Όταν λες "κρίση ανδρικής ταυτότητας";

   

Την πρώτη φορά που είχα έρθει σε επαφή με το θέμα της κρίσης της ανδρικής ταυτότητας ήταν στη Σκανδιναβική Μπιενάλε Momentum το 2004 που είχε ως στόχο να παρουσιάσει ορισμένες από τις κοινωνικές και πολιτιστικές θέσεις που συνυπάρχουν στη Σκανδιναβία. Εκεί, σε διάλογο με τα διεισδυτικά, αμφίσημα βίντεο του Δανού καλλιτέχνη Jesper Just που αναδιαμορφώνουν τα φιλμικά στερεότυπα γύρω από την ανδρότητα και τη θηλυκότητα, αναδεικνύονταν το θέμα ενός "Φεμινισμού για τους άνδρες", όπως τιτλοφορούνταν το κείμενο του Jørgen Lorentzen στον κατάλογο της έκθεσης. Με αφορμή την ανακήρυξη της Νορβηγίας σε "φεμινιστική κοινωνία” από την πρώην Υπουργό Τοπικής Αυτοδιοίκησης και Περιφερειακής Ανάπτυξης, τότε επικεφαλής του Συντηρητικού κόμματος και μετέπειτα πρωθυπουργό της Νορβηγίας Erna Solberg, ο συγγραφέας σημείωνε ότι ήταν ένα κατόρθωμα για τις σκανδιναβικές χώρες το ότι είχαν καταφέρει να προχωρήσουν σε μια φεμινιστική επανάσταση μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, σημειώνοντας βέβαια ότι η εν λόγω ανακήρυξη της Solberg είχε γίνει στο πλαίσιο ενός λόγου υποδοχής μεταναστών και μπορεί να περιείχε ένα είδος καμπανάκι προς τους ξένους άνδρες από πιο πατριαρχικές κοινωνίες που σκόπευαν να μεταναστεύσουν εκεί.  

Οι δυστυχισμένοι άνδρες 

Oι κάτοικοι των Σκανδιναβικών χωρών δήλωναν σύμφωνα με τις έρευνες ευτυχισμένοι, με μια εξαίρεση,την αυξανόμενη ομάδα των μοναχικών ή διαζευγμένων ανδρών. "Έχει αυτή η ομάδα αποκλειστεί από τη νέα Νορβηγία και περιθωριοποιηθεί;"

Αναγνωρίζοντας τις πιέσεις και ανισότητες που εντοπίζονταν ακόμη, το 2004, σε αυτό το "δημοκρατικό πείραμα" ο Jørgen Lorentzen αναφέρει ότι παρόλα αυτά οι κάτοικοι των Σκανδιναβικών χωρών δήλωναν σύμφωνα με τις έρευνες ευτυχισμένοι, με μια εξαίρεση,την αυξανόμενη ομάδα των μοναχικών ή διαζευγμένων ανδρών. "Έχει αυτή η ομάδα αποκλειστεί από τη νέα Νορβηγία και περιθωριοποιηθεί;" αναρωτιέται. Υποστηρίζοντας ότι η συνειδητοποίηση ότι ο κόσμος και η εξουσία δεν τους ανήκει πλέον αλλά πρέπει να τη μοιραστούν με τις γυναίκες αποβαίνει δύσκολη για ορισμένους, δεδομένου του ότι ένα έμφυλο σύστημα που έχει αντέξει χιλιάδες χρόνια και έχουμε εσωτερικεύσει και ενσωματώσει στα σώματά μας δεν μπορεί να ξεριζωθεί απλώς με το να δημιουργηθεί το έδαφος για αλλαγές που μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο από το ένα φύλο. Γιατί σύμφωνα με τον Lorentzen οι άνδρες θέλουν την αλλαγή, αφού οι έρευνες στη Νορβηγία δείχνουν ότι το 80% των ανδρών συμφωνεί απόλυτα με την ιδέα της ισότητας τόσο στο σπίτι όσο και στη δημόσια ζωή. "Για τον λόγο αυτό ο πρωταρχικός στόχος του φεμινισμού και της ισότητας θα πρέπει, στο όνομα της δικαιοσύνης, να αλλάξει έτσι ώστε να συμπεριλάβει και τους άνδρες. Τουλάχιστον για την επόμενη δεκαετία. Δεν είναι μόνο οι άνδρες και η κυριαρχία, ή οι άνδρες και η εξουσία, που πρέπει να ληφθούν υπόψη, πρέπει να επικεντρωθούμε και στο πώς οι άνδρες κάθε είδους μπορούν να βρουν μπορούν να βρουν χαρά μέσα από τη δυναμική και ενεργητική συμμετοχή τους στη δημιουργική διαδικασία οικοδόμησης μιας κοινωνίας ισότητας." 

Τέχνη και αρρενωπότητες 

Είκοσι και κάτι χρόνια μετά, η συζήτηση σχετικά με την κρίση της ανδρικής ταυτότητας, παραμένει επίκαιρη, όχι μόνο στη Σκανδιναβία αλλά έχει φτάσει και στη χώρα μας, όπου βέβαια το δημοκρατικό πείραμα της ισότητας απέχει πολύ από την επίτευξή του σε σχέση με τις βόρειες χώρες. Τελευταία παρατηρούμε μια πύκνωση καλλιτεχνικών εγχειρημάτων διαφορετικού τύπου που εστιάζουν στη διερεύνηση των νέων εκδοχών της αρρενωπότητας, από το φετινό βραβείο Μπούκερ, το "Flesh" του Ντέιβιντ Σολόι που αναμένουμε και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός μέχρι το "Πέρα από τη συναίνεση" του πρωτοεμφανιζόμενου Ευάρεστου Πιμπλή, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις και την νέα παράσταση του Ανέστη Αζά "Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν" στο θέατρο Προσκήνιο.

