σύγχρονη εικαστική γλώσσα πέρα από τους τρόπους που κάποιος θα περίμενε. Αυτές οι λεπτές αλλά και περίπλοκα όμορφες πτυχές είναι που με συνεπαίρνουν στο έργο τους και που με κάνουν να επιστρέφω συχνά σε αυτό και να αναζητώ νέα νοήματα και νέους τρόπους να το προσλάβω. Είμαι πολύ χαρούμενος με όλες τις συνεργασίες που περιέχει το πρόγραμμα με την τοπική καλλιτεχνική σκηνή και ανυπομονώ να μοιραστούμε το αποτέλεσμα με το κοινό.
Τι βρήκες ενδιαφέρον μαθαίνοντας ίσως περισσότερα για το τοπικό πλαίσιο της Κύπρου δουλεύοντας για τη VIMA Art Fair που δεν περίμενες ξεκινώντας;
Αυτό που συνάντησα στην Κύπρο, και οφείλω να πω ότι με άγγιξε βαθιά, είναι μια έντονη αντίθεση ανάμεσα σε μια εξαιρετικά σκληρή πραγματικότητα και σε ένα φωτεινό, ανθεκτικό ανθρώπινο οικοσύστημα. Από τη μία πλευρά, ήρθα αντιμέτωπος με μια βίαιη συνθήκη gentrification που πλήττει άμεσα και πρακτικά τον πυρήνα της καλλιτεχνικής παραγωγής. Είναι κάτι που προφανώς βλέπουμε να συμβαίνει σε όλα τα αστικά κέντρα παγκοσμίως, αλλά στην Κύπρο βιώνεται πλέον με μια αυξημένη ένταση. Οι δημιουργοί δυσκολεύονται να επιβιώσουν, αδυνατούν να ανταποκριθούν στα υπέρογκα ενοίκια για τα σπίτια και τα εργαστήρια τους, με αποτέλεσμα να εκτοπίζονται από τα κέντρα και να αναγκάζονται να μετακινήσουν τις βάσεις τους.
"Η οργανική, συνεργατική επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων που συνθέτουν το εικαστικό τοπίο στην Κύπρο δεν είναι απλώς όμορφη, είναι μια πράξη αντίστασης."
Από την άλλη πλευρά, όμως, ακριβώς μέσα σε αυτή την τόσο πιεστική συνθήκη, ανακάλυψα έναν εικαστικό χώρο που είναι πολύ συνεργατικός. Υπάρχει μια εντυπωσιακή ανοιχτότητα. Οι καλλιτέχνες επικοινωνούν ουσιαστικά μεταξύ τους, οι ανεξάρτητες πρωτοβουλίες και οι μη κερδοσκοπικοί χώροι συνομιλούν, ανταλλάσσουν ιδέες και ενώνουν τις δυνάμεις τους. Αυτή η οργανική, συνεργατική επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων που συνθέτουν το εικαστικό τοπίο δεν είναι απλώς όμορφη, είναι μια πράξη αντίστασης. Είναι κάτι ζωτικής σημασίας σήμερα, ειδικά σε μια εποχή που η παγκόσμια συνθήκη μας σπρώχνει διαρκώς σε όλο και μεγαλύτερους διαχωρισμούς και απομονώσεις. Τέλος, αυτό που ξεχώρισα και με κέρδισε απόλυτα, είναι πως μέσα σε όλες αυτές τις πρακτικές δυσκολίες, οι άνθρωποι του χώρου διατηρούν μια αυθεντική ευγένεια και έναν υποδειγματικό επαγγελματισμό. Πρόκειται για αξίες που σπανίζουν πραγματικά στις μέρες μας, αλλά τελικά είναι αυτές ακριβώς που κρατούν μια πολιτιστική κοινότητα δυναμική και ανοιχτή.
Γιατί να επισκεφτούμε τη VIMA Art Fair;
"Ολόκληρη η τοπική σκηνή συντονίζεται στρατηγικά γύρω από αυτές ακριβώς τις μέρες. Οι χώροι και οι καλλιτέχνες δουλεύουν εντατικά για να παρουσιάσουν παράλληλες εκθέσεις, συναντήσεις, ομιλίες και δράσεις."
Αυτό που ήδη διαφοροποιεί τη VIMA Art Fair, παρότι πρόκειται για μια νέα διοργάνωση, είναι η στρατηγική της απόφαση να επενδύσει στην επιμέλεια. Το να προσκαλείς έναν επιμελητή και να παρέχεις ουσιαστική υποστήριξη για ένα πρόγραμμα τέτοιου εύρους από την πρώτη στιγμή που γεννήθηκε η ιδέα, ως βασικό στοιχείο της διοργάνωσης, είναι κάτι που σπάνια συναντάμε σε αντίστοιχες φουάρ και της δίνει άμεσα ένα διαφορετικό ειδικό βάρος.
