21 Μαρτίου σήμερα και αυτό σημαίνει ότι γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης. Της τέχνης που άλλοι λατρεύουν, άλλοι θεωρούν εστέτ, αλλά σίγουρα όλοι μπορούν να βρουν ένα κοινό: την ουσία την ανθρώπινης ύπαρξης με τα πιο απλά υλικά, ένα μολύβι κι ένα χαρτί. Από τα χρόνια του Ομήρου και την ποίηση ως συλλογική υπόθεση, ως την ποίηση ως προσωπικό βίωμα, τη λαϊκή ποίηση, το spoken word, ακόμη και τα εφηβικά στιχάκια, σήμερα γιορτάζουμε την ικανότητα του λόγου να παίζει με τον εαυτό του και να κρατά μέσα του την "ανθρωπινότητά" μας.
Με την αφορμή αυτή, θα βρείτε παρακάτω αγαπημένες μας ποιητικές συλλογές-προτάσεις για τη σημερινή μέρα -και κάθε επόμενη.
Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου - Τάσος Λειβαδίτης
Η ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη, συχνά αφηγηματική και ακόμα πιο συχνά σουρεαλιστική, εμπνέεται -με το αίσθημα της παρατηρητικότητας και της συμπόνοιας- μέσα από τον πόλεμο, τη ζωή στα στρατόπεδα, την κοινωνική εξαθλίωση, τη φτώχεια, τις μαύρες σελίδες της προσωπικής ζωής του ποιητή. Βέβαια, έχοντας ενεργή πολιτική και καλλιτεχνική δράση από τα χρόνια της Κατοχής και του ελληνικού πολιτικού αναβρασμού, δε θα μπορούσε παρά η ποίησή του να έχει αυτήν την χακί και μαύρη απόχρωση. Τα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου, κυκλοφόρησαν μετά τον θάνατό του, το 1990 και πράγματι ξεφεύγουν λίγο από τα παλιότερα κείμενα του ποιητή και μοιάζουν με αυτό που θα λέγαμε επίλογο της καλλιτεχνικής του ζωής.
Τα Χειρόγραφα μπαίνουν σε μια τροχιά άκρως ονειρική και λυτρωτική, και αυτό ακριβώς είναι ό,τι ξεχωρίζει τη συλλογή από τις υπόλοιπες. Δε θα μπορούσα να την παραλείψω καθώς ήταν αυτή που με έβαλε για τα καλά στον κόσμο της ποίησης. Ο Λειβαδίτης φαίνεται σχεδόν συμφιλιωμένος με όλη την αγριάδα του παρελθόντος και πλέον πιο ήρεμος αναστοχάζεται μέσω της μνήμης. Δε θα μπορούσε παρά να μας μεταδίδει μια εικόνα θολού μακρινού ονείρου, στο οποίο βυθιζόμαστε και εμείς μέσω των λέξεών του. Στα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου, αφήνεται μέσα στη νοσταλγία και τη μελαγχολία, ανακαλεί εικόνες από την οικογένεια και το παλιό του σπίτι, χρησιμοποιεί αγαπημένα πρόσωπα, φύση και αστικές στιγμές για να συνθέσει ένα ολοκληρωμένο, τελικό πορτρέτο της ζωής του, στο οποίο δεν έχει τόσο σημασία το ίδιο το συμβάν αλλά η γεύση που άφησε στον ποιητή. Τα Χειρόγραφα του Φθινοπώρου είναι μια ωδή στο παρελθόν -το οποίο κηδεύει- και μια πολύχρωμη ματιά σε όλα όσα γεννιούνται, για εμάς και τους επόμενους. Είναι ακριβώς αυτό που θέλετε να διαβάσετε αν σας αρέσει η σύγχυση ανάμνησης-παρόντος και ονείρου-πραγματικότητας, αν θέλετε να πάρετε μια ανακουφιστική ανάσα κοιτάζοντας και τα δύσκολα και τα όμορφα της ζωής.