Με αφορμή αυτά και άλλα παραδείγματα, απευθύναμε στους δημιουργούς τους αλλά και σε συνομιλήτριές μας που συμμετέχουν σε φεμινιστικά ερευνητικά εγχειρήματα τον προβληματισμό σχετικά με το αν η συζήτηση γύρω απο την κριση του άντρα λειτουργεί κάποιες φορές αποπροσανατολιστικά, θεωρώντας δεδομένο ότι έχει επιτευχθεί η ισότητα πόσο μάλλον ότι κυριαρχεί η γυναικεία φωνή. Μπορεί η τέχνη να αποτελέσει έναν τόπο για να σκεφτούμε το πώς (ανα)παράγονται καθημερινά θηλυκότητες και αρρενωπότητες εμπεδωμένες σε παγιωμένους ρόλους, όπως και σε τοξικές φαντασιώσεις συντροφικότητας; Και να λειτουργήσει ίσως επουλωτικά και όχι σεπαρατικά; Ή το να δούμε με ενσυναίσθηση την "αντίστροφη καταπίεση" που υφίσταται για ορισμένα ο σύγχρονος άνδρας μπορεί να λειτουργήσει αποπροσανατολιστικά ενισχύοντας τις συντηρητικές φωνές και την αναπαραγωγή στερεοτύπων

"Το να είσαι άντρας είναι ένα αδιέξοδο"

Πέρυσι τέτοια εποχή η βρετανική σειρά του Netflix "Adolescence" πρωτοσύστησε μαζικά στο ελληνικό κοινό τον incel, τον involuntarily celibate, εκείνον που δεν έχει ερωτικές σχέσεις και εμπειρίες παρά τις επιθυμίες του, με αποτέλεσμα να αναπτύσσει αισθήματα κατωτερότητας που συχνά συνοδεύονται από επιθετικότητα και τοξικά αρρενωπές συμπεριφορές.Το διαδίκτυο και τα social media έχουν προσφέρει ένα νέο πεδίο στην ορατότητα της τοξικής αρρενωπότητας, ενώ στην επώαση της έχουν συμβάλει με τον τρόπο τους ταξικοί παράγοντες σε μια κοινωνία σε συνθήκες διαρκούς κρίσης αλλά και η διάδοση θεωριών συνωμοσίας και η κανονικοποίηση της ακροδεξιάς ρητορικής και φασιστικών συμπεριφορών.  Wannabe τοξικά αρρενωποί χαρακτήρες κάνουν την εμφάνισή τους με λιγότερο ή περισσότερο γκροτέσκο τρόπο στις mainstream σειρές όπως το "White Lotus”, ορισμένοι αναζητούν τα κινηματογραφικά σημεία εκκίνησης/ενίσχυσης της incel νοοτροπίας σε εμβληματικές ταινίες άλλων εποχών όπως ο "Ταξιτζής", το "Fight Club” και το "American Psycho" και πιο πρόσφατα το "Joker" και ο "Νυχτερινός Ανταποκριτής". Σε συνέντευξή του στον Guardian ο σκηνοθέτης David Fincher ένιωσε την ανάγκη να ξεκαθαρίσει ότι δεν ευθύνεται για την υιοθέτηση του "Fight Club" από τους incels και τη δυσαρεστημένη ανδρόσφαιρα (manosphere) δηλώνοντας "Η γλώσσα εξελίσσεται. Τα σύμβολα εξελίσσονται. Δεν το φτιάξαμε για αυτούς, αλλά ο κόσμος θα βλέπει ό,τι θέλει να δει".  

"Το να είσαι άντρας είναι ένα αδιέξοδο" αποφαίνεται κάνοντας τον απολογισμό του ο Τομ, ο πρωταγωνιστής της Νορβηγικής σειράς του Thomas Torjussen "A better Man" ( Ένας Καλύτερος Άνθρωπος) που παίζεται στο cinobo. Καταλήγοντας ότι η αρρενωπότητα δεν του πρόσφερε καμιά ευτυχία και ότι αυτό που τον οδήγησε σε μια σειρά καταδικαστέες μισογυνιστικές συμπεριφορές που θα του γυρίσουν μπούμερανγκ όταν αποκαλυφθεί η ταυτότητά του ως ιντερνετικό τρολ ήταν όχι η απόρριψή του από τις γυναίκες αλλά από τους άνδρες, τους φίλους, τον περίγυρο όπου δεν τα κατάφερε να είναι αρκετά κουλ. 

Την ημέρα, ο Τομ διαχειρίζεται το κατάστημα ρούχων της μητέρας του, αλλά τη νύχτα τρολάρει το διαδίκτυο. Οι στόχοι του είναι οι φεμινίστριες γενικά, και μια διάσημη stand-up κωμικός ειδικά. Όταν η παρενόχληση που δέχεται την κάνει να καταρρεύσει στη σκηνή, αποφασίζει να μοιραστεί τα σχόλιά του δημόσια. Η ταυτότητα του Τομ αποκαλύπτεται και γίνεται παρίας στην κοινή γνώμη. Φοβισμένος, μόνος, και χωρίς τον διαδικτυακό του κόσμο, θα αναγκαστεί να αναδημιουργήσει την ταυτότητά του από το μηδέν. Ο δρόμος προς την αυτογνωσία και την κάθαρση για τον Τομ ήρθε μέσω της πτώσης αλλά (προσοχή, ακολουθεί spoiler!) κυρίως μέσω της υιοθέτησης μιας θηλυκής ταυτότητας, στην οποία κατέφυγε αρχικά ως μεταμφίεση για να διαφύγει της αστυνομίας αλλά στη συνέχεια βρήκε μέσω αυτής μια άλλη εαυτή βιώνοντας το τραύμα, την έμφυλη βία, την ενσυναίσθηση, την αλληλεγγύη, την προσφορά. Κάνοντας τους πρώτους αληθινούς δεσμούς με άλλα άτομα. Γιατί μέχρι τότε ο Τομ είχε υπάρξει ένας incel, ακούσια άγαμος, ένας μοναχικός άνδρας χωρίς ζωή εκτός οθόνης. 