Επίσης, μιλάμε για μία από τις πιο σημαντικές συναντήσεις της χρονιάς για την Κύπρο για την εικαστική της κοινότητα. Για έναν επισκέπτη, ο λόγος να βρεθεί εκεί δεν περιορίζεται μόνο στον κεντρικό χώρο της φουάρ. Είναι ταυτόχρονα η ευκαιρία να ανακαλύψει και να δει πώς ολόκληρη η τοπική σκηνή συντονίζεται στρατηγικά γύρω από αυτές ακριβώς τις μέρες. Οι χώροι και οι καλλιτέχνες δουλεύουν εντατικά για να παρουσιάσουν παράλληλες εκθέσεις, συναντήσεις, ομιλίες και δράσεις. Προκύπτει έτσι μια εξαιρετικά πλούσια προσφορά ερεθισμάτων, ακριβώς επειδή μια ολόκληρη κοινότητα συμπράττει ταυτόχρονα.
Σε αυτόν τον παλμό έρχεται να προστεθεί και το φετινό πρόγραμμα που έχω αναλάβει, μέσα από το οποίο προσφέρουμε μια διαρκή ροή προγραμματισμού καθ' όλη τη διάρκεια της διοργάνωσης. Το πρόγραμμα δεν περιορίζεται σε μια έκθεση, αλλά επεκτείνεται σε προβολές ταινιών, performances, ομιλίες και dj sets. Παράλληλα, ενσωματώνεται μια σειρά από καίριες επεμβάσεις από τοπικές μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, κολεκτίβες και ερευνητικά κέντρα, εισάγοντας την τοπική σκηνή σαν κύματα μέσα στον χώρο για να συνδιαμορφώσει ένα ζωντανό, πολυδιάστατο γεγονός.
Οι φουάρ που θα επιβιώσουν
Πώς βλέπεις τις φουάρ να επαναπροσδιορίζουν το προφίλ τους μέσα στο σύγχρονο συγκείμενο;
"Βλέπουμε μια έντονη κρίση στις πωλήσεις που πλήττει οριζόντια την αγορά, αλλά κυρίως τις μεσαίες γκαλερί, την ίδια στιγμή που η Art Basel επεκτείνεται δημιουργώντας παγκόσμια μονοπώλια."
Είναι γεγονός πως το μοντέλο της παραδοσιακής φουάρ ως ένα αμιγώς εμπορικό γεγονός με λευκά booths και γρήγορες συναλλαγές βρίσκεται σε μια φάση επαναπροσδιορισμού. Βλέπουμε μια έντονη κρίση στις πωλήσεις που πλήττει οριζόντια την αγορά, αλλά κυρίως τις μεσαίες γκαλερί, την ίδια στιγμή που η Art Basel επεκτείνεται δημιουργώντας παγκόσμια μονοπώλια. Αυτή η ένταση, σε συνδυασμό με την ανάγκη για λιγότερα και πιο ουσιαστικά ταξίδια –τόσο για περιβαλλοντικούς λόγους όσο και λόγω μιας γενικευμένης κόπωσης από τον άσκοπο νομαδισμό του art world– αναγκάζει τις φουάρ να αναρωτηθούν τι πραγματικά προσφέρουν πέρα από την αγοραπωλησία.
Αυτή η κρίση μπορεί να αποτελέσει μια μεγάλη ευκαιρία. Οι φουάρ μπορούν πλέον να μην είναι απλές πλατφόρμες συναλλαγών και να μετατραπούν σε χώρους πολιτιστικής παραγωγής και δημόσιου διαλόγου. Όταν η πρόσβαση στην πληροφορία και η θέαση των έργων μπορεί να γίνει πλέον ψηφιακά, η φυσική παρουσία οφείλει να δικαιολογηθεί μέσα από την εμπειρία και το συγκείμενο. Αυτό που αναζητά πλέον ο επισκέπτης, αλλά και ο συλλέκτης, δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο, αλλά η ένταξη σε μια κοινότητα και η συμμετοχή σε μια συζήτηση που έχει νόημα στην εντοπιότητα της.
