Η Heidi Bucher ξεφλουδίζει το πατριαρχικό παρελθόν και οι εκδορές του πονάνε ακόμη

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα "ανακάλυψη” των μέχρι τώρα φθινοπωρινών επισκέψεων στις εκθέσεις της πόλης ήταν η γνωριμία μας με το έργο της Ελβετίδας καλλιτέχνιδας Heidi Bucher  (1926-1993), για την οποία απ’ ότι φαίνεται θα δούμε κι άλλα στην Αθήνα. Η Συλλογή Τέχνης της Σχολής Frances Rich School Of Arts, Humanities and Social Sciences του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος σε συνεργασία με το The Demos Center του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος  προσκάλεσαν το ίδρυμα σύγχρονης τέχνης Parasol unit foundation for contemporary art του Λονδίνου και παρουσιάζουν το εκθεσιακό πρόγραμμα "Εκατό χρόνια από τη γέννηση της Χάιντι Μπούχερ", σε επιμέλεια της ιδρύτριας του Parasol unit Δρ. Ziba Ardalan, σε δύο διαφορετικούς χώρους του Κολλεγίου μέχρι και τις 15 Νοεμβρίου 2026.

Δυο εκθέσεις, ένα ωραίο σπίτι και μια συνάντηση 

Στο ACG Plaka Building της οδού Ηπίτου, φιλοξενείται η έκθεση "Heidi Bucher: Ωραίο σπίτι", με μικρότερα έργα της καλλιτέχνιδας που συνδέονται με τις επισκέψεις της Bucher στη Μύκονο τα καλοκαίρια του 1960 και 1961, και διερευνά την επίδραση της κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής στο έργο της, και στην The ACG Art Gallery στους χώρους του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος στην Αγία Παρασκευή, η έκθεση "Heidi Bucher: Μια συνάντηση με τις Μάρω Φασουλή, Ισμήνη Σαμανίδου, Κλεοπάτρα Τσαλή και Πάκυ Βλασσοπούλου" παρουσιάζονται μεγαλύτερα έργα, ανάμεσά τους και τα περίφημα "Häutungen" (skinnings), και τα "Bodyshells", μαζί με βίντεο από τις performance τους, δίπλα σε έργα τεσσάρων σύγχρονων καλλιτέχνιδων από την Ελλάδα που συνδιαλέγονται με κεντρικές θεματικές του έργου της Bucher. 

"Η Bucher είχε ένα μήνυμα να μεταδώσει και δεν σταμάτησε να δουλεύει μέχρι αυτό το μήνυμα να φτάσει στον κόσμο της τέχνης"

Ιδανική "ξεναγός” μας στο έργο της Bucher, η Ziba Ardalan που είχε επιμεληθεί και την πρώτη μεγάλη έκθεση για τη δουλειά της στο Parasol unit στο Λονδίνο το 2018, μας μιλά για την ιδιαίτερη σχέση της Bucher με το σπίτι, ως καταφύγιο ή ως φυλακή, το πώς η πατριαρχική της ανατροφή αλλά και η επαφή της με τη φεμινιστική σκηνή της Καλιφόρνια επέδρασαν στο έργο της αλλά και για το πώς το Parasol unit foundation for contemporary art υποστηρίζει περαιτέρω καλλιτέχνες/ιδες από την Ελλάδα. 

 

Πότε γνωρίσατε για πρώτη φορά το έργο της Heidi Bucher; Είχατε ποτέ την ευκαιρία να τη συναντήσετε;
Όπως γνωρίζετε, η Heidi Bucher ήταν μια Ελβετίδα καλλιτέχνις που έζησε και εργάστηκε μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής της στη Ζυρίχη της Ελβετίας. Μεταξύ της δεκαετίας του 1970 και της δεκαετίας του 1990 έζησα κι εγώ κάποια χρόνια στη Ζυρίχη. Τη δεκαετία του ’70 έκανα ερευνητική εργασία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης και περίπου είκοσι χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του ’90, επέστρεψα στη Ζυρίχη και άρχισα να δουλεύω στο χώρο της τέχνης. Στο μεταξύ, είχα βρεθεί στη Νέα Υόρκη, όπου σπούδασα Ιστορία της Τέχνης στο Columbia University και, μεταξύ άλλων, υπήρξα guest curator στο παράρτημα του Whitney Museum στο Κονέκτικατ και εργάστηκα ως πρώτη διευθύντρια του Swiss Institute στην πόλη. Υπό αυτές τις συνθήκες, λοιπόν, είχα ασφαλώς ακούσει για το έργο της Heidi Bucher. Παρότι δεν συναντηθήκαμε ποτέ από κοντά, όταν έκανα την έρευνά μου για την έκθεσή της στην Parasol unit στο Λονδίνο το 2018, είχα επικοινωνία με την Bucher και, μέσα από τις πολλές συζητήσεις που είχα με τους δύο γιους της, τον Indigo και τον Mayo, συνειδητοποίησα επίσης πόσο παρόμοιες ήταν οι ζωές μας.

