"Badke (remix)": χορεύοντας (για) την Παλαιστίνη που επιμένει

Ένα τραγούδι σε μορφή ερώτησης-απάντησης ανοίγει την παράσταση "Badke (remix)" στο χώρο Η’ της Πειραιώς 260. Ερμηνεύεται ζωντανά από τους χορευτές στο σκοτάδι. Ακολουθεί ένα συγχρονισμένο ρυθμικό χτύπημα ποδιών και, όταν ανοίγουν τα φώτα, βλέπουμε τους 10 περφόρμερ να στέκονται πλάι-πλάι κατά μήκος της σκηνής. Φορούν καθημερινά, αλλά "προσεγμένα" ρούχα — σαν εκείνα μιας γιορτής ή ενός γάμου.

Το έργο ανοίγουν δύο σόλο τα οποία μας συστήνουν δύο από τις ερμηνεύτριες: το λεξιλόγιο της πρώτης θυμίζει μία κινησιολογία που διδάσκεται σε μαθήματα σύγχρονου χορού, ενώ της δεύτερης μια σύγχρονη εκδοχή αυτών που ονομάζουμε "ανατολίτικους χορούς" -ακόμη και εδώ που δεν έχουμε πάψει ποτέ να τους χορεύουμε ως δικούς μας. Κατά τη διάρκεια του έργου μας συστήνονται και οι υπόλοιποι ερμηνευτές/ριες: χορεύουν μόνοι, σε ζευγάρια, σε μικρές ομάδες ή, συχνότερα, ως μία ζωηρή και εορταστική ομάδα.

Πηδούν, τρέχουν, ορμούν, χωρίζονται και ξανασυναντιούνται. συνθέτοντας ζωντανά πεδία σχέσεων τα οποία διαρκώς μεταβάλλονται. Το έργο, ανασυστήνει άλλωστε επί σκηνής, το συμβάν ενός παλαιστινιακού γάμου. Η χορογραφική δομή του "Badke (remix)" οργανώνεται γύρω από την εμπειρία της συλλογικής γιορτής. Μέσα από τη συνάντηση και τον διάλογο των επιμέρους σωμάτων αναδύεται και μετασχηματίζεται επί σκηνής μία κοινότητα.

Οι ιδιαιτερότητες των χορευτών καθώς συνδιαλέγονται, συγχρονίζονται και αλληλοεπιδρούν, υφαίνουν ένα κοινό χορογραφικό τοπίο, αντίστοιχο με εκείνο που συγκροτούν τα χρώματα ενός πίνακα, τα νήματα ενός υφαντού ή τις φωνές μιας πολυφωνικής μουσικής σύνθεσης. Πυρήνας του κινητικού τους λεξιλογίου είναι ο παραδοσιακός αραβικός χορός dabke, συνδεδεμένος με γαμήλιες γιορτές κι άλλες εορταστικές συναντήσεις. Ο ομαδικός αυτός, εκρηκτικός χορός, στον οποίο οι συμμετέχοντες άλλοτε στρέφονται ο ένας προς τον άλλο και άλλοτε προς τους καλεσμένους, έχει σήμερα αποκτήσει μια ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα. Λειτουργεί ως εικόνα ανθεκτικότητας, συλλογικότητας και επιμονής απέναντι στην καταστροφή.

Οι εικόνες και τα βίντεο παιδιών και ενηλίκων που συνεχίζουν να χορεύουν μέσα στο κατεστραμμένο τοπίο της Γάζας αναδεικνύουν τον χορό τρόπο ως πράξη αντίστασης, μια επίμονη κατάφαση στη ζωή ακόμη και στις πιο βίαιες και επιθετικές συνθήκες. Η αίσθηση που κρατά κανείς φεύγοντας είναι εκείνη μιας χορογραφίας που κατακλύζεται από την αδιάκοπη ενέργεια δέκα ανθρώπων που χορεύουν και τραγουδούν μαζί. Ακόμη και όταν τα σκυλιά γαβγίζουν απειλητικά από τα ηχεία, ο χορός τους δεν διακόπτεται· και όταν η μουσική σταματά απότομα, σαν να έχει "κοπεί το ρεύμα", εκείνοι επιμένουν να τραγουδούν, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν ό,τι τους κρατά μαζί, ζωντανούς.