Εδώ ακριβώς έρχεται η σημασία των περιφερειακών φουάρ, όπως η VIMA. Ενώ οι μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις τείνουν προς μια ομογενοποίηση, οι μικρότερες, τοπικά τοποθετημένες φουάρ μπορούν να λειτουργήσουν ως εναλλακτικές υποδομές. Αντί να προσπαθούν να μιμηθούν το μοντέλο της Art Basel, μπορούν να επενδύσουν στην ιδιαιτερότητα του τόπου τους, μετατρέποντας την έκθεση σε ένα επιμελητικό γεγονός που θυμίζει περισσότερο φεστιβάλ ή ακόμα και μια μικρή μπιενάλε. Οι φουάρ που θα επιβιώσουν και θα παραμείνουν σχετικές πέρα από τα μεγαθήρια, είναι εκείνες που θα καταφέρουν να προσφέρουν έναν χώρο όπου η αγορά δεν είναι αποκομμένη από την κοινωνική πραγματικότητα, αλλά συνδιαλέγεται ενεργά με αυτήν.
"Το πολιτιστικό κεφάλαιο δεν χαρίζεται τόσο ανέξοδα"
Οι ερευνητικές σου αναζητήσεις εστιάζουν στις αποικιακές κληρονομιές, την queer πολιτική, την οικολογία και την ταυτότητα ως συλλογική διαδικασία. Πώς βλέπεις τον ρόλο της τέχνης σε αυτά τα πεδία, όσο ολοένα και περισσότερο οι διεκδικήσεις τους λειαίνονται και νοηματοδοτούνται με όρους μαζικής ψυχαγωγίας ή ουδετεροποιούνται συχνά από τους θεσμούς αποφέροντας πολιτιστικό κεφάλαιο στους διαχειριστές τους;
Η τέχνη λειτουργούσε ανέκαθεν ως καταλύτης σε αυτά τα πεδία. Αυτό που με απασχολεί βαθιά είναι η ιστορική εξέλιξη του ρόλου της μέσα σε αυτές τις διεκδικήσεις, οι οποίες φυσικά μετατοπίζονται ανάλογα με τα επείγοντα διακυβεύματα της κάθε εποχής. Για παράδειγμα, παλαιότερα δεν ήταν ευρέως κατανοητό ότι η κλιματική κρίση συνδέεται άρρηκτα με ζητήματα πολιτικής ταυτότητας. Αντίστοιχα, τα δυτικά φεμινιστικά και queer κινήματα για καιρό δεν ενσωμάτωναν ζητήματα φυλής ή αποαποικιοποίησης, αφήνοντας εκτός τη διαθεματικότητα ως βασική μεθοδολογία και στάση, κάτι που σήμερα ευτυχώς θεωρούμε αδιαπραγμάτευτο. Ο λόγος που για μένα η τέχνη παραμένει τόσο κρίσιμη, είναι ακριβώς επειδή καταφέρνει να δώσει μορφή σε αυτό που δεν είναι ακόμα απόλυτα εύγλωττο. Προτάσσει αυτό που δεν έχει προλάβει να αρθρωθεί ως συγκροτημένος θεωρητικός λόγος ώστε να μετατραπεί σε πολιτική πράξη, ή και το αντίστροφο. Αυτή η ικανότητα της τέχνης αποτελεί για μένα ένα επίμονο νήμα που διατρέχει την ιστορία και ενώνει τις πρακτικές που με αφορούν.
Όσον αφορά την ομογενοποίηση με όρους μαζικής ψυχαγωγίας, είναι προφανές ότι κρύβει τεράστιους κινδύνους. Αυτό συνέβαινε πάντα, όμως σήμερα οι ρυθμοί αφομοίωσης είναι πολύ πιο επιθετικοί και ισοπεδωτικοί. Κατανοώ απόλυτα την κριτική ότι οι θεσμοί συχνά λειαίνουν τις αιχμές αυτών των διεκδικήσεων. Ταυτόχρονα, όμως, μου είναι αδιανόητο το αντίστροφο: να αποφεύγουμε την είσοδο σε αυτούς τους χώρους απλώς από τον φόβο της αφομοίωσης. Αυτές οι διεκδικήσεις οφείλουν να διεισδύουν στους θεσμούς, και δική μας ευθύνη είναι να παρακολουθούμε κριτικά το πώς αναπτύσσονται εκεί —το πολιτιστικό κεφάλαιο δεν χαρίζεται τόσο ανέξοδα. Αν εγκαταλείψουμε την προσπάθεια για ουσιαστικές προγραμματικές παρεμβάσεις εκ των έσω, τότε αφήνουμε το πεδίο ελεύθερο στην απόλυτη ουδετεροποίηση. Στο τέλος της ημέρας, ο οδηγός μου είναι η ίδια η τέχνη. Αυτή μας υποδεικνύει διαρκώς τα τυφλά μας σημεία και το πώς μπορούμε να γίνουμε καλύτεροι, είτε ως εργαζόμενοι στην τέχνη είτε ως κοινό, και θα υπερασπίζομαι πάντα την αναγκαιότητα αυτού του ενεργού, κριτικού διαλόγου.