Ποια στοιχεία του έργου της σας κέντρισαν τόσο πολύ το ενδιαφέρον;
Εκτός από την οπτική αίσθηση που προκαλούν τα έργα της και την επίπονη διαδικασία μέσα από την οποία δημιουργούσε τα "Häutungen” ("Skinnings"), με γοήτευαν επίσης η περιέργεια και η αποφασιστικότητα της Bucher. Δεν σταματούσε μπροστά σε κανένα εμπόδιο που τύχαινε να συναντήσει, αλλά επέμενε με ενέργεια και πεποίθηση μέχρι να ολοκληρώσει ό,τι ξεκινούσε να κάνει. Η Bucher είχε ένα μήνυμα να μεταδώσει και δεν σταμάτησε να δουλεύει μέχρι αυτό το μήνυμα να φτάσει στον κόσμο της τέχνης, ακόμη κι αν όσο ζούσε δεν έλαβε την αναγνώριση που άξιζε για το έργο της.

Με ποιον τρόπο επηρέασαν η ζωή και η προσωπικότητά της το έργο της;

"Η Heidi Bucher ήταν οραματίστρια, μια ανεξάρτητη και τολμηρή γυναίκα με προσωπικότητα που ξεπερνούσε τα συνηθισμένα. Δεν είχε αναστολές μπροστά σε κανένα εγχείρημα που τραβούσε την προσοχή της. Ταυτόχρονα, υπήρχε κάτι το απαλό στην προσωπικότητά της."

Η Heidi Bucher ήταν οραματίστρια, μια ανεξάρτητη και τολμηρή γυναίκα με προσωπικότητα που ξεπερνούσε τα συνηθισμένα. Δεν είχε αναστολές μπροστά σε κανένα εγχείρημα που τραβούσε την προσοχή της. Ταυτόχρονα, υπήρχε κάτι το απαλό στην προσωπικότητά της. Η καλλιτεχνική της πορεία είχε διαφορετικές φάσεις: από τα μικρά και όμορφα μεταξωτά κολάζ της δεκαετίας του 1950 –τα περισσότερα δημιουργημένα όταν σπούδαζε με τους καλλιτέχνες Johannes Itten και Max Bill στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Ζυρίχης– μέχρι μια περίοδο κατά την οποία, αναζητώντας νέα έμπνευση, ταξίδεψε και έζησε, μεταξύ άλλων, στη Μύκονο, καθώς και για τέσσερα χρόνια στον Καναδά και την Καλιφόρνια. Ακολούθησαν οι δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής της, από το 1973 έως το 1993, τις οποίες μοιράστηκε ανάμεσα στη Ζυρίχη και το Λανθαρότε και κατά τις οποίες δημιούργησε τα "skinnings", για τα οποία είναι περισσότερο γνωστή. Ένα είναι βέβαιο: η Bucher αντλούσε έμπνευση από μια δραστήρια ζωή και από το άνοιγμά της σε κάθε τόπο που επισκεπτόταν ή στον οποίο ζούσε. Και ασφαλώς, κατά την παραμονή της στο Λος Άντζελες, η επαφή της με το έργο διαφόρων Αμερικανίδων καλλιτέχνιδων την ενθάρρυνε να δημιουργήσει τα περίφημα "Skinnings" μετά την επιστροφή της στην Ευρώπη το 1973.