Η επιμονή αυτή δεν παρουσιάζεται ως κάτι ηρωικό, αλλά ως ένας τρόπος ύπαρξης, ως η βιωμένη συνθήκη της παλαιστινιακής εμπειρίας σήμερα και τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα "μαζί" που επιμένει στη ζωή συγκροτεί τον αρμό που συνενώνει τη χορογραφία και την πυξίδα που προσανατολίζει τη δραματουργία της. Το ηχητικό υλικό της παράστασης ενισχύει αυτή τη διάσταση. Αντλεί από ζωντανές ηχογραφήσεις, με τον τραγουδιστή —όπως μας αποκάλυψαν οι δημιουργοί— να συνδιαλέγεται αυτοσχεδιαστικά με τους καλεσμένους, προσκαλώντας τους να συμμετέχουν στη γιορτή. Όσοι και όσες έχουμε βρεθεί σε ένα ελληνικό γλέντι αναγνωρίζουμε αυτή την πρακτική, όπου οι τραγουδιστές απευθύνονται προσωπικά στους καλεσμένους και στις οικογένειές τους.

Η άμεση αυτή και προσωπική σχέση με την κοινότητα αποτελεί μια κεντρική συνθήκη κάθε πανηγυριού. Ακόμη κι όταν —ενίοτε— δυσανασχετούμε με την εισαγωγή του αρμονίου ή των ντραμς, ή με φωνές που μας φαίνονται περισσότερο "ωδειακά" επεξεργασμένες παρά "αυθεντικά" παραδοσιακές (ένα ιδίωμα που επαναφέρουν συχνά νέοι μουσικοί εκπαιδευμένοι σε μουσικά σχολεία και πανεπιστήμια), αντιδρούμε αυθόρμητα απέναντι στην απώλεια μιας φαντασιακής αυθεντικότητας. Ωστόσο, αυτή η "αυθεντικότητα", παρά τις αισθητικές της αρετές, συχνά δεν είναι παρά ένα γοητευτικό απολίθωμα που έχει αποκρυσταλλωθεί μέσα στον χρόνο, συγκροτώντας την εικόνα του "παραδοσιακού" ως κάτι ακίνητο: ένα προϊόν ιστορικής επεξεργασίας, αρχειοθέτησης και ακριβούς επιτέλεσης.

Ωστόσο, ό,τι αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως παραδοσιακό —αυτό που μοιάζει να διατηρεί αδιάλειπτα και τελετουργικά τη μορφή του μέσα στον χρόνο— δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά στατικό. Μεταλλασσόταν και μεταμορφωνόταν μαζί με τις κοινότητες που το παρήγαν και το βίωναν· μετασχηματιζόταν καθώς οι ίδιες άλλαζαν. Το ίδιο δεν συμβαίνει άλλωστε και σήμερα;

Η μαζική επιστροφή στα πανηγύρια, είτε ως αναζήτηση μιας νέας, εφήμερης συλλογικότητας και συμμετοχής είτε ως μορφή καλοκαιρινής, μεθυστικής εμπειρίας, δεν μεταβάλλει αναπόφευκτα τους όρους ύπαρξής τους; Αντίστοιχα ζωντανοί και επικαιροποιημένοι είναι οι όροι με τους οποίους αρκετοί καλλιτέχνες σήμερα επιστρέφουν και αντλούν υλικό από την παράδοση. Όπως και στο "Badke (remix)", αυτή η επιστροφή δεν αποσκοπεί σε μια λαογραφική αναπαράσταση, αλλά στην ενεργοποίηση μορφών σχέσης που είναι ήδη εγγεγραμμένες στην ίδια την πρακτική του συλλογικού χορού, όπως αυτή εκτυλίσσεται μέσα σε μια εορταστική συνθήκη.