Πώς προστατεύουμε τους θεσμούς
Πώς βλέπεις τον ρόλο της τέχνης και των ιδρυμάτων της να αλλάζει μες στα χρόνια με την άνοδο της ακροδεξιάς, τους πολέμους, την εργαλειοποίηση των θεσμών της τέχνης από ορισμένα πολιτικά καθεστώτα ακόμη και εντός Ευρώπης; Πώς μπορούν να διασφαλιστούν οι δικλίδες ασφαλείας ώστε οι θεσμοί που έχουν σημασία να μπορούν να δρουν σε ένα καθεστώς αυτονομίας και ουσιαστικής στήριξης του πολιτισμού.
"Η πιο ουσιαστική δικλίδα ασφαλείας παραμένει η ίδια η κοινότητα. Όπως έλεγα και νωρίτερα για το τοπικό οικοσύστημα, η αλληλεγγύη και η συμπόρευση μεταξύ των εργαζομένων στην τέχνη, των δημιουργών και του κοινού είναι αυτό που τελικά προστατεύει τους θεσμούς."
Μέσα σε ένα τόσο ρευστό και σκληρό γεωπολιτικό τοπίο, οι πολιτιστικοί θεσμοί δέχονται τεράστιες πιέσεις. Ακόμα και στην Ευρώπη, βλέπουμε συχνά οργανισμούς να εγκλωβίζονται σε συγκεκριμένες πολιτικές αφηγήσεις και να δυσκολεύονται να διατηρήσουν την αυτονομία τους. Βλέπουμε, μάλιστα, ορισμένους να προβαίνουν σε λογοκρισία απέναντι σε συγκεκριμένες πολιτικές στάσεις και πρακτικές, υποκύπτοντας σε εξωτερικές πιέσεις που πλέον διαπερνούν τα τείχη τους. Νομίζω πως τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο σε πολλούς ότι η ιδέα μιας απόλυτης θεσμικής ουδετερότητας είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατηρηθεί. Σε αυτό το συγκείμενο, ο ρόλος της τέχνης γίνεται ακόμα πιο ουσιαστικός, ακριβώς ως ένας χώρος που μπορεί να αντέξει και να φιλοξενήσει την πολυπλοκότητα. Η τέχνη οφείλει να παραμείνει το πεδίο που επιτρέπει την κριτική σκέψη, που δεν βιάζεται να δώσει εύκολες απαντήσεις και που διατηρεί τον χώρο ανοιχτό για να τεθούν τα δύσκολα, και συχνά άβολα, ερωτήματα.
Το μεγάλο ζητούμενο, φυσικά, είναι πώς προστατεύουμε αυτούς τους χώρους. Για να δημιουργηθούν ουσιαστικές δικλίδες ασφαλείας, πρέπει να σταματήσουμε να κοιτάμε μόνο το τι ήταν οι θεσμοί στο παρελθόν, και να εστιάσουμε στο τι είναι σήμερα και, κυρίως, στο τι μπορούν να γίνουν στο μέλλον. Η πιο ουσιαστική δικλίδα ασφαλείας παραμένει η ίδια η κοινότητα. Όπως έλεγα και νωρίτερα για το τοπικό οικοσύστημα, η αλληλεγγύη και η συμπόρευση μεταξύ των εργαζομένων στην τέχνη, των δημιουργών και του κοινού είναι αυτό που τελικά προστατεύει τους θεσμούς. Όταν ένας οργανισμός έχει βαθιές ρίζες στην κοινότητά του, όταν υπάρχει ανοιχτός διάλογος και αμοιβαία φροντίδα, δημιουργείται ένα φυσικό δίχτυ προστασίας. Η αυτονομία, τελικά, δεν διασφαλίζεται μόνο στα χαρτιά· είναι μια καθημερινή πρακτική που χτίζεται συλλογικά, δημιουργώντας θεσμούς που αναπνέουν μαζί με την κοινωνία και που έρχονται ενεργά αντιμέτωποι με τις προκλήσεις της εποχής και με τις ευθύνες τους.
Όταν αυτή η σχέση είναι ενεργή και ουσιαστική, τότε όλα αυτά αντανακλούνται μέσα στους ίδιους τους θεσμούς —αυτή και μόνο η κριτική πρόσληψη αποτελεί μια εξαιρετικά σημαντική στήριξη. Αντιθέτως, όταν τα πράγματα προχωρούν χωρίς καμία αμφισβήτηση, τα υποκείμενα προβλήματα βαθαίνουν, η ικανότητά μας να τα διαχειριστούμε καταρρέει, και τελικά οδηγούμαστε σε θεσμούς στους οποίους δεν μπορούμε πια να πιστέψουμε.