Σε ποιον βαθμό η ζωή και η καλλιτεχνική πορεία και η αναγνωρισιμότητα της Bucher, πριν και μετά τον θάνατό της, είναι αντιπροσωπευτικές μιας ευρύτερης ιστορίας των γυναικών καλλιτεχνών της γενιάς της;

Η ζωή και η καλλιτεχνική πορεία της Bucher, πριν και μετά τον θάνατό της, είναι σε μεγάλο βαθμό αντιπροσωπευτικές της εμπειρίας των γυναικών της γενιάς της που εργάζονταν σε οποιονδήποτε επαγγελματικό χώρο, με τη θετική εξαίρεση ότι χρειάστηκαν μόλις 25 χρόνια για να αναγνωριστεί το σημαντικό έργο της μετά τον θάνατό της. Εκείνη την εποχή υπήρχαν κοινωνικές αντιλήψεις και αποχρώσεις που μπορούσαν να καταστήσουν δύσκολο για τις γυναίκες να έχουν οποιοδήποτε επάγγελμα. Ακόμη και μία γενιά αργότερα, ως μορφωμένη επαγγελματίας η ίδια, μπορώ να επιβεβαιώσω πόσο απαιτητική μπορούσε να είναι η ζωή για τις γυναίκες της τέχνης ή οποιουδήποτε άλλου επαγγελματικού χώρου. Η οικονομική ανεξαρτησία, φυσικά, βοηθούσε και, ευτυχώς, αυτή ήταν η περίπτωση της Bucher.

Σπίτια χωρίς στέγη, σπίτια που πετούν

Έχετε γράψει ότι "Ένα τέταρτο του αιώνα μετά τον θάνατό της, η Heidi Bucher παραμένει μια εξαιρετικά αινιγματική καλλιτέχνις". Με ποια έννοια;

"Τα σπίτια της Bucher συνήθως δεν είχαν στέγη. Γιατί; Είναι εύλογο να σκεφτούμε ότι αυτό το άνοιγμα ήταν αναγκαίο για το έργο της, όπως υπήρξε αναγκαίο και για πολλές γενιές γυναικών."

Το έγραψα το 2018, στο έντυπο που συνόδευε την έκθεσή της στην Parasol unit του Λονδίνου, αλλά οκτώ χρόνια αργότερα εξακολουθώ να το πιστεύω. Το έργο της Bucher, και ιδιαίτερα τα "skinnings" των δύο τελευταίων δεκαετιών της ζωής της, διατηρεί το παρελθόν και το παρόν σε έναν διαρκή διάλογο. Σε αυτά βλέπει κανείς επίσης ότι, ενώ μέσα από τα "skinnings" διασώζει ίχνη του παρελθόντος, ταυτόχρονα το διαγράφει. Ένα ακόμη στοιχείο είναι ότι τα σπίτια της Bucher συνήθως δεν είχαν στέγη. Γιατί; Είναι εύλογο να σκεφτούμε ότι αυτό το άνοιγμα ήταν αναγκαίο για το έργο της, όπως υπήρξε αναγκαίο και για πολλές γενιές γυναικών. Κατανοώ απόλυτα ότι στον σημερινό κόσμο μπορεί να είναι δύσκολο να συσχετιστούμε με τις προκλήσεις που αντιμετώπιζαν οι γυναίκες εκείνης της εποχής.

Πώς προσέγγισε η Heidi Bucher την ιδέα του σπιτιού ως κάτι καταπιεστικό και προστατευτικό ταυτόχρονα;
Μπορώ να εκφράσω μόνο τη δική μου άποψη, ιδίως καθώς γεννήθηκα σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την Bucher και, κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, δεν είχαν βελτιωθεί και πολλά για τις γυναίκες, με εξαίρεση το γεγονός ότι είχαμε πλέον ευρύτερη πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση. Παρ’ όλα αυτά, μετά τον γάμο, η κοινωνική πίεση και η εξωτερική κρίση συχνά καθιστούσαν αδύνατο για τις γυναίκες να συνεχίσουν να εργάζονται με μια κανονική επαγγελματική πρακτική. Οι γυναίκες, με άπειρες διαφοροποιήσεις ως προς τις συνθήκες, την ανατροφή και το περιβάλλον τους, θα μπορούσαν να περιγράψουν αμέτρητα τέτοια σενάρια. Η Heidi Bucher γεννήθηκε σε μια ευκατάστατη οικογένεια στη μικρή πόλη Βίντερτουρ, κοντά στη Ζυρίχη. Μεγάλωσε σε ένα τυπικά πατριαρχικό σπίτι, με όλα τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά του, όπου η προστασία και η καταπίεση συχνά μπορούσαν να επικαλύπτονται, ιδιαίτερα για μια ελεύθερη στο πνεύμα νεαρή γυναίκα όπως η Bucher. Είναι εύκολο να κατανοήσουμε την ανάγκη της Bucher να αποτυπώσει αυτές τις αντικρουόμενες ιδέες στους λεπτούς σαν ξυράφι τοίχους από latex των δωματίων της και γιατί επέμενε αυτοί να μπορούν να πετούν.