Οι παραδοσιακοί και κοινωνικοί χοροί, άλλωστε, δεν μεταφέρουν μόνο βήματα και σχήματα· μεταφέρουν συλλογικές μνήμες και εμπειρίες της κοινότητας, μορφές (συν)ύπαρξης, τρόπους κατανόησης του εαυτού και του κόσμου οι οποίες ενεργοποιούνται εκ νέου κάθε φορά που χορεύονται. Έτσι, μπορούμε να προσεγγίσουμε αλλιώς τις διασταυρώσεις του dabke με στοιχεία σύγχρονου χορού, hip-hop, capoeira, ακροβατικών και αυτοσχεδιασμού. Περισσότερο από μια υβριδική κινησιολογική καινοτομία, αυτές οι συναντήσεις ενσαρκώνουν τις διαφορετικές εμπειρίες των χορευτών που συμμετέχουν στο έργο.

Το έργο γίνεται έτσι, όπως διαβάζουμε, "μια ζωντανή μορφή συλλογικού "ανήκειν" μέσα σε ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα εκφράζει την επιθυμία συμμετοχής στον κόσμο πέρα από αυτό". Η συνάντηση του παραδοσιακού και του σύγχρονου, του ακαδημαϊκού και του λαϊκού, ενσαρκώνει ενσώματες πρακτικές συλλογικής εμπειρίας που ανοίγουν τη δυνατότητα να φανταστούμε εκ νέου, σήμερα, τι σημαίνει να βρισκόμαστε μαζί. Εδώ, η παράδοση δεν εμφανίζεται ως αντίθετο της σύγχρονης εμπειρίας, αλλά ως ένα ζωντανό πεδίο όπου μνήμη και ταυτότητα, ατομικό και συλλογικό, παρόν και μέλλον συνυπάρχουν και μετασχηματίζονται.

Έτσι, το "Badke (remix)", επαναδιατυπώνει την παράδοση μέσα από τα ερωτήματα του παρόντος. Αντιπαραθέτει τις αξίες της συλλογικής ζωής, της τοπικότητας και της αλληλεξάρτησης απέναντι σε ένα κυρίαρχο αφήγημα που τοποθετεί στο κέντρο το αυτόνομο άτομο και την προσωπική του αυτοπραγμάτωση. Και αυτή η αναζήτηση συλλογικών μορφών ύπαρξης ανοίγει ρωγμές στην αίσθηση ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική. Δημιουργεί χώρους για συζητήσεις γύρω από άλλες μορφές συλλογικής χειραφέτησης.

Ταυτόχρονα και κυριότερα το έργο φέρει και ένα συγκεκριμένο ιστορικό βάρος. Ο αρχικός σπόρος του Badke τοποθετείται το 2004, όταν Παλαιστίνιοι καλλιτέχνες απηύθυναν ανοιχτό κάλεσμα σε Ευρωπαίους δημιουργούς να επισκεφθούν την Παλαιστίνη ως πράξη καλλιτεχνικής αλληλεγγύης μετά τη Δεύτερη Ιντιφάντα. Ο βέλγος χορογράφος Alain Platel -γνωστός για την επίμονη στάση του υπέρ της Παλαιστίνης- ανταποκρίθηκε σε αυτή την πρόσκληση, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας μακρόχρονης καλλιτεχνικής ανταλλαγής που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην ίδρυση μιας καλοκαιρινής σχολής χορού στη Ραμάλα και τελικά στο πρώτο Badke το 2013 σε χορογραφία των Koen Augustijnen, Rosalba Torres και Hildegard De Vuyst. Το Badke (remix), σε χορογραφία των Amir Sabra και Ata Khatab, επαναφέρει σήμερα το έργο στα χέρια Παλαιστινίων δημιουργών.

Η γνώση της σημερινής συνθήκης ολοένα και πιο βίαιης κατοχής στη Γάζα και στα
παλαιστινιακά εδάφη μεταβάλλει αναπόφευκτα τον τρόπο πρόσληψης της παράστασης. Σε ένα παρόν όπου η βία, ο έλεγχος, ο εκτοπισμός και η καταστροφή διαμορφώνουν την καθημερινότητα, κάθε εικόνα συλλογικότητας αποκτά διαφορετικό βάρος. Η επιμονή των σωμάτων να συνυπάρχουν, να συγχρονίζονται και να συγκροτούν κοινότητες μέσα από την κίνηση δεν λειτουργεί απλώς ως αισθητική επιλογή, αλλά ως πράξη επιβεβαίωσης της ύπαρξης.