"Δεν τον έχει αγγίξει κανείς ποτέ" θα πει γι αυτόν ο γείτονάς του και ο μόνος που βρίσκει σ’ αυτόν μια ανθρώπινη πλευρά αποδίδοντας την επιθετική μισογυνιστική συμπεριφορά του στη μοναξιά. Άλλος ένας καταπιεσμένος, όπως θα αποδειχθεί, άντρας, που ασφυκτιά ευνουχισμένος μέσα στον πολιτισμένο γάμο του με μια δυναμική γυναίκα. Ένας incel κι αυτός, με τον τρόπο του, όπως θα εξομολογηθεί στην ψυχολόγο, ο οποίος πάσχει από "καυλοθολούρα", μια κατάσταση που κατά τη γνώμη του δεν μπορούν να καταλάβουν οι γυναίκες, τα αφεντικά, αυτές που κάνουν κουμάντο. Ακόμη κι αν φαινομενικά οι δυο γείτονες δεν μοιάζουν καθόλου, και οι δύο πιστεύουν ότι στο "κολπικό" Νορβηγικό κράτος "όλα γίνονται με τους ορους της γυναικας. Ο άντρας ειναι ενας υπαλληλος, ενας βλακας." Κάποιος που θέλει συνέχεια να κάνει σεξ, χωρίς ανταπόκριση. 

Είναι η κρίση της ανδρικής ταυτότητας ένας παγιωμένος μύθος; 

Στο μυαλό ενός incel μας βάζει και το πρώτο μέρος του βιβλίου "Πέρα από τη συναίνεση" του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα Ευάρεστου Πιμπλή, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις. Ενός άκρως αντιπαθητικού ήρωα, ενσάρκωση του τοξικού αρσενικού με παιδικά τραύματα που βρίσκεται από τη μια στιγμή στην άλλη να χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του καθως η κοινωνία, οι γυναίκες, αλλά και άντρες (και εδώ, όπως και στο "A better man" μια ομοφυλοφιλική εμπειρία αποδεικνύεται καθοριστική, αν και με διαφορετικούς τρόπους και αποτελέσματα) δεν δύνανται να φιλοξενήσουν αδιαμαρτύρητα τις ορέξεις του. 

Ο πρώτος από τους δύο κεντρικούς χαρακτήρες του μυθιστορήματος, ο Ενζό, όπως μας λέει ο συγγραφέας Ευάρεστος Πιμπλής, μεγάλωσε σε μια παραδοσιακή οικογένεια που του μετέδωσε το πρότυπο του ισχυρού άντρα. Ενώ προσπαθεί με κάθε τρόπο και καταφέρνει να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις αυτού του παγιωμένου ανδρικού ρόλου, όταν ενηλικιώνεται το 2017, ξεσπά το #MeToo και ξαφνικά αισθάνεται πως όλα όσα έχει κατακτήσει καταρρέουν. Αυτή η αλλαγή τού γίνεται ειδικότερα φανερή μέσω της σταδιακής απομάκρυνσης των γυναικών που δεν επιθυμούν πια σχέσεις με άντρες σαν εκείνον και μέσω της ανάδειξης νέων, πιο αποδομημένων, μοντέλων αρρενωπότητας. Σιγά σιγά, ο Ενζό υιοθετεί μια αντιδραστική μασκουλινιστική και αντι-φεμινιστική ιδεολογία και ακολουθεί διαδικτυακούς influencers της μανόσφαιρας που την προωθούν. Ο δεύτερος κεντρικός χαρακτήρας, ο Εμίλ, μεγάλωσε σε εντελώς άλλο μήκος κύματος από τον Ενζό. Ως γκέι άντρας δεν ένιωσε ποτέ αντάξιος αυτού που "πρέπει" να είναι ένας επιτυχημένος άντρας, σύμφωνα με τα παραδοσιακά πρότυπα της αρρενωπότητας. Ενώ στην καθημερινή του ζωή απεχθάνεται όλο και περισσότερο τύπους σαν τον Ενζό, αυτοί δεν παύουν να τον ελκύουν σεξουαλικά. Τούτη η παράδοξη επιθυμία του προκαλεί ταραχή.

Δύο χαρακτήρες "που εκπροσωπούν τις διαφορετικές εκδοχές της ανδρικής ταυτότητας στη σύγχρονη λογοτεχνία, αφού ο Ενζό θα μπορούσε να είναι ήρωας του Μισέλ Ουελμπέκ και ο Εμίλ του Εντουάρ Λουί” συναντιούνται λοιπόν σε μια πολωμένη μετά-#MeToo κοινωνία όπου η κατάκτηση της θέσης που επιθυμούν δεν φαίνεται πλέον δεδομένη για κανέναν τους.  

Ο γαλλοκαναδός πολιτικός επιστήμονας Francis Dupuis-Déri θεωρεί πως η κρίση της ανδρικής ταυτότητας είναι ένας παγιωμένος μύθος που εργαλοποιείται από κάποιους άντρες για να αποδυναμώσει τα κινήματα ισότητας και να προωθήσει την ιδέα μιας ιεράρχησης ανάμεσα στα φύλα.