 

Πείτε μας γι αυτά τα δωμάτια, τα "skinnings", το πιο γνωστό κομμάτι του έργου της.

"Η Ελλάδα, η Μύκονος, η Καλιφόρνια και, αργότερα, το Λανθαρότε αντιπροσώπευαν για την Bucher την ελευθερία και έχει ενδιαφέρον ότι όλες αυτές οι περιοχές περιβάλλονται γεωγραφικά από νερό ή βρίσκονται δίπλα σε νερό."

Όπως λέτε, τα "skinnings" αποτελούν την πιο γνωστή ομάδα έργων της Bucher. Ωστόσο, αυτή η πτυχή της καλλιτεχνικής της δουλειάς κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια της ζωής της δεν θα ήταν δυνατή χωρίς να έχει προηγηθεί η αναγνώριση της ιδέας του σπιτιού, η οποία τράβηξε την προσοχή της στη Μύκονο, καθώς και η συναισθηματική της "αποσκευή" και το ενδιαφέρον της για την αρχιτεκτονική δομή που ονομάζουμε "σπίτι". Ακριβώς γι’ αυτό ήθελα η έκθεση να επικεντρωθεί στην ιδέα του "σπιτιού" και η μικρή έκθεση στο ACG Πλάκα κάνει ακριβώς αυτό. Η Ελλάδα, η Μύκονος, η Καλιφόρνια και, αργότερα, το Λανθαρότε αντιπροσώπευαν για την Bucher την ελευθερία και έχει ενδιαφέρον ότι όλες αυτές οι περιοχές περιβάλλονται γεωγραφικά από νερό ή βρίσκονται δίπλα σε νερό. Έτσι, όταν προσπαθώ να αποφασίσω αν τα "skinnings" της Bucher αφορούν τη διατήρηση ιχνών του παρελθόντος ή την απελευθέρωσή της από αυτό, συνήθως θεωρώ ότι ισχύει το δεύτερο. Σκεφτείτε γιατί θα επέλεγε να κάνει ένα "skinning" του Herrenzimmer (Δωματίου των Κυρίων) στο σπίτι όπου μεγάλωσε. Σε αυτά τα κοινώς κομψά σαλόνια υποδοχής των εύπορων και αστικών οικογενειών, τουλάχιστον στην Ελβετία, συνήθιζαν να συγκεντρώνονται οι άνδρες για να καπνίσουν πούρα μετά από ένα επίσημο δείπνο, ενώ την ίδια ώρα οι γυναίκες μαζεύονταν στο καθημερινό καθιστικό για small talk. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 είχα βιώσει κι εγώ τέτοιες κοινωνικές συγκεντρώσεις και σοκαρίστηκα όταν συνειδητοποίησα ότι αυτά τα δείπνα οργανώνονταν στην πραγματικότητα για τους άνδρες.

Η μεταμόρφωση της Bucher και η Ελλάδα 

Πώς προέκυψε η διπλή έκθεση της Heidi Bucher στην Αθήνα;