Ο KYKLOS της σύγχρονης τέχνης
Αναλαμβάνοντας Διευθυντής Εκθέσεων και Προγραμμάτων του νέου Κέντρου Τεχνών και Πολιτισμών KYKLOS στον Πειραιά ποιές είναι οι πρώτες σκέψεις που μπορείς να μοιραστείς μαζί σας για το όραμά σου εκεί, με το δεδομένο ότι πρόκειται και για έναν χώρο πολιτισμού με μια συλλογή τέχνης της Αφρικής, της Ωκεανίας και άλλων περιοχών σε ένα πλαίσιο όπως της Ελλάδας και μέσα στην τρέχουσα συζήτηση περί αποικιοκρατίας;
Το σημείο εκκίνησης στην Ελλάδα είναι προφανώς διαφορετικό σε σχέση με έναν φορέα που εδρεύει σε μια πρώην αποικιοκρατική χώρα. Εδώ δεν φέρουμε το ίδιο ιστορικό βάρος, γεγονός που διαμορφώνει μια πολύ ιδιαίτερη συνθήκη με τις δικές της, ξεχωριστές προκλήσεις. Ακριβώς όμως επειδή υπάρχει απόλυτη επίγνωση της ευθύνης γύρω από αυτή τη συλλογή και τα ζητήματα που αγγίζει, η σύγχρονη τέχνη τοποθετείται ισόβαρα, τόσο δομικά μέσα στον ίδιο τον χώρο, όσο και επιμελητικά στον σχεδιασμό του συνολικού προγράμματος. Σκοπός είναι να ανοίξουμε έναν ενεργό, ζωντανό διάλογο ανάμεσα σε αυτά τα σύγχρονα ζητήματα και στα ίδια τα αντικείμενα της συλλογής, πολλά από τα οποία χρονολογούνται πριν, αλλά και κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας. Η προσέγγισή μας θα είναι πολυφωνική, συμπεριληπτική και ανοιχτή, σε στενή συνεργασία με τις κοινότητες προέλευσης των έργων, ενώ ταυτόχρονα προτεραιότητα μας είναι η σύνδεση με το ελληνικό κοινό. Αυτές είναι οι πρώτες μας σκέψεις σε αυτό το ξεκίνημα, θα τα δούμε φυσικά όλα και θα τα κρίνουμε στην πράξη.
Η τέχνη ως κριτικό ανάχωμα
Τελευταία υπάρχει μεγάλη συζήτηση (και) στην Ελλάδα για τον ρόλο των ιδρυμάτων αλλά και μεμονωμένων πατρώνων/ συλλεκτών, που έχουν εξελιχθεί σε κρίσιμοι κόμβοι - ρυθμιστές του πολιτισμικού πεδίου σε πολλά επίπεδα, με τα όρια μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής ατζέντας να συσκοτίζονται. Την ίδια στιγμή ο τουρισμός και η προγραμματική ανάδειξη της χειροτεχνίας θέτουν νέους όρους στο τι είδους τέχνη προκρίνεται και υποστηρίζεται. Ποιές θεωρείς ότι είναι οι προκλήσεις που αναδύονται;
Η συζήτηση αυτή είναι πράγματι πολύ έντονη, και όχι μόνο στην Ελλάδα. Αυτή τη στιγμή, οι δημόσιοι θεσμοί διεθνώς αντιμετωπίζουν μια πρωτοφανή οικονομική κρίση που συχνά απειλεί την ίδια τους την επιβίωση. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, βλέπουμε κολοσσιαία δημόσια μουσεία με τεράστια απήχηση, όπως η Tate ή η National Gallery, να προβαίνουν σε μαζικές απολύσεις και να συρρικνώνουν το πρόγραμμά τους στα απολύτως απαραίτητα, προκειμένου να καλύψουν ελλείμματα εκατομμυρίων. Το τεράστιο ζήτημα υποχρηματοδότησης των δημόσιων θεσμών παγκοσμίως είναι εξαιρετικά περίπλοκο, γιατί αναπόφευκτα επηρεάζει τις προγραμματικές τους επιλογές και, άρα, τον ίδιο τον διάλογο που παράγουν. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, είναι λογικό οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες να αναδεικνύονται ως κρίσιμοι κόμβοι και ο ρόλος τους να λειτουργεί καταλυτικά στη διαμόρφωση του πολιτιστικού πεδίου. Ωστόσο, παραμένουν πάντα μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος. Στην περίπτωση της Ελλάδας, το βάρος της κρατικής μέριμνας πέφτει ιστορικά —και κατ' επέκταση τουριστικά— στην πολιτιστική κληρονομιά. Κατά τη γνώμη μου, τα ιδιωτικά ιδρύματα δεν πρέπει ποτέ να λειτουργούν ανταγωνιστικά προς το δημόσιο. Αντιθέτως, έχουν την ευελιξία να υλοποιούν όσα το κράτος αδυνατεί να αναλάβει όταν η προσοχή του είναι στραμμένη αλλού. Το ζητούμενο είναι ένα δυνατό, εύρωστο κρατικό σύστημα, με τον ιδιωτικό τομέα να έρχεται να συμπληρώσει τις ανάγκες του οικοσυστήματος εκεί που υπάρχουν κενά.