Ο Πιμπλής αναφέρει, επίσης, ότι στις δυτικές χώρες, κάποιοι, όπως ο Ενζό, μιλούν για κρίση της ανδρικής ταυτότητας, υποστηρίζοντας ότι τα κινήματα υπέρ της ισότητας περιθωριοποιούν τους άντρες και τους χαρακτηρίζουν συλλήβδην τοξικούς θύτες. "Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε πως η ανισότητα ανάμεσα στα φύλα εξακολουθεί να είναι μια αναντίρρητη πραγματικότητα. Όλοι οι δείκτες ισότητας το πιστοποιούν. Οι γυναίκες πληρώνονται λιγότερο από τους άνδρες για ανάλογη εργασία και πέφτουν πολύ πιο συχνά θύματα ψυχολογικής, σωματικής ή σεξουαλικής βίας. Ο γαλλοκαναδός πολιτικός επιστήμονας Francis Dupuis-Déri θεωρεί πως η κρίση της ανδρικής ταυτότητας είναι ένας παγιωμένος μύθος που εργαλοποιείται από κάποιους άντρες για να αποδυναμώσει τα κινήματα ισότητας και να προωθήσει την ιδέα μιας ιεράρχησης ανάμεσα στα φύλα.

"Επέλεξα δύο ανδρικούς χαρακτήρες ώστε να δείξω πως οι ανισότητες που σχετίζονται με το φύλο μπορεί να προεκτείνονται και μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, ειδικά μέσω της ομοφοβίας. Βεβαίως, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι κάποιοι άντρες νιώθουν χαμένοι στη σημερινή κοινωνία ούτε πως κάποιοι απ’ αυτούς ταυτίζονται με τις ιδέες που επικρατούν στη μανόσφαιρα όπως αυτές των incels, των MGTOW, των Pick-up artists, των looksmaxxers, αλλά και στον μασκουλινιστικό ταυτοτισμό που συνδέεται με οργανωμένα ακροδεξιά κινήματα όπως το MAGA".

Αυτή η αντίδραση προς τα κινήματα ισότητας αντικατοπτρίζεται και στη διεκδίκηση ισότητας μεταξύ των διαφορετικών ανδρικών προτύπων, ορατότητας και δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ+ ανδρών. Συνεπώς, επέλεξα δύο ανδρικούς χαρακτήρες ώστε να δείξω πως οι ανισότητες που σχετίζονται με το φύλο μπορεί να προεκτείνονται και μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, ειδικά μέσω της ομοφοβίας. Βεβαίως, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι κάποιοι άντρες νιώθουν χαμένοι στη σημερινή κοινωνία ούτε πως κάποιοι απ’ αυτούς ταυτίζονται με τις ιδέες που επικρατούν στη μανόσφαιρα όπως αυτές των incels, των MGTOW, των Pick-up artists, των looksmaxxers, αλλά και στον μασκουλινιστικό ταυτοτισμό που συνδέεται με οργανωμένα ακροδεξιά κινήματα όπως το MAGA. Στην Ευρώπη, η Europol παρακολουθεί με προσοχή την εξέλιξη αυτών των κινημάτων που έχουν ήδη συνδεθεί με τρομοκρατικές ενέργειες. Είναι δυστυχώς αδύνατον σήμερα να μη δει κανείς πως αυτά τα κινήματα και οι ιδεολογίες που διακινούν ενδυναμώνονται. Είναι επίσης αδύνατον να μην ασχοληθεί η λογοτεχνία και η τέχνη με αυτά και με τους υποστηρικτές τους που ισχυρίζονται ότι το σύστημα τους περιθωριοποιεί.” 

Η κρίση των ανδρών και η ελληνική κρίση 

Το θέμα της "κρίσης της αρρενωπότητας” διερευνά και το νέο έργο του Ανέστη Αζά, "Δύο ή τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν" στο θέατρο Προσκήνιο, εστιάζοντας στον ρόλο του πατέρα και του αποτυπώματος που αφήνει στις επόμενες γενιές με όχημα προσωπικές ιστορίες αλλά και στοιχεία μυθοπλασίας, χιούμορ και τρυφερότητα ακόμη κι όταν καταπιάνεται με θέματα που πονάνε. Οι πέντε ηθοποιοί (Γιώργος Βαλαής, Κωνσταντίνος Μωραΐτης, Μάρω Σταυρινού, Κωνσταντίνα Τάκαλου, Ρίνο Τζάνι) συμβάλλουν ενεργά στη δημιουργία του κειμένου, προσπαθώντας "να καταλάβουν γιατί δυσκολεύονται τόσο πολύ τα αγόρια να βρούνε τη θέση τους σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα και προσπαθεί να απαλλαγεί από τους παραδοσιακούς κανόνες της πατριαρχίας. Πώς η μνήμη μπορεί να λειτουργήσει ως σύμμαχος, προκειμένου να γίνουν κατανοητά τα λάθη του παρελθόντος και πώς τελικά ο σύγχρονος άντρας βιώνει την μοναξιά που μοιάζει να είναι μονόδρομος;"

'Όπως μας λέει ο Αζάς όταν τον προσέγγισε ο Δημήτρης Καρατζάς που έχει την καλλιτεχνική διεύθυνση του θεάτρου "Προσκήνιο" για να προτείνει ιδέες για μια παράσταση ο Ανέστης Αζάς σκεφτόταν ήδη το θέμα της ανδρικής ταυτότητας σήμερα, έχοντας μόλις διαβάσει το αμετάφραστο στα ελληνικά βιβλίο του Γάλλου ιστορικού και συγγραφέα Ιβάν Ζαμπλονκά "Ιστορία της Αρρενωπότητας", μια επανεξέταση της πατριαρχίας με το βλέμμα στην έμφυλη δικαιοσύνη μέσα από μια ανδρική φεμινιστική οπτική.  