Ήταν μια πολύ μακρά διαδικασία, η οποία ξεκίνησε με μια πρόσκληση από το Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος και την Συλλογή Τέχνης της Σχολής Frances Rich School Of Arts, Humanities and Social Sciences του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος. Από την πλευρά μου, επισκέπτομαι την Ελλάδα κάθε χρόνο από το 1972 και έχω γυρίσει τα νησιά με ιστιοπλοϊκό πολλές φορές. Παράλληλα, η σημερινή διευθύντρια της Συλλογής Τέχνης του ACG, Ιωάννα Παπαπαύλου, είχε εργαστεί στο Parasol unit foundation for contemporary art στο Λονδίνο. Όλα αυτά οδήγησαν, με τα χρόνια, σε πολλές συζητήσεις και ανταλλαγές ιδεών για τη συνεργασία μας σε ένα πρότζεκτ, όμως οι συνθήκες δεν επέτρεψαν να πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα. Τα τελευταία χρόνια, οι δραστηριότητες του Parasol unit έχουν αποκτήσει νομαδικό χαρακτήρα και έχουμε, επίσης, οργανώσει τρεις παράλληλες εκθέσεις στη Βενετία, στο πλαίσιο των τελευταίων Μπιενάλε. Έτσι, η ιδέα μιας παρουσίασης στην Αθήνα έγινε πραγματικότητα. Αυτή τη φορά επικεντρώθηκα στην έννοια του "σπιτιού", που ήταν τόσο σημαντική για την Bucher και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για μεγάλο μέρος του έργου της. Στα σημειωματάριά της του 1960 αναφερόταν συχνά στα κυκλαδίτικα σπίτια ως "Spiti Oraios" [oraío spíti], που είναι και ο τίτλος της έκθεσης στο κτίριο του ACG στην Πλάκα.

Ποια ήταν η σχέση της Bucher με την Ελλάδα και τη Μύκονο και πώς επηρέασαν το έργο της εκείνης της περιόδου;

"Το σπίτι και το καταφύγιο, όπως το κουκούλι μιας λιβελούλας, δεν προορίζονταν ποτέ να είναι ένας σταθερός τόπος, αλλά μάλλον μια κατάσταση που θα μεταβαλλόταν διαρκώς ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε στιγμής. Αυτή η σκέψη εισήγαγε την έννοια της μεταμόρφωσης, η οποία τελικά τονίστηκε όταν άρχισε να καλύπτει τις εξωτερικές επιφάνειες των έργων της με φίλντισι."

Η Bucher πέρασε τα καλοκαίρια του 1960 και του 1961 στη Μύκονο, τότε ένα ήσυχο νησί με έναν αυτάρκη τρόπο ζωής, που βρισκόταν στο μεταίχμιο της μεταμόρφωσής του σε μποέμ προορισμό για ταξιδιώτες από όλο τον κόσμο. Λάτρευε την εγγύτητα με τη φύση και τη ζωή ανάμεσα στους φιλικούς κατοίκους του νησιού, μέσα στο Αιγαίο, με τα περίφημα βαθιά λουλακί νερά του. Σε διανοητικό επίπεδο, η Bucher γοητεύτηκε από τη μινιμαλιστική αρχιτεκτονική των κυκλαδίτικων σπιτιών και από τις κυβικές τους μορφές, που στρογγυλεύουν απαλά με τις επαναλαμβανόμενες στρώσεις ασβέστη. Ο ενδιάμεσος, μεταβατικός χώρος που δημιουργεί αυτή η επικάλυψη ανάμεσα στον συμπαγή τοίχο ενός σπιτιού και τον χώρο πέρα από αυτόν έγινε τελικά το σημαντικότερο πεδίο έρευνας στο έργο της. Με δεδομένη την ανατροφή της Bucher, η ιδέα του "σπιτιού" μπορεί ήδη να ήταν ένα συναισθηματικά ευαίσθητο ζήτημα, όπως υπήρξε και για άλλες γυναίκες καλλιτέχνιδες πριν από εκείνη, όπως η Louise Bourgeois. Η Bucher είχε ιδιαίτερα ανεπτυγμένη την αίσθηση του χώρου στα έργα της και, είτε επρόκειτο για τα Bodyshells είτε για τα μεταγενέστερα και πιο γνωστά Häutungen (skinnings), στο επίκεντρό τους βρισκόταν πάντα αυτός ο μεταβατικός χώρος ανάμεσα στα διαφορετικά στοιχεία. Το σπίτι και το καταφύγιο, όπως το κουκούλι μιας λιβελούλας, δεν προορίζονταν ποτέ να είναι ένας σταθερός τόπος, αλλά μάλλον μια κατάσταση που θα μεταβαλλόταν διαρκώς ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε στιγμής. Αυτή η σκέψη εισήγαγε την έννοια της μεταμόρφωσης, η οποία τελικά τονίστηκε όταν άρχισε να καλύπτει τις εξωτερικές επιφάνειες των έργων της με φίλντισι. Η απεικόνιση του νερού στις διαφορετικές μορφές του αποτελούσε επίσης έναν στοχασμό πάνω στην έννοια της αλλαγής και της μεταμόρφωσης, ενώ συχνά διερευνούσε, με αναπάντεχους τρόπους, την ιδέα μιας χωρικής συνέχειας.