Όσον αφορά την ανάδειξη της χειροτεχνίας, δεν νομίζω ότι πρέπει να στεκόμαστε απέναντι της μόνο με καχυποψία. Αντιλαμβάνομαι, φυσικά, πως αυτή η τάση εμφανίζεται σε μια συγκυρία όπου η σύγχρονη τέχνη χρειάζεται επειγόντως δομική στήριξη, και για πολλούς η επιστροφή σε τέτοιες πρακτικές μοιάζει συνυφασμένη με κάτι πιο συντηρητικό. Για μένα, όμως, όπως και για πολλούς καλλιτέχνες, η χειροτεχνία μπορεί να εμπεριέχει μια βαθιά πολιτική δυναμική, ειδικά σήμερα που οδηγούμαστε ολοταχώς και πολλές φορές τυφλά στην αυτοματοποίηση και την τεχνητή νοημοσύνη. Με ενδιαφέρουν ουσιαστικά όλα τα πεδία της πολιτιστικής παραγωγής, αλλά κυρίως εκείνα τα σημεία όπου τα όρια μεταξύ τους γίνονται γόνιμα διάτρητα. Τέλος, το ζήτημα του τουρισμού είναι τεράστιο, καθώς πρόκειται για μια συνθήκη ικανή να μεταλλάξει ριζικά τη φυσιογνωμία και ταυτότητα ενός τόπου. Εκεί απαιτείται εξαιρετικά σοβαρή στρατηγική σκέψη για να αποτραπούν πρακτικές εκμετάλλευσης που αφήνουν μη αναστρέψιμες συνέπειες στον κοινωνικό και πολιτισμικό ιστό. Η πραγματική πρόκληση δεν είναι απλώς το πώς συνυπάρχουμε μέσα σε αυτό το τουριστικοποιημένο περιβάλλον, αλλά το πώς η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ενεργά ως κριτικό ανάχωμα: πώς μπορεί να ανοίξει τον διάλογο, να αντισταθεί στην εύκολη κατανάλωση και να αναδείξει εναλλακτικούς δρόμους.
Διαβάστε Επίσης
Η νέα κοινωνικοπολιτική σημασία των live events
Σε επιμελητικό επίπεδο πώς βλέπεις την έννοια και την επίδραση του live event να εξελίσσεται μες στα χρόνια που ασχολείσαι με αυτό τόσο σε έναν θεσμό όπως οι Serpentine Galleries αλλά και ευρύτερα;
Σε επιμελητικό επίπεδο, έμαθα από την αρχή πως τα ζωντανά προγράμματα, αλλά και η αλληλουχία και η συχνότητά τους, είναι κρίσιμα στον προγραμματισμό που παράγει ένας θεσμός. Παράγουν ενεργό διάλογο, θεωρητικό λόγο και κριτικές παρεμβάσεις με μια αμεσότητα που ο εκθεσιακός προγραμματισμός από τη φύση του δεν διαθέτει, καθώς μια έκθεση λειτουργεί σε άλλους χρόνους και απαιτεί διαφορετικές ταχύτητες παραγωγής. Το live event πατάει στο "εδώ και τώρα". Η επιμέλειά του είναι μια διαδικασία τρομερά δυναμική και δημιουργική, αλλά φέρει και τεράστια ευθύνη ακριβώς για αυτούς τους λόγους. Η Serpentine υπήρξε ανέκαθεν ένας θεσμός που έδινε μεγάλη βαρύτητα στα ζωντανά προγράμματα, αναγνωρίζοντας τη σημασία τους για το κοινό. Και το έκανε στηρίζοντάς τα έμπρακτα: με σωστούς προϋπολογισμούς, με εμπιστοσύνη στις ιδέες των επιμελητών, ενθαρρύνοντας τον πειραματισμό και τις συνέργειες. Ήταν ένα πλαίσιο που μας επέτρεπε να εξερευνήσουμε όχι μόνο διαφορετικούς τρόπους καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά και θεσμικών πρακτικών, κατανοώντας σε βάθος τα διαφορετικά κοινά που έρχονται στον θεσμό, καθώς και εκείνα που δεν τον έχουν προσεγγίσει ακόμα, ή που ο ίδιος ο θεσμός δεν έχει καταφέρει να φτάσει.