"Προσπάθησα να φτιάξω έναν άξονα για το πώς μέσα από τη μίμηση των διαφόρων συμπεριφορών του πατέρα διαμορφώνεται η δική μας συμπεριφορά ως ενήλικες και τι σημαίνει αυτό μετά. Το πώς τα τραύματα που έχει η προηγούμενη γενιά έρχονται να συναντήσουν τα δικά μας τραύματα και πώς αυτό μετά εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Στην πορεία όμως δεν ήθελα να έχω μια αυστηρά ανδρική οπτική επειδή ζούμε σε μια εποχή που αυτή η συζήτηση πρέπει πλέον να συμπεριλαμβάνει και τις γυναίκες. Να κάνουμε τη συζήτηση συνολικά. Οπότε πήρα το ρίσκο να συμπεριλάβω και γυναίκες ηθοποιούς και τη δική τους οπτική κάνοντας το κάστινγκ κυρίως με άξονα ανθρώπους με τους οποίους θέλω να δουλέψω μαζί." 

Μήπως όμως από μια φεμινιστική οπτική η έμφαση που δίνεται σήμερα στην κρίση της ανδρικής ταυτότητας, ειδικά όταν γίνεται αντιληπτή ως αποτέλεσμα μιας υποτιθέμενης αντίστροφης καταπίεσης, μοιάζει προβληματική δεδομένου του ότι η πατριαρχία παραμένει ο κανόνας; 

"Στο πλαίσιο της έρευνας  συζήτησα πολύ με την Νέλλη Καμπούρη, είναι ερευνήτρια στις πολιτικές επιστήμες με έμφαση στις σπουδές φύλου, και νομίζω ότι ειδικά στην Ελλάδα η κρίση των ανδρών συνδέεται και με την κρίση της χώρας."

Όπως μας λει ο Αζάς "στο πλαίσιο της έρευνας το συζήτησα πολύ και αυτό με την Νέλλη Καμπούρη που είναι ερευνήτρια στις πολιτικές επιστήμες με έμφαση στις σπουδές φύλου, και νομίζω ότι ειδικά στην Ελλάδα η κρίση των ανδρών συνδέεται και με την κρίση της χώρας. Πολλοί άνδρες χάνοντας την δυνατότητα να παρέχουν χρήματα έχασαν τον ρόλο και την ταυτότητά τους και χωρίς να θέλω με τίποτα να δικαιολογήσω τοξικές συμπεριφορές παρατηρείται μια έξαρση ως προς το πως προσπαθούν να εκτονώσουν με άλλους τρόπους τη χαμένη περηφάνια". 

"Νομίζω ένα κλειδί είναι ίσως η συμπερίληψη”, συνεχίζει. "Όπως για παράδειγμα η πρόταση τα ομαδικά αθλήματα να είναι μεικτά. Ο μισογυνισμός ήταν κομμάτι της κοινωνικοποίησης μας. Πρέπει να δουλέψουμε συνειδητά προς την άλλη κατεύθυνση. 'Όποια συζήτηση περί ανατροφής και περί έμφυλων ρόλων, ως προς το τι κοινωνία θέλουμε να ζούμε πρέπει να συμπεριλαμβάνει όλους μας. Εκεί η εκπαίδευση όπως και η οικογένεια μπορούν να παίξουν ένα ρόλο, γιατί κατά τ’ άλλα το τοπίο των ερεθισμάτων σήμερα είναι ανεξέλεγκτο και αυτό είναι και καλό και κακό. Και για να μην παρεξηγηθώ, μπορεί να μην έχεις από την οικογένεια σου καλά παραδείγματα και να τα πάρεις από έξω όπως και το αντίστροφο".

"Υπάρχει ένας κύκλος θεμάτων που ξεκινάει από το "My Hero”, ο ήρωας των παιδικών μας χρόνων, με τον οποίο κάποια στιγμή συγκρουόμαστε και μετά καλούμαστε πάλι να τα βρούμε ή και όχι. Υπάρχει δηλαδή μία τέτοια πορεία στο έργο και παράλληλα προσπαθήσαμε να κάνουμε και πολλές αναφορές στα πρότυπα που έχουμε, από τη μουσική, τον κινηματογράφο, τα social media. Από τις παλιές ελληνικές ταινίες μέχρι τους coaches αρρενωπότητας που δίνουν συμβουλές σε νέους άνδρες. Με το τελευταίο φτιάξαμε μία σατιρική σκηνή μέσα στο έργο γιατί αυτά τα πράγματα δεν μπορώ να τα πάρω και πολύ σοβαρά.

"Πρέπει να δει κανείς τα τραυματα που είχε και η προηγούμενη γενιά. Η υπόθεση της πατριαρχίας στην Ελλάδα πάει πολύ πίσω. Πάντως για μένα στο θέατρο δεν μπορείς να απαντήσεις σε αντίστοιχα θέματα με μεγάλη σαφήνεια, περισσότερο ο ρόλος σου είναι να δώσεις τα ερεθίσματα για να γίνει η συζήτηση μετά τη παράσταση. " καταλήγει ο Αζάς. 
 