Στην Αθήνα είδαμε δύο ειδικά reenactments της περφόρμανς Bodyshells. Γιατί επιλέξατε αυτό το έργο;
Το θέμα της έκθεσης ήταν το "Oraío Spíti" ("ωραίο σπίτι") και τα Bodyshells θεωρήθηκαν ότι συμβολίζουν ένα προστατευτικό καταφύγιο, ένα "σπίτι" που θα προστάτευε τους performers και θα άλλαζε μορφή ως απόκριση στις κινήσεις τους. Νομίζω ότι για την Bucher αυτό θα ανταποκρινόταν απόλυτα στην ιδέα της για το "σπίτι". Γι’ αυτό και η περφόρμανς Bodyshells ήταν απαραίτητη και στις δύο εκθέσεις.

Το έργο της Bucher μοιάζει να συνομιλεί με σύγχρονους καλλιτεχνικούς προβληματισμούς, όπως ο οικοφεμινισμός και η σχέση μας με το νερό και τη φύση. Ποια ήταν η σχέση της με τον φυσικό κόσμο;
Είναι μια εύλογη σύνδεση. Άλλωστε, οι δύο καλοκαιρινές παραμονές της στη Μύκονο, το 1960 και το 1961, κατά τις οποίες η Bucher ανακάλυψε την ομορφιά της νησιωτικής ζωής, υπήρξαν καθοριστικές για το έργο της από εκεί και έπειτα. Επίσης, κατά την παραμονή της στην Καλιφόρνια, από το 1970 έως το 1973, γνώρισε το ανερχόμενο φεμινιστικό καλλιτεχνικό κίνημα της Δυτικής Ακτής, καθώς και τη φεμινιστική τέχνη γενικότερα. Έργα καλλιτεχνών όπως η Judy Chicago και η Miriam Schapiro σίγουρα την ενέπνευσαν να δώσει μορφή στις δικές της ιδέες όταν επέστρεψε στην Ελβετία το 1973. Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η αμερικανική τέχνη της δεκαετίας του 1970 καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από τον Μετα-Μινιμαλισμό, ένα κίνημα που αναπτύχθηκε ως άμεση αντίδραση στην αυστηρή και ψυχρή γεωμετρία του Μινιμαλισμού της δεκαετίας του 1960. Η Eva Hesse, ο Richard Tuttle, η Lynda Benglis και πολλοί άλλοι χρησιμοποιούσαν μαλακά υλικά στα έργα τους.

Πώς επιλέξατε τις σύγχρονες Ελληνίδες καλλιτέχνες των οποίων τα έργα παρουσιάζονται σε διάλογο με το έργο της Bucher και τι βρίσκετε πιο ενδιαφέρον στη δουλειά τους;
Όπως συνήθως, ξεκίνησα με κάποια έρευνα και, ύστερα από λίγο, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι τα έργα αυτών των τεσσάρων καλλιτέχνιδων θα συγκροτούσαν μια ενδιαφέρουσα και συνεκτική ομάδα σε διάλογο με το έργο της Heidi Bucher. Φυσικά, καθένας και καθεμία έχουν διαφορετική καλλιτεχνική αντίληψη και διαφορετικές ιδέες. Ωστόσο, είτε πρόκειται για το ενδιαφέρον τους για τη φόρμα και την αρχιτεκτονική, είτε για την ιδέα της αλλαγής και της μεταμόρφωσης, είτε για τη βαθιά διερεύνηση των καλλιτεχνικών τους πεποιθήσεων και της κινητήριας δύναμής τους, είτε, τέλος, για την οπτική τους ενασχόληση με το βαθύ λουλακί του Αιγαίου, η Πάκυ Βλασσοπούλου, η Ισμήνη Σαμανίδου, η Κλεοπάτρα Τσαλή και η Μάρω Φασουλή, μοιράζονται με την Bucher μια ιδιαίτερη ευαισθησία στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Εκτιμώ την προσωπικότητα, το θάρρος και την αποφασιστικότητα καθεμιάς από αυτές τις καλλιτέχνιδες. Είναι ενδιαφέρον ότι στη συνέχεια συνειδητοποίησα πως και οι τέσσερις έχουν αντλήσει έμπνευση, στο έργο τους, από τη ζωή και τον πολιτισμό ενός ή περισσότερων Κυκλαδίτικων νησιών.