Εκδόσεις Μετρονόμος
-Δήμητρα Γουρίδου
Νηπενθή - Κώστας Καρυωτάκης
Ο Κώστας Καρυωτάκης αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της νεοελληνικής λογοτεχνίας του Μεσοπολέμου. Η ζωή και το έργο του συνδέθηκαν άμεσα με το αίσθημα της απογοήτευσης, της υπαρξιακής αγωνίας και της αδυναμίας προσαρμογής σε έναν κόσμο που άλλαζε δραματικά μετά τη Μικρασιατική καταστροφή.
Το ποιητικό έργο του Καρυωτάκη χωρίζεται σε τρεις βασικές συλλογές: Ο Πόνος του Ανθρώπου και των Πραμάτων (1919), Νηπενθή (1921) και Ελεγεία και Σάτιρες (1927). Στην ποίησή του συνυπάρχουν η λυρική, ρομαντική διάθεση με στοιχεία μελαγχολίας και εσωστρέφειας και η σατιρική, ειρωνική ματιά προς την κοινωνία. Η βαθιά του συναισθηματικότητα λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε αυτές τις δύο πλευρές, δημιουργώντας ένα έργο γεμάτο αντιφάσεις, αλλά και ένταση. Παράλληλα, αμφισβητεί τον ρόλο του ποιητή και της τέχνης, απομακρυνόμενος από την ιδέα ότι η "ποίηση" μπορεί να σώσει την τέχνη.
Η ποίηση του Καρυωτάκη διακρίνεται για την έντονη υπαρξιακή αγωνία, το αίσθημα αποξένωσης από την κοινωνία, την ειρωνεία και τη διαρκή αίσθηση ματαιότητας. Ο ίδιος έχει γράψει χαρακτηριστικά ότι "κάθε πραγματικότητα είναι αποκρουστική", εκφράζοντας την αδυναμία να συμφιλιωθεί με τον κόσμο γύρω του. Η ποίησή του δεν εξιδανικεύει την πραγματικότητα, αντίθετα την αποδομεί και την απογυμνώνει.
Η δεύτερη ποιητική του συλλογή, Νηπενθή, αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη συλλογή της πορείας του. Σε αυτήν ο Καρυωτάκης ξεπερνάει τον πρώιμο ρομαντισμό της πρώτης του δουλειάς και κατακτά ένα πιο προσωπικό και ώριμο ύφος. Η γλώσσα γίνεται πιο λιτή και εκφραστική, ενώ το συναίσθημα αποκτά βάθος. Εδώ εμφανίζεται πιο καθαρά η ειρωνική του διάθεση. Τα θέματα δεν είναι πλέον προσωπικά, αλλά αποκτούν καθολική διάσταση. Χαρακτηριστικό είναι το ποίημα "Μπαλάντα στους άδοξους ποιητές των αιώνων", καθώς ο ποιητής ταυτίζεται με τους περιθωριοποιημένους και αποτυχημένους ποιητές της γενιάς του. Επιπλέον, επιτυγχάνεται μια ισορροπία ανάμεσα στο συναίσθημα και και τη σκέψη, κάτι που λείπει εν μέρει από τις άλλες δύο συλλογές.
Τα Νηπενθή ξεχωρίζουν γιατί ο ποιητής στο σημείο αυτό βρίσκει τη φωνή του. Ούτε αθώος ρομαντικός, ούτε πλήρως σατιρικός. Είναι ένας δημιουργός που συνδυάζει συναίσθημα, ειρωνεία και βαθιά αυτογνωσία.