Inceldom, μια τοξική τεχνοκουλτούρα ή κάτι παραπάνω; 

Όπως μας λέει η Ιωάννα Ζούλη, ερευνήτρια και επιμελήτρια με ειδίκευση στον ψηφιακό πολιτισμό, μέλος της ερευνητικής ομάδας του Κέντρου Νέων Μέσων και Φεμινιστικών Πρακτικών στο Δημόσιο Χώρο κάτι βασικό που αναδεικνύει η κουβέντα για τους incels είναι ότι "είναι σημαντικό να επισημαίνουμε πως τόσο οι συζητήσεις σε διαδικτυακά fora όσο και τα διαδικτυακά trends στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι απλά μια φούσκα έξω-από-το-πραγματικό αλλά ένας αντικατοπτρισμός (συχνά μάλιστα μεγενθυμένος) ζητημάτων που σχετίζονται με το φύλο ή τη φυλή και διαμορφώνονται από τις ίδιες δομές εξουσίας, στερεότυπα και πολιτισμικές νόρμες που λειτουργούν εκτός διαδικτύου”. 

Το inceldom ως μια τοξική τεχνοκουλτούρα αναπαράγεται σε κλειστά διαδικτυακά γκρουπς στα οποία οι συζητήσεις είτε έχουν μια τάση "αυτοβελτίωσης” (πχ. πως να γίνεις καλύτερος για να αρέσεις στις γυναίκες, becoming a "Chad”) είτε έχουν μια ακραία βίαιη και σεξιστική ρητορική, εξυψώνοντας σε ήρωες άτομα όπως ο Elliot Roger που δολοφόνησε έξι άτομα  για να "εκδικηθεί" την κοινωνία, την οποία θεωρούσε υπεύθυνη επειδή δεν είχε συνάψει ποτέ ερωτική σχέση. Το βασικό και στις δύο περιπτώσεις, μας λέει η Ζούλη, "είναι ότι αναδεικνύεται το παράδειγμα του (λευκού) άντρα incel ο οποίος είναι θυμωμένος, εκνευρισμένος και εγκλωβισμένος, εκτός όρων ελκυστικότητας και date-ability, σε αντίστιξη με τις γυναίκες οι οποίες - στο αφήγημά του- έχουν μεγαλύτερη "αγοραστική αξία” στην αγορά της σεξουαλικότητας και του dating (ύστερος καπιταλισμός just entered the chat). Για τα άτομα αυτά, οι γυναίκες δεν μπορούν να παραπονιούνται γιατί θεωρητικά μπορούν πάντα να κάνουν σεξ, αν "κατεβάσουν λίγο τον πήχη” στις απαιτήσεις τους.” 

"Το να γίνονται ταινιες ή σειρές αφορμή να συζητιούνται οι πολιτικές αποκλεισμού είναι σημαντικό αλλά αυτό που μπορεί να γίνει προβληματικό είναι πως η ιδέα του άνδρα ως αντικείμενο αποκλεισμού, ως το άτομο που χάνει το προνομιο του σε έναν κόσμο που παραδοσιακά υπερέχει, επιτρέπει σε συντηρητικές φωνές όπως ο Jordan Peterson να προτείνουν δημόσια περαιτέρω καταπιεστικές ιδέες."

"Το να γίνονται ταινιες ή σειρές αφορμή να συζητιούνται οι πολιτικές αποκλεισμού (who is excluded or left behind) είναι σημαντικό αλλά αυτό που μπορεί να γίνει προβληματικό είναι πως η ιδέα του άνδρα ως αντικείμενο αποκλεισμού, ως το άτομο που χάνει το προνομιο του σε έναν κόσμο που παραδοσιακά υπερέχει, επιτρέπει σε συντηρητικές φωνές όπως ο Jordan Peterson να προτείνουν δημόσια περαιτέρω καταπιεστικές ιδέες όπως η εξαναγκαστική μονογαμία γιατί οι βίαιοι άνδρες μπορούν να σωθούν από την αγάπη μιας γυναίκας κ.ο.κ. Σε αυτή την κατεύθυνση είδαμε και τον τελευταίο 1.5 χρόνο την ανάδυση του διαδικτυακού trend "tradwife” ως ένα "rebranding” των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων της γυναίκας-φροντίστριας που διαπρέπει στα οικιακά και του άντρα-εργαζόμενου που παρέχει για την οικογένεια. Το σχήμα αυτό παρουσιάζεται (ιδιαίτερα στην Αμερική) ως ιδανικό και κοντά στις παραδοσιακές αξίες αντιτιθέμενο στην αλλοτρίωση που φέρνει η σύγχρονη συνθήκη της woke κουλτούρας.” 

Τι γίνεται με τις femcels;  

Επίσης, σύμφωνα με τη Ζούλη, σε επίπεδο internet culture υπάρχει μια συζήτηση για το κατά πόσον η φιγούρα της femcel, που υπάρχει ενεργά σε αντίστοιχα διαδικτυακά fora (βλ. Trufemcels groups) δεν έχει απήχηση στο δημόσιο φαντασιακό ή παρουσία στο δημόσιο λόγο ενώ υφίσταται ως διαδικτυακή υποκουλτούρα. Οι συζητήσεις γυναικών που δεν ανήκουν στα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς και νιώθουν ότι αποκλείονται από την οικειότητα ή τη σεξουαλική ζωή φαίνεται να μην είναι αρκετά θέμα "προς συζήτηση” ή άξιο να είναι εξίσου ορατό όπως η στέρηση ή η μοναξιά των (λευκών) ανδρών. 

"Σε μια ενδιαφέρουσα παραλληλία με την υποκουλτούρα των incels δυο βασικές κατευθύνσεις που έχει πάρει αυτό το φαινόμενο είναι από τη μια τα groups που έχουν μισανδρική κατεύθυνση αλλά ταυτόχρονα προωθούν την ιδέα της πιθανής ευτυχίας με κάποιον "high value man” και από την άλλη τα groups ή κινήματα σεπαρατισμού και ριζοσπαστικού φεμινισμού". 