Πόσο διαφορετική ήταν η Ελβετία στην οποία ζήσατε από εκείνη της Bucher;
Γεννήθηκα στην Περσία και ήρθα στην Ελβετία το 1963, έπειτα από μια σύντομη παραμονή στη Βρετανία. Αυτό ήταν αρκετά συνηθισμένο εκείνη την εποχή: οι νέοι έφευγαν συνήθως για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα, με στόχο να αποκτήσουν περισσότερες γνώσεις, να μάθουν γλώσσες και να αναπτύξουν επαφές με άλλες χώρες, ώστε να συμβάλουν στη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου στις πατρίδες τους για τις επόμενες γενιές.Στην Ελβετία γνώρισα τον σύζυγό μου, ο οποίος είναι Ελβετός, αν και ζήσαμε επίσης για πολλά χρόνια στις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Ως γυναίκα και νεαρή μητέρα, πέρασα αρκετά χρόνια στην Ελβετία, όπου γνώρισα τόσο τις καλές όσο και τις λιγότερο καλές πλευρές της ζωής. Ωστόσο, η ζωή που έζησα στην Ελβετία θα πρέπει να έμοιαζε αρκετά με εκείνη της Bucher, γιατί η έννοια του χρόνου ήταν πολύ πιο αργή εκείνη την εποχή και, σίγουρα, πολύ διαφορετική από τον τρόπο με τον οποίο τη βιώνουμε σήμερα. Επίσης, στα χρόνια που ακολούθησαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι άνθρωποι στην Ευρώπη ήταν επικεντρωμένοι στην ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης από τον πόλεμο ηπείρου, περισσότερο παρά στην ανάπτυξη των σημερινών επιπέδων τεχνολογίας, έρευνας και κοινωνικής ευημερίας.

Η καλή δουλειά πάντα αναγνωρίζεται

Έχοντας διατελέσει επικεφαλής σημαντικών καλλιτεχνικών θεσμών, ποια θεωρείτε ότι είναι τα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ένας καλλιτεχνικός θεσμός;
Δεν είμαι βέβαιη ότι η απάντησή μου ισχύει για όλους, αλλά για μένα η βασική πρόκληση είναι να σκύβω το κεφάλι, να ακούω την εσωτερική μου φωνή και να κάνω ό,τι καλύτερο μπορώ. Όπως όλοι, υπήρξαν στιγμές που θα μπορούσα να έχω αποσπαστεί από άλλες ανησυχίες, όμως ελπίζω ότι παρέμεινα πιστή στην πεποίθησή μου πως αυτό που χρειάζεται να στηρίζουμε είναι το καλό έργο.

 

Μπορεί να διασφαλιστεί η καλλιτεχνική ελευθερία σε έναν ολοένα και πιο λογοκριμένο κόσμο της τέχνης;
Είναι μια πολύ δύσκολη ερώτηση, αλλά ευτυχώς υπάρχουν πολλοί τρόποι για να ακουστεί η φωνή σου. Υπάρχουν αρκετά καλά παραδείγματα στον δημιουργικό κλάδο που μπορούν να απαντήσουν στο ερώτημά σας. Άλλωστε, η καλή δουλειά πάντα αναγνωρίζεται.