Παρατηρώντας όλα αυτά τα χρόνια πώς μιλάει ο κόσμος για ένα live event στο οποίο βρέθηκε, διαπιστώνω πως το αποτύπωμά του, η συναισθηματική και νοητική του εγγραφή, είναι πολύ διαφορετική από εκείνη μιας έκθεσης. Υπάρχει η αίσθηση ότι είσαι οργανικό κομμάτι μιας δράσης. Είσαι μέλος ενός συνόλου χωρίς το οποίο το έργο είναι ελλειπές. Το κοινό εκείνη τη στιγμή, αλλά και αργότερα, νοηματοδοτεί την καλλιτεχνική πράξη μαζί με τον δημιουργό· τη μοιράζονται, την κοινωνούν και την εξελίσσουν συλλογικά. Ειδικά σήμερα, και μέσα από τις πρόσφατες εμπειρίες μου στο Λονδίνο, καταλαβαίνω πόσο επιτακτική είναι η ανάγκη του κόσμου για τα ζωντανά προγράμματα και πόσο βαθιά είναι η επίδραση που έχουν πάνω του. Σε μια εποχή που προτάσσει την ταχύτητα, το ατελείωτο scrolling, τη γρήγορη πληροφορία και την άμεση ικανοποίηση, παρατηρώ πόσο ουσιαστικά απολαμβάνει το κοινό αυτό το μοίρασμα και αυτή τη διαδικασία. Αυτό το ξεχωριστό πράγμα που συμβαίνει όταν βρισκόμαστε όλοι μαζί σε έναν χώρο για να δούμε μια performance, να ακούσουμε μια ομιλία ή να συμμετάσχουμε σε ένα εργαστήριο, αποκτά πλέον μεγάλη κοινωνικοπολιτική σημασία.
Δυστυχώς, τα ζωντανά προγράμματα είναι από τα πρώτα πράγματα που μειώνονται ή κόβονται όταν ένας οργανισμός πιέζεται οικονομικά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, τρέφω απεριόριστο σεβασμό για τους χώρους και τους θεσμούς που αντιστέκονται και συνεχίζουν να τα προτάσσουν σθεναρά ως αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής τους ταυτότητας.
Η βραδύτητα ως συνειδητή άρνηση
Διαφορετικά καλλιτεχνικά και μη "καλέσματα" αναζητούν εκείνες τις συνθήκες "απολαυστικά μαχητικής" ενδοδράσης που μπορούν να προκύψουν όταν σώματα, έργα και ιδέες βρεθούν μαζί σε συνθήκες βραδύτητας - μη παραγωγής ενός καλλιτεχνικού προϊόντος με τους όρους της αγοράς και έχοντας (ίσως) χωνέψει τα όρια της σχεσιακής αισθητικής των ‘00s που σύμφωνα με τους επικριτές της συνδέονται με τον τρόπο με τον οποίο άφηνε απέξω τους ανταγωνισμούς του πολιτικού που είναι απαραίτητοι για τη δημοκρατία. Έχοντας δει πολλές φορές στις συνέργειες ανάμεσα στην κοινωνία των πολιτών και τη σύγχρονη τέχνη τη δυναμική της συνεργασίας και της συζήτησης να περιορίζεται σε μια αυτοϊκανοποιητική πρακτική, τι πιστεύεις ότι χρειάζεται να έχουμε υπόψη μας όσες εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι η τέχνη μπορεί ακόμα να παράγει πολιτική φαντασία, να προκαλέσει μετακινήσεις, να δράσει επουλωτικά;
"Πρέπει να αποδεχτούμε ότι κάθε ουσιαστική διεκδίκηση οφείλει να μας ξεβολεύει και να μας φέρνει αντιμέτωπους ακόμα και με τους δικούς μας αποκλεισμούς και τις αντιφάσεις μας. Μόνο μέσα από αυτή τη δυσφορία μπορεί η γνώση και η καλλιτεχνική πράξη να γίνει εργαλείο που οδηγεί προς την ουσιαστική αλλαγή, να φτάσει πολύ κόσμο, να γίνει αυτή που τη βλέπεις και τη νιώθεις σε πολλά επίπεδα και διαφορετικές χρονικότητες."