Εκδόσεις Αρμός
-Στέλλα Διακουμάκου
Τοπικοί τροπικοί - Μάριος Χατζηπροκοπίου
Κουιρεύοντας τη δημοτική παράδοση αλλά και τον λόγο του ερευνητή/ού, γεφυρώνοντας γενιές και λόγους, συνομιλώντας με διαφορετικές ποιητικές και λογοτεχνικές παραδόσεις από την Ελλάδα ως τη Λατινική Αμερική, και, κυρίως, επιτελώντας την ποίηση, με τον πολύ ξεχωριστό τρόπο που το κάνει και στις performances του, ο Μάριος Χατζηπροκοπίου μας παραδίδει τους δικούς του ετερώνυμους. Εγκεφαλικοί και σωματικοί ταυτόχρονα, οι "Τοπικοί τροπικοί” έχουν σημασία ιδιαίτερα για τον τρόπο που αναδεικνύουν τους λανθάνοντες κουίρ βίους της ελληνικής παράδοσης και μας ξεκουράζουν λίγο από το βάρος της ιστορίας. (Εκδόσεις Αντίποδες)
Το σώμα που πονά/ Ο καθρέφτης του κόσμου - Lola Ridge
Αναρχική, μοντερνίστρια, λυρική, ριζοσπάστρια ποιήτρια, φεμινίστρια, ακτιβίστρια. Γεννημένη το 1873 στο Δουβλίνο, η Ridge έζησε στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία πριν εγκατασταθεί τελικά στις ΗΠΑ το 1907 επινοώντας έναν διαφορετικό εαυτό σε κάθε χώρα, αλλάζοντας όνομα, ηλικία, ιδιότητα, οικογενειακή κατάσταση, εαυτή.
Ατίθασα, αταξινόμητα, άλλοτε λυρικά, άλλοτε ντοκουμενταρίστικα, σίγουρα μοντέρνα, τα ποιήματα της Ridge έχουν στο επίκεντρό τους το ταλαιπωρημένο, συνήθως γυναικείο, σώμα, το το "πολιτικό σώμα”. Το σώμα που περιμένει την εκτέλεσή του στην αίθουσα της "Ηλεκτρικής Καρέκλας”, που κοπιάζει, που πάει κι έρχεται με φόντο τα εργοστάσια στα εβραϊκά γκέτο της Νέας Υόρκης ("Το Γκέτο”, το σημαντικότερο ποίημα της), και κοπιάζει στους χώρους εργασίας των γυναικών μεταναστριών, στους εξαθλιωμένους δρόμους όπου
"Το φεγγάρι μοιάζει με κρανίο,
Που κοιτάζει μέσα από τις άδειες κόγχες τους ηλικιωμένους άνδρες να σέρνουν τα καρότσια σπίτι τους.”
(Εκδόσεις Κείμενα, Μετάφραση: Ελένη Χατζή, Επιμέλεια: Βάσω Κυριαζάκου)
Το ραβδί και το μαχαίρι - Λίντα Γιουσούποβα
Δεν έχουμε την ευκαιρία να διαβάσουμε ακριβώς συλλογή της αλλά το εκτενές αφιέρωμα του περιοδικού Τεφλόν#30 (Χειμώνας-Άνοιξη 2024) στα ποιήματα της Λίντα Γιουσούποβα (μετάφραση Asja) μας έχει γνωρίσει ένα σώμα (ποιημάτων) που δύσκολα ξεχνιέται. Μπορεί να μην είναι ακριβώς οι στίχοι στους οποίους ανατρέχουμε όταν θέλουμε να πάρουμε μια ανάσα, όπως αυτή που έχουμε ταυτίσει με τη διεθνή ημέρα ποίησης, όσο όμως οι γυναικτονίες στα μέρη μας μονοπωλούν συχνά πυκνά την επικαιρότητα οι στίχοι - χτυπήματα της πρωτοπόρου της ρωσόφωνης φεμινιστικής ποίησης, που αντλούνται από δικαστικές υποθέσεις γυναικοκτονιών και βιασμών, αλλά και ανδροκτονιών σε άμυνα,
επιστρέφουν επώδυνα, επιδραστικά
"από πρόσωπο
κοντινό πρόσωπο
κοντινού προσώπου
από κοντινό πρόσωπο
κοντινών προσώπων
κοντινών προσώπων
κοντινών προσώπων
κοντινών προσώπων
δύο χτυπήματα με τη γροθιά
δύο χτυπήματα με τη γροθιά
ένα χτύπημα με τη γροθιά
[στην περιοχή]
του προσώπου
του προσώπου
του κεφαλιού
πόνος
πόνος”
-Δέσποινα Ζευκιλή
Πούσι - Νίκος Καββαδίας
Ο Νίκος Καββαδίας, ο ποιητής των "μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων", υπήρξε ο αυθεντικός εκφραστής μιας ζωής ταυτισμένης με το ταξίδι, τη φυγή και την ανθρώπινη περιπλάνηση. Από νωρίς κουβαλούσε μέσα του μια ακατανίκητη έλξη για τη θάλασσα — μια έλξη που έμελλε να καθορίσει όχι μόνο τη ζωή, αλλά και το σύνολο του έργου του.