"Σε αυτά τα fora οι γυναίκες είναι θυμωμένες ή ματαιωμένες και μπορεί να αναπαράγουν επιθετικό λόγο όμως η οργή τους δεν μεταφράζεται σε δράση όπως συμβαίνει με τους incels. Σε μια ενδιαφέρουσα παραλληλία με την υποκουλτούρα των incels δυο βασικές κατευθύνσεις που έχει πάρει αυτό το φαινόμενο είναι από τη μια τα groups που έχουν μισανδρική κατεύθυνση αλλά ταυτόχρονα προωθούν την ιδέα της πιθανής ευτυχίας με κάποιον "high value man” και από την άλλη τα groups ή κινήματα σεπαρατισμού και ριζοσπαστικού φεμινισμού. 

Στην πρώτη περίπτωση έχουμε παραδείγματα όπως το "The Female Dating Strategy” - που ξεκίνησε ως διαδικτυακό forum στο Reddit και έγινε ύστερα αυτόνομη πλατφόρμα - όπου οι άντρες θεωρούνται επί της αρχής καθίκια ("scrotes”) και μέσα από posts, άρθρα και συζητήσεις αναλύονται εκφάνσεις της πατριαρχιας με σκοπό να γίνει κατανοητή η χειραγώγηση και καταπίεση που οι γυναίκες έχουν υποστεί και υπόκεινται μέσα στα χρόνια και σε διαφορετικά πλαίσια. Ανάμεσα σε αυτές τις συζητήσεις όμως, υπάρχουν και άρθρα με συμβουλές αυτοβελτίωσης ώστε μια γυναίκα να μπορέσει να εντοπίσει και να προσελκύσει τον άντρα καλής ποιότητας - που υπάρχει σαν είδος αλλά είναι υπό εξαφάνιση. 

Η δεύτερη περίπτωση που έχει πιο ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά, στέκεται ξανά αντιθετικά προς τον ανδρικό πληθυσμό αλλά και τις έμφυλες κοινωνικές κατασκευές ούσα όμως πιο κοντά στην ιδεα του voluntary celibacy, του εκούσιου αυτοαποκλεισμού από τις (ετεροκανονικές) ερωτικές σχέσεις και την κυρίαρχη κοινωνική δομή της "ανδρόσφαιρας". Χαρακτηριστικό αυτής της κατεύθυνσης είναι, για παράδειγμα, το κίνημα 4B στη Νότια Κορέα το οποίο ξεκίνησε ως συζήτηση σε ανώνυμα διαδικτυακά γκρουπ στα μέσα κοινωνικης δικτύωσης της χώρας το διαστημα 2017-2019 και εξελίχθηκε σε κίνημα το οποίο έγινε ευρύτερα γνωστό από τις τελευταίες αμερικάνικες εκλογές του 2024 όπου ενόψει της δεύτερης προεδρίας του Donald Trump το 4Β έγινε viral ως μια αντανάκλαση της δυσανασχέτησης των γυναικών με τον ολοένα και πιο ανεξέλεγκτο μισογυνισμό των ανδρών. Ήταν μάλιστα και μια στιγμή που οι άντρες incels βρήκαν ευκαιρία και χώρο να εκφράσουν όλη τους την οργή και την επιθυμία καταστολής της γυναικείας αυτενέργειας. Τότε μάλιστα εμφανίστηκε και το σοκαριστικό στατιστικό ότι τον Νοέμβριο του 2024 παρουσιάστηκε 4.600% αύξηση στις αναφορές της φράσης "το σώμα σου, η επιλογή μου" (Your body, my choice) και "γύρνα στην κουζίνα" (Get back in the kitchen) στην πλατφόρμα X.

Προκύπτει τέλος και το ερώτημα κατά πόσον μέσα σε αυτά τα groups και στα viral trends υπάρχει χώρος για την ορατότητα άλλων ειδών αποκλεισμών όπως αυτοί που υπόκεινται τα trans ή τα ανάπηρα άτομα και κατά πόσον τελικά η συζήτηση που γίνεται viral είναι αυτή που είναι πιο κοντά στο δυτικό μοντέλο της ετεροκανονικότητας και του αρτιμελισμού.” 

Πώς αναπαράγονται τα στερεότυπα 

Το να συζητιούνται οι πολιτικές αποκλεισμού και οι συνθήκες που τις γεννούν έχει σημασία. Όσο όμως η έμφυλη βία και η ανισότητα των φύλων, αλλά και η ομοφοβία, απέχει πολύ από το να έχει καταπολεμηθεί, πόσο μάλλον σε κοινωνίες πολύ πιο πατριαρχικές απ’ οτι η σκανδιναβική, όπως η δική μας, το να δούμε με ενσυναίσθηση την "αντίστροφη καταπίεση" που υφίσταται ο σύγχρονος άνδρας μπορεί την ίδια στιγμή να λειτουργήσει, κάποιες φορές, αποπροσανατολιστικά ενισχύοντας τις συντηρητικές φωνές που βλέπουν τον άνδρα ως αντικείμενο αποκλεισμού αλλά και σεπαρατικές αναπαραστάσεις των θηλυκοτήτων ή αναπαραγωγή στερεοτύπων, όπως π.χ. το να μην μπορούμε να τις δούμε ως άτομα με επιθυμίες. 