Νομίζω πως η βραδύτητα εδώ είναι το κλειδί. Στο σήμερα, μια παύση για αναστοχασμό είναι κάτι που μας το στερούν αλλά και που το στερούμε εμείς οι ίδιοι από τους εαυτούς μας, ακόμα και ανάμεσα σε ομοϊδεάτες, και αυτό εγείρει πολλά από αυτά τα θέματα και την αγωνία όταν βιώνουμε τα πράγματα ως αδιέξοδα. Αν η τέχνη και οι αντίστοιχες κριτικές συζητήσεις περιορίζονται στο να μας κάνουν να νιώθουμε όλοι ωραία μέσα σε ένα προστατευμένο πλαίσιο, τότε η συνεργασία της με την κοινωνία των πολιτών μετατρέπεται όντως σε μια πρακτική αυτοϊκανοποίησης που στερείται ουσίας.
Για να μπορέσει η τέχνη να παράγει πολιτική φαντασία, η βραδύτητα αποκτά κεντρικό ρόλο ως μια συνειδητή άρνηση: άρνηση παραγωγής ενός προϊόντος με τους όρους της αγοράς μεν, αλλά και επανεξέταση των τρόπων που είμαστε πεπεισμένοι/ες/α ότι είναι οι σωστοί, και που τελικά δεν λειτουργούν στον βαθμό που επιθυμούμε, στην κλίμακα των μετακινήσεων, της φαντασίας και της επούλωσης.
Για να γίνει αυτό, πιστεύω πως πέρα από τους σημαντικούς πυρήνες αντίστασης, πρέπει να βρεθούμε και να επικοινωνήσουμε με το ευρύ, mainstream κοινό, και αυτό εμπεριέχει μια διαδικασία που μπορεί να απαιτεί ριζική αναπροσαρμογή των τρόπων με τους οποίους μοιραζόμαστε τα αιτήματα και τις ανησυχίες μας. Πρέπει να αποδεχτούμε ότι κάθε ουσιαστική διεκδίκηση οφείλει να μας ξεβολεύει και να μας φέρνει αντιμέτωπους ακόμα και με τους δικούς μας αποκλεισμούς και τις αντιφάσεις μας. Μόνο μέσα από αυτή τη δυσφορία μπορεί η γνώση και η καλλιτεχνική πράξη να γίνει εργαλείο που οδηγεί προς την ουσιαστική αλλαγή, να φτάσει πολύ κόσμο, να γίνει αυτή που τη βλέπεις και τη νιώθεις σε πολλά επίπεδα και διαφορετικές χρονικότητες.
Τέλος, σχετικά με την επουλωτική δράση της τέχνης, η επούλωση δεν είναι η λήθη ή η λείανση των διαφορών. Τα κοινά –της τέχνης ή μη– διαμορφώνονται μέσα από τη διαρκή τριβή και τη γνώση που προκύπτει από την ιστορικότητα των σχέσεών μας. Η τέχνη οφείλει να συνδέεται με όσα απωθούνται ως διαφορετικά, με όσα δεν μοιραζόμαστε ελεύθερα στην καθημερινότητά μας για να διατηρηθεί η επίφαση της κοινωνικής γαλήνης – τότε είναι που μας διεγείρει πραγματικά τη φαντασία για έναν διαφορετικό κόσμο.
The Waves Crashing θα αναπτυχθεί κατά τη διάρκεια της φουάρ μέσα από μία ομαδική έκθεση με έργα των Diogo da Cruz, Μανώλη Δασκαλάκη Λέμου, Στέλιου Καλλινίκου, Χρυσάνθης Κουμιανάκη, Χρίστου Κυριακίδη, Fallon Mayanja, Imani Mason Jordan, Serapis Maritime, Λουίζα Ντούρου (Orlof), Θανάση Τσότσικα, Jeph Vanger, και Πάκυς Βλασσοπούλου,
μια σειρά χορευτικών και ηχητικών περφόρμανς με τους Nihal El Aasar, Lewis Walker και Magnus Westwell,
ένα κινηματογραφικό πρόγραμμα στους χώρους της φουάρ και στο θέατρο Rialto με έργα των Adham Faramawy, Valentin Noujaïm, Thomias Radin και P.Staff,
μια σειρά από "καταλήψεις" όπου τοπικές κολεκτίβες, μη-κερδοσκοπικοί οργανισμοί, ομάδες καλλιτεχνών και ερευνητές καλούνται να καταλάβουν τις ζωντανές σκηνές του The Waves Crashing, με τη συμμετοχή των Celadon Centre for Arts and Ecologies, Dance House Lemesos, Dance House Lefkosia, korai project space, Κούλλου|Μάκκα Κολλεκτίβα, Μαρία Χατζημιχαήλ Sessions
και άλλων που θα ανακοινωθούν στη συνέχεια.
To VIMA Art Fair θα λάβει χώρα από τις 15 μέχρι τις 17 Μαΐου 2026 (preview, 14 Μαΐου 2026).
Περισσότερα άρθρα για το VIMA Art Fair
Διαβάστε Επίσης