Χαρακτηρίστηκε "Ο Αρμενιστής Ποιητής", καθώς παρουσιάζει το ταξίδι όχι ως απλή περιπέτεια, αλλά ως τρόπο ύπαρξης. Ο ίδιος, από τα 19 του, επέλεξε να εγκαταλείψει τη στεριά και να μπαρκάρει ως ναυτικός, ακολουθώντας συνειδητά έναν δρόμο γεμάτο κινδύνους, μοναξιά και αβεβαιότητα.
Πρωταγωνίστρια στην ποίηση του αποτελεί η θάλασσα. Για τον ίδιο ήταν επάγγελμα, για το έργο του περιγράφεται ως ένας σκληρός, μοναχικός χώρος που "καταπίνει" τους ανθρώπους της. Παράλληλα, όμως, την αντιμετωπίζει και ως λύτρωση. Λιμάνια μακρινά, λειτουργούν ως σύμβολα ελευθερίας και τρόπο διαφυγής από τη συμβατικότητα της στεριάς.
Παρά την εμμονή στη θάλασσα, η ποίησή του είναι βαθιά ανθρωποκεντρική. Εστιάζει στους "ταπεινούς" της θάλασσας, στους ασυρματιστές, τους θερμαστές στους ναύτες, αναδεικνύοντας τη μοναξιά, τις αρρώστιες, τις εφήμερες σχέσεις και τον διαρκή κίνδυνο. Χωρίς εξιδανικεύσεις, αλλά με μια σχεδόν τρυφερή ειλικρίνεια, σκιαγραφεί έναν κόσμο σκληρό αλλά βαθιά αληθινό.
Το έργο του Νίκος Καββαδίας συμπυκνώνεται σε τρεις βασικές ποιητικές συλλογές, που συγκροτούν έναν ενιαίο και εξελικτικό κύκλο: το "Μαραμπού" (1933), το "Πούσι" (1947) και το "Τραβέρσο" (1975).
Στο "Πούσι", ο ποιητής εμφανίζεται πιο ώριμος και βαθιά στοχαστικός. Η θάλασσα παύει να είναι μόνο τόπος και γίνεται σύμβολο, ενώ η ομίχλη – το "πούσι" – λειτουργεί ως μεταφορά του αδιεξόδου και της εσωτερικής περιπλάνησης. Πρόκειται για τη συλλογή όπου αναδεικνύεται με μεγαλύτερη ένταση η υπαρξιακή αγωνία και η μοναξιά του ανθρώπου, μέσα σε έναν κόσμο αβέβαιο και ρευστό.
Διαβάζοντας τους στίχους του, νιώθω πως απευθύνεται σε όσους ζουν μακριά από την πατρίδα, ισορροπώντας ανάμεσα στη νοσταλγία, τη μοναξιά και την αίσθηση ανεξαρτησίας και ελευθερίας. Παρά τις σκληρές εικόνες που περιγράφει, στη γραφή του υποβόσκει μια διακριτική αισιοδοξία. Για όσους ασφυκτιούν στο περιβάλλον όπου βρίσκονται και δεν βρίσκουν νόημα στη ζωή, ο Καββαδίας είχε βρει τη δική του απάντηση:
"μακριά πολύ μακριά να ταξιδεύουμε και ο ήλιος πάντα μόνους να μας βρίσκει"
Άλλωστε, δεν είσαι ποτέ πραγματικά μόνος, όσο έχεις συντροφιά τη θάλασσα.