Όπως μας είχε πει η Ειρήνη Αβραμοπούλου, με αφορμή το βιβλίο "Κριτική Δημόσια Ανθρωπολογία και Σπουδές Φύλου" που συνεπιμελήθηκε με την Ελένη Παπαγαρουφάλη (Εκδόσεις Τόπος), "από τα πιο ανησυχητικά προβλήματα είναι το ότι η έμφυλη βία συζητιέται δημόσια με τρόπο που συχνά αποδίδει έμφαση στην θυματοποίηση των γυναικών και στην αντίστοιχη παρουσίαση των κακοποιητών ανδρών ως ιδιαίτερων περιπτώσεων, ως τέρατα ακόμα και ψυχικά ασθενών. Σε αυτό το αφήγημα χάνεται η σημασία της ιστορικότητας του φαινομένου, της επαναληψιμότητάς του και κυρίως της καθημερινής του εμφάνισης. Ταυτόχρονα αυτό έχει τραγικές συνέπειες για όλα τα φύλα. Για παράδειγμα, πάνω σε αυτό το στερεότυπο στηρίζεται και το ότι δεν μπορούμε να δούμε καν τις γυναίκες ως άτομα με επιθυμίες ή όταν μια γυναίκα μετατρέπεται στα μίντια και στην κοινή γνώμη από θύμα σε θύτη, τότε όλη η κοινωνία είναι σχεδόν έτοιμη να την λιθοβολίσει σχεδόν (δείτε περίπτωση Πισπιρίγκου, μεταξύ άλλων). Επίσης, αυτό το μοτίβο απενοχοποιεί εντελώς τους άνδρες ή πιο σωστά δεν αφήνει κανένα χώρο να συζητηθεί κάτι πολύ καίριο: το πώς (ανα)παράγονται καθημερινά θηλυκότητες και αρρενωπότητες εμπεδωμένες σε παγιωμένους ρόλους και νόρμες, όπως και σε τοξικές φαντασιώσεις συντροφικότητας.” 

'Όταν η συζήτηση για την "κρίση του άντρα" λειτουργεί αποπροσανατολιστικά

"Η συζήτηση γύρω από την "κρίση του άντρα" είναι πολιτικά εύθραυστη, κυρίως γιατί συχνά αντιμετωπίζει τον άντρα ως θύμα της χειραφέτησης των άλλων” μας λέει η ανθρωπολόγος 'Άλκηστη Ευθυμίου. "Υπάρχουν όντως πραγματικές μετατοπίσεις στις εμπειρίες της ανδρότητας σήμερα – αποσταθεροποιούνται μέχρι πρόσφατα δεδομένες νόρμες, όπως το ανδρικό μονοπώλιο στην οικονομική ισχύ, η ετεροκανονική συντροφικότητα ως μοναδικός ορίζοντας ζωής, η πατριαρχική αυθεντία στην οικογένεια και στον δημόσιο λόγο, ή η συναισθηματική αποστασιοποίηση ως ένδειξη υπεροχής. Ωστόσο, η γλώσσα της κρίσης λειτουργεί αποπροσανατολιστικά: μεταθέτει το βάρος από τις δομικές, ιστορικές ανισότητες σε ένα αφήγημα απώλειας προνομίου που παρουσιάζεται ως καταπίεση.” 

"Από μια φεμινιστική και κουήρ οπτική, με ενδιαφέρει περισσότερο να σκεφτούμε όχι αν "ο άντρας βρίσκεται σε κρίση", αλλά πώς η ετεροπατριαρχική ανδρότητα δυσκολεύεται να ανασυντεθεί όταν χάνει την αυτονόητη κυριαρχία της."

"Από μια φεμινιστική και κουήρ οπτική, με ενδιαφέρει περισσότερο να σκεφτούμε όχι αν "ο άντρας βρίσκεται σε κρίση", αλλά πώς η ετεροπατριαρχική ανδρότητα δυσκολεύεται να ανασυντεθεί όταν χάνει την αυτονόητη κυριαρχία της. Εκεί, ο λόγος περί κρίσης μπορεί εύκολα να συναντήσει συντηρητικές φωνές, να αναπαράγει στερεότυπα ή να προϋποθέσει, λανθασμένα, ότι η ισότητα έχει ήδη επιτευχθεί ή ότι οι φεμινιστικές φωνές έχουν γίνει "κυρίαρχες". Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι από αυτή τη συζήτηση τείνουν να απουσιάζουν ή να παραγκωνίζονται άλλες, έκκεντρες εκφράσεις της ανδρότητας – όπως εκείνες των τρανς και κουήρ υποκειμένων, που δεν χωρούν στο αφήγημα της κρίσης γιατί δεν υπήρξαν ποτέ μέρος της κανονικότητας που χάνεται.

Αν μπορεί κάτι να κάνει η τέχνη σε αυτό το πλαίσιο είναι να εκθέσει τις καθημερινές κατασκευές της αρρενωπότητας, τις τοξικές φαντασιώσεις συντροφικότητας, εξουσίας και οικειότητας, καθώς και τα αδιέξοδα που παράγουν. 'Όταν αυτό συμβαίνει χωρίς να ζητά ενσυναίσθηση για μια υποτιθέμενη "αντίστροφη καταπίεση", αλλά ανοίγει χώρο για ευθύνη, αποδόμηση και επαναδιαπραγμάτευση των έμφυλων σχέσεων, τότε μπορεί να λειτουργήσει μετασχηματιστικά. Με αυτή την έννοια, με ενδιαφέρει μια τέχνη που μας βοηθά να δούμε πώς οι έμφυλοι ρόλοι –αρρενωπότητες και θηλυκότητες– εξακολουθούν να αναπαράγονται μέσα από βαθιά παγιωμένες δομές εξουσίας, και πώς μπορούν (ή όχι) να διαρραγούν.”