Ποια είναι η βασική κατεύθυνση του Parasol unit foundation for contemporary art για το άμεσο μέλλον;
Ελπίζουμε να συνεχίσουμε τις νομαδικές μας δραστηριότητες. Το 2026 ήταν μια πολύ γεμάτη χρονιά, με το TURANDOT: To the daughters of East, μια παράλληλη εκδήλωση της 61ης Μπιενάλε Βενετίας, καθώς και με αυτή τη διπλή έκθεση για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση της Heidi Bucher στην Αθήνα. Παράλληλα, θα διερευνήσουμε διαφορετικούς τρόπους για να στηρίξουμε και άλλα καλλιτεχνικά εγχειρήματα, όπως το πρόγραμμα υποτροφιών για καλλιτέχνες στη μέση της σταδιοδρομίας τους, καθώς και άλλες μορφές υποστήριξης της τέχνης και του πολιτισμού.

Είναι πολύ σημαντικό ότι το Parasol unit foundation αποφάσισε να στηρίξει δύο Ελληνίδες καλλιτέχνιδες ως fellows, ιδιαίτερα μέσω της χρηματοδότησής τους για μεγάλο χρονικό διάστημα, ώστε να μπορούν να εργάζονται και να δημιουργούν χωρίς συγκεκριμένους περιορισμούς. Πώς λειτουργεί αυτή η υποστήριξη και τι σας οδήγησε σε αυτή την απόφαση;
Είναι χαρά μου να μπορώ να συμβάλω μέσα από αυτό το εγχείρημα. Άλλωστε, επιμελήθηκα και τις δύο αυτές εκθέσεις και πιστεύω ότι η ιδέα αξίζει πραγματικά. Κοιτάζω με προσμονή τα χρόνια που έρχονται και δεν έχω καμία αμφιβολία ότι από τους σπόρους που φυτεύουμε σήμερα θα προκύψουν καλά πράγματα.

 

Στην Ελλάδα, το βασικό πρόβλημα για τους καλλιτέχνες και τους επαγγελματίες της τέχνης είναι η έλλειψη χρηματοδότησης και θεσμικής υποστήριξης, γεγονός που σε μεγάλο βαθμό καθιστά μη βιώσιμη την επαγγελματική ενασχόληση με την τέχνη, ιδιαίτερα για τους καλλιτέχνες και τις καλλιτέχνιδες που δεν πληρούν τα κριτήρια των λίγων ισχυρών και σε μεγάλο βαθμό προσωποκεντρικών θεσμών, της τουριστικής βιομηχανίας και των ιδιωτών πατρόνων. Ποιές είναι οι σκέψεις σας;
Θα σας πω κάτι: η χρηματοδότηση φαίνεται να είναι ανεπαρκής στα περισσότερα μέρη και, όταν υπάρχει επαρκής χρηματοδότηση, τείνουμε να γινόμαστε πιο φιλόδοξοι. Έτσι, ό,τι κι αν συμβαίνει, η επαρκής χρηματοδότηση παραμένει πάντα ένα ζήτημα. Αν συγκρίνουμε τη σημερινή κατάσταση με το παρελθόν, πιστεύω ότι σήμερα βρισκόμαστε σε καλύτερη θέση. Φυσικά, υπάρχουν πολύ περισσότεροι καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνται σήμερα, αλλά υπάρχει επίσης μια εντυπωσιακή ποσότητα υποστήριξης. Πάντα με εκπλήσσει το γεγονός ότι, σε διαφορετικές εποχές, η τέχνη έχει ανθίσει και έχουν πραγματοποιηθεί εκθέσεις ακόμη και υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός, το Parasol unit συχνά επικεντρώνεται σε καλλιτέχνες οι οποίοι, όπως λέτε, "δεν πληρούν τα κριτήρια των λίγων ισχυρών και σε μεγάλο βαθμό προσωποκεντρικών θεσμών". Όσο για τις δικές μου προτάσεις, πιστεύω ότι πρέπει να συνεχίσουμε να κάνουμε καλή δουλειά, γιατί αυτή είναι η σημαντικότερη συμβολή που μπορούμε να προσφέρουμε. Σε όλη τη διάρκεια της δραστηριότητάς μου ως επιμελήτρια, είχα την τύχη να δω ορισμένους από τους καλλιτέχνες που υποστηρίξαμε να αποκτούν πολύ υψηλό επίπεδο αναγνώρισης και, λίγα χρόνια αργότερα, ακόμη και εκείνοι οι θεσμοί στους οποίους ήταν δύσκολο να αποκτήσει κανείς πρόσβαση να τους προσκαλούν να εκθέσουν στους χώρους τους.