Εκδόσεις Άργα
-Κωνσταντίνα Ηροδότου
Η μεταφυσική της μιας νύχτας - Ανδρέας Αγγελάκης
Θα ξεκινήσω λέγοντας ότι, αν και η συλλογή αυτή είναι εξαντλημένη κι αυτό ίσως αναιρεί τον σκοπό μίας πρότασης βιβλίου, εντούτοις χρειάζεται να τη συμπεριλάβω. Όχι μόνο γιατί μπορεί να μεταπωλείται (ενώ σίγουρα υπάρχει σε δανειστικές βιβλιοθήκες), αλλά και γιατί αξίζει ιδιαίτερα ενώ είναι γραμμένο από έναν όχι αρκούντως αναγνωρισμένο ποιητή. Βλέπετε, γκέι ποιητές όπως ο Καφάβης, ο Λαπαθιώτης, πιο πρόσφατα ο Χριστιανόπουλος, βρήκαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο την αναγνώρισή τους. Πόσοι και πόσες όμως γνωρίζουν τον Ανδρέα Αγγελάκη;
Γεννήθηκε το '40 στον Πειραιά, πέθανε το '91. Καθηγητής της μέσης εκπαίδευσης, είχε σπουδάσει ελληνική και αγγλική φιλολογία. Εξέδωσε δεκατρείς ποιητικές συλλογές, έγραψε ένα βιογραφικό δοκίμιο για τον Κώστα Ταχτσή μετέφρασε ενώ έγραψε και στίχους (το κομμάτι με τον "ηλεκτρικό αποσπερίτη" από την περίφημη vlogosti της Foteineli, δηλαδή το "Πώς αγαπώ τις μηχανές μου" ήταν δικό του).
Στη συλλογή αυτή, ο Ανδρέας Αγγελάκης αφήνει κλασικότροπες ατραπούς και πηγαίνει βαθιά στο μεδούλι της ελληνικής γκέι κοινότητας της εποχής του (η συλλογή είναι του 1982). Μια εποχής που το one night stand δεν ήταν τόσο κοινή συνθήκη όσο τώρα. Μια εποχή όπου η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα δεν μπορούσε να εκφράσει τη σεξουαλικότητά της παρά στο περιθώριο, στις ρωγμές της κοινωνίας, εκεί που της άφηνε χώρο ο σκληρός κοινωνικός έλεγχος της εποχής. Στα ποιήματα διαβάζουμε για άνδρες λαϊκούς, ύποπτα βλέμματα, κυνηγητά, πάθος. Διαβάζουμε όμως (κι εδώ έρχεται το πρώτο κομμάτι του τίτλου) πώς όλα αυτά μια ψυχή ενός ποιητή τα αφομοιώνει και παράγει ένα απόσταγμα υπαρξιακό. Μια ουσία που αφορά την ανάγκη κάθε πλάσματος, πόσο μάλλον ένος γκέι ανθρώπου, να αγαπηθεί και να αγαπήσει, να "έχει έναν άνθρωπο". Κι ας είναι της μια βραδιάς.
Εκδόσεις Γνώση
-Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
Χίλια σκοτωμένα κορίτσια - Ρίτα Μπούμη Παπά
Οι φωτογραφίες των 200 της Καισαιριανής έχουν φέρει στο προσκήνιο εκ νέου τη συζήτηση για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, όπως αυτή καταγράφεται μέσα από αρχειακό υλικό της περιόδου.