Η γιορτή ενός γάμου, όπως και κάθε γιορτή, αποτελεί μια συνθήκη συνάντησης και συλλογικής επιτέλεσης, που εμπεριέχει εξαρχής τις υπόγειες εντάσεις και τη δυναμική μιας κοινότητας. Στο "Badke (remix)", αυτή η συνάντηση και ο χωρισμός απαντούν – παράδοξα – σε μια κυριολεκτική συνθήκη: οι δέκα Παλαιστίνιοι χορευτές, που ζουν διασκορπισμένοι εντός και εκτός Παλαιστίνης, μπορούν να συναντηθούν στις ευρωπαϊκές σκηνές και να περιοδεύσουν διεθνώς, αλλά δεν μπορούν να συναντηθούν στον ίδιο τους τον τόπο. Έτσι, η συνάντησή τους για τη δημιουργία και την παρουσίαση του Badke (remix) αντιστρέφει αυτό τον γεωγραφικό κατακερματισμό.

Η παράσταση γίνεται τόπος προσωρινής επανένωσης, αλλά και υπόμνηση της πραγματικής απομόνωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο υπερβαίνει τα όρια της χορογραφίας και μετατοπίζεται προς μια πράξη μνήμης και (δια)μαρτυρίας. Σε μια εποχή όπου ακόμη και το όνομα της Παλαιστίνης συχνά διαγράφεται από τον χάρτη ή αμφισβητείται ως κρατική υπόσταση, σε μια συγκυρία όπου κανονικοποιείται η εμπρόθετη βία απέναντι σε έναν λαό που τη βιώνει ως καθημερινή συνθήκη, τα σώματα του Badke(remix) δηλώνουν μέχρι εξάντλησης την επίμονη παρουσία τους.

Οι χορευτές εδώ δεν εκπροσωπούν απλώς μια εθνική ταυτότητα·επιτελούν μια επιμονή σε ένα συγκεκριμένο ανήκειν. Και, χορεύοντας, δημιουργούν χώρους εμφάνισης για όσες/ους δεν είναι στη σκηνή παρόντες. Τους επαναφέρουν όχι ως αφηρημένα θύματα, αλλά ως μέρος μιας κοινής ιστορίας που συνεχίζει να γράφεται μέσα από την κίνηση, τη γιορτή και την επιβίωση. Μέσα από την επιθυμία για ζωή. Χορεύουν για τους νεκρούς που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους από τα εδάφη που βίαια εποικίζονται, και κυρίως για όσους ζουν και για όσους έρχονται.

Το "Badke (remix)" θέτει κυριολεκτικά σε κίνηση το ερώτημα της σημασίας του ανήκειν χορεύοντας μαζί μέχρι εξαντλήσεως, όταν οι συνθήκες της ζωής καθιστούν αυτή τη συνάντηση ταυτόχρονα εύθραυστη, επείγουσα και αναγκαία.Σε μια εποχή όπου ακόμη και η ίδια η ονομασία της Παλαιστίνης συχνά διαγράφεται από τον χάρτη ή αμφισβητείται ως κράτος, τα σώματα επιμένουν να δηλώνουν την επίμονή τους παρουσία.

Οι δέκα παλαιστίνιοι χορευτές εκπροσωπούν περισσότερα μια εθνική ταυτότητα· επιτελούν μια επιμονή στο συγκεκριμένο ανήκειν. Και μαζί τους ενεργοποιείται και η μνήμη όσων δεν είναι πια παρόντες, όχι ως αφηρημένα θύματα, αλλά ως μέρος μιας κοινής ιστορίας που συνεχίζει να παράγεται μέσα από την κίνηση, τη γιορτή και την επιβίωση. Χορεύουν για τους νεκρούς που δεν μπορούν πάρουν μαζί τους από τα εδάφη που βίαια εποικούνται και κυρίως για όσους και όσες ζουν, και όσους και όσες έρχονται.