Ένα τέτοιο υλικό, ποιητικής φύσεως, είναι το έργο της Ρίτας Μπούμη- Παπά. Ποιήτρια, διευθύντρια του λογοτεχνικού περιοδικού Κυκλάδες, μεταφράστρια, αλλά και λογοτέχνιδα, η Ρίτας Μπούμη- Παπά είχε λάβει η ίδια μέρος στην Εθνική Αντίσταση, γράφοντας για ξεχωριστούς στίχους για τις άγνωστες γυναίκες που πολέμησαν στο πλευρό της και έχασαν τη ζωή τους, ταγμένες στον αγώνα για την ελευθερία και την ειρήνη.
Το έργο της, τοποθετείται χρονικά στον Μεσοπόλεμο, ενώ τα μεταπολεμικά έργα της φέρουν προβληματισμούς πολιτικού και κοινωνικού προβληματισμού. Άλλωστε, όχι τυχαία, η ποιητική συλλογή "Χίλια σκοτωμένα κορίτσια" ήταν από τις πρώτες που συμπεριλήφθηκαν στις απαγορεύσεις της Χούντας (όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή του βιβλίου που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τύμφη το 1974). Η ποιητική συλλογή αποτελείται από 62 ποιήματα, με το πιο χαρακτηριστικό ποίημα του έργο της να είναι το "Αν βγω περίπατο με τις νεκρές μου φίλες", μια ωδή στη συντροφικότητα και την αγάπη.
Το έργο της το προτείνω ως μια εκ νέου πρόταση ανάγνωσης της ιστορίας με ποιητική χροιά.
Εκδόσεις Το σπίτι του ποιητή
-Σέβη Σαλαγιάννη
Λυρικά Αφιερώματα* - Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ
"Την καλαμένια αυτή μικρούτσικη φλογέρα, την έφερες πέρα από λόφους και λιβάδια και σφύριξες μέσα σ' αυτήνε μελωδίες πάντα νέες"
Ακόμα και στους δικούς μας καιρούς, δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε την αίσθηση που δημιούργησε αυτή η ποίηση στη διανόηση μιας ευρωπαϊκής Μπελ Επόκ ανύποπτης για την καταστροφή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία καραδοκούσε.
Στα "Λυρικά Αφιερώματα" ο Tagore εμπνεόταν μεν από το μεσαιωνικό, λατρευτικό παρελθόν της Ινδίας, αλλά μ' έναν τρόπο μοναδικό, ο οποίος ύψωνε την ποίησή του πέρα από τον χρόνο και τη γεωγραφία, τοποθετώντας τη σ' έναν ουμανιστικό ουρανό. Εκεί, οι πιο πνευματικές πτυχές της θρησκευτικής πίστης συναντούσαν τον γήινο κόσμο των ανθρώπινων ερωτικών συναισθημάτων, αλλά και μια αντίληψη περί αγάπης που δεν βρισκόταν πολύ μακριά απ' όσα είχε κληροδοτήσει στη Δύση η καλή όψη του Χριστιανισμού.
Αυτό λοιπόν το αμάλγαμα, μαζί με τη φρεσκάδα που απέπνεε η γραφή του, στάθηκαν αρκετά για να γραφτεί ιστορία, αφού τα "Λυρικά Αφιερώματα" οδήγησαν στη βράβευση του Tagore με το βαρύτιμο Νόμπελ Λογοτεχνίας (1913) –ήταν ο πρώτος μη Δυτικός που έφτασε εκεί, σε μια εποχή όπου ακόμα κυριαρχούσαν οι ρατσιστικές ιδεολογίες της θεσμοθετημένης αποικιοκρατίας. Μάλιστα, μέσω των ασυναγώνιστων μεταφράσεων του Κώστα Τρικογλίδη, ο όλος απόηχος έφτασε και στην Ελλάδα, αν και η επιρροή που άσκησαν τα "Λυρικά Αφιερώματα" σε μοντέρνους ποιητές μας σαν π.χ. τον Νικηφόρο Βρεττάκο παραμένει μη επαρκώς ιχνηλατημένη.
*(Gitanjali, 1910)
Εκδόσεις Ελευθερουδάκης
-Χάρης Συμβουλίδης
Διαβάστε Επίσης
