Δεν γίναμε Ισπανία, αλλά πλέον βλέπουμε κι εδώ τον τουρισμό αλλιώς

"Πρέπει να κάνουμε τον τουρισμό αντι-σέξι" είχε τολμήσει να προτείνει σε συζήτηση στη Στέγη Ωνάση η ισπανίδα Julia Morandeira Arrizabalaga (ερευνήτρια και επιμελήτρια στον διασταυρούμενο χώρο της κριτικής θεωρίας, των πολιτισμικών σπουδών και των εκπαιδευτικών και καλλιτεχνικών πρακτικών, και Διευθύντρια Σπουδών στο Museo Reina Sofía στη Μαδρίτη). Στην ίδια συζήτηση, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου  "Sunseekers or Dimming the Sun or" του εικαστικού Βασίλη Παπαγεωργίου είχε προτείνει να αναδείξουμε αλλες ποιοτητες αυτού που αποκαλούσαμε κάποτε παραθερισμό, αντιπροσωπεύοντας ένα από τα πιο ισχυρά ρεύματα σκέψης στην Ισπανία, το αποτύπωμα του οποίου φτάνει πλέον ολοένα και περισσότερο και στην Ελλάδα, όχι μόνο στους κινηματικούς χώρους, αλλά και μέσα από μεταφράσεις βιβλίων, εικαστικά έργα, ταινίες και συζητήσεις, παράλληλα με τις κινητοποιήσεις που πυροδότησε η υπόθεση του μετροπόντικα στην Κυψέλη.  

 

Η ισπανόφωνη λογοτεχνική και ακαδημαϊκή παραγωγή λόγου έχει εκφράσει τα τελευταία χρόνια την πιο συγκροτημένη κριτική στην αφήγηση που θέλει τον τουρισμό και την ανάπτυξη που συνδέεται με αυτόν ως πανάκεια στεκόμενη ιδιαίτερα στις επιπτώσεις του στις τοπικές κοινωνίες με επίκεντρο τη στεγαστική κρίση και τις συνθήκες διαβίωσης των εργαζόμενων σε αυτών. Πριν τις πρόσφατες μεγάλες διαδηλώσεις στη Μαδρίτη με αφορμή την έξωση της ηλικιωμένης που έχουν προκαλέσει το διεθνές ενδιαφέρον και οδήγησαν στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών, είχαμε εξοικειωθεί με τις εικόνες από αντι-τουριστικές κινητοποιήσεις σε περιοχές όπως τα Κανάρια Νησιά, η Ίμπιζα ή η Βαρκελώνη. Είχαμε διαβάσει βιβλία όπως την εμβριθή και πρωτότυπη ημι-λογοτεχνική έρευνα "Ήρθα εδώ και μας θυμήθηκα: Μια ιστορία για τον τουρισμό, την εργασία και την τάξη" της Καταλανής συγγραφέα και δημοσιογράφου Άννα Πατσέκο (εκδόσεις Carnivora σε μετάφραση Χριστιάννας Νικηφοράκη) που διεισδύει ως εργαζόμενη σε διαφορετικές βαθμίδες πολυτελών resorts της Βαρκελώνης και συνομιλεί με το προσωπικό, η πλειοψηφία των οποίων (δηλωνει οτι) ανήκει στη "μεσαία τάξη ή μεσαια ταξη λιγάκι κατώτερη" όπως λένε χαρακτηριστικά κάποιοι και κάποιες από αυτούς/ ες. Και αναλύει την πρόσληψη του τουριστικού ονείρου όπως μας μεταφέρεται μες στις δεκαετίες από την εποχή του εκδημοκρατισμού του τουρισμού ως την ελίτ εξτραβαγκάντζα του "White Lotus" και τη μνησικακία που μπορεί να γεννήσει αυτή. 

Όσοι έχουν καεί 

Στα δικά μας, η αρχή έγινε με την εμβληματική ταινία Animal της Σοφίας Εξάρχου που μας έβαλε με το δικό της συναισθηματικό τρόπο στη θέση της εργαζόμενης σεζόν, ενώ το φετινό δοκίμιο "Σεζόν” της Κωνσταντίνας Τσουκαλά-Σταθάκη (εκδόσεις Αντίποδες) αποτύπωσε με τον δικό του, προσωπικό και την ίδια στιγμή αποστασιοποιημένο τρόπο το πώς είναι να είσαι ο άνθρωπος πίσω από το αίτημα τάδε του κάθε τουρίστα και μάλιστα σε θέσεις για τις οποίες συχνά δεν έχουμε εικόνα του προσώπου πίσω από αυτές. 

Πώς είναι όταν "ο τουρισμός είναι η μόνη πραγματικότητα που ξέρεις" και την ίδια στιγμή δεν έχεις πρόσβαση σε αυτή, αλλά την εξ-υπηρετείς από απόσταση; 

Στο πρόσφατο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας, το "Σουλουντράνια", η πρώτη ταινία του Άκη Σατυρόπουλου στο σπουδαστικό διαγωνιστικό τμήμα αποτύπωσε με πρωτότυπο και τρυφερό τρόπο, τον πόνο του σεζονίστα αλλά και του μικροιδιοκτήτη που έχει αναγκαστεί να κάνει το σπίτι του παππού του Airbnb. Πώς είναι όταν "ο τουρισμός είναι η μόνη πραγματικότητα που ξέρεις" και την ίδια στιγμή δεν έχεις πρόσβαση σε αυτή, αλλά την εξ-υπηρετείς από απόσταση; Όταν ένας άλλος βρίσκεται στο κέντρο κι εσύ τρέχεις συνέχεια γύρω του κι "όσο τρέχεις χάνεσαι"; Ίσως γι αυτό ο πρωταγωνιστής δεν κάθεται στον ήλιο και δεν του αρέσει να καίγεται ("γιατί έχω καεί"), ενώ η πρωταγωνίστρια αφήνει την οικογενειακή παράδοση στον τουρισμό για να είναι με τους ανθρώπους της. 

"Δεν είμαι μόνο τα φλαμίγκο"

Η εξορυκτική λογική του όλα για τον τουρισμό, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις αλλά και οι ανισότητες που αυτή δημιουργεί, αλλά και οι δυνατότητες και τα εργαλεία της τοπικής κοινωνίας να συμμετέχει στις αποφάσεις ήρθαν στην επιφάνεια σε δύο συζητήσεις μες στον Σεπτέμβρη. Στη δημόσια εκδήλωση Reporting from the Field στο BIOS του πρώτου συνεδρίου του δικτύου Investigative Commons, ενός διεθνούς δικτύου 16 οργανισμών που δημιουργήθηκαν μέσα από το πεδίο της forensic architecture και σήμερα δραστηριοποιούνται ανά τον κόσμο, από την Νορβηγία ως το Μεξικό και από την Αθήνα ως τη Γάζα, η περιβαλλοντική αποικιοκρατία είχε το δικό της πάνελ με τοποθετήσεις από την Κολομβία και το Μεξικό ως τη γη των Sápmi ξεκινώντας από την τοποθέτηση της Πάτι Βαρδάμη για την επανάσταση των Φλαμίγκο στην Αλβανία. 

Ένα θέμα που αναλύθηκε εκτενώς στην εκδήλωση "Η επανάσταση των Φλαμίγκο στην Αλβανία: Περιφράξεις της ανάπτυξης και κοινωνικές αντιστάσεις" που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ στην ΕΣΗΕΑ. Εκεί αναδείχθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά του Κινήματος των Φλαμίγκο που ξέσπασε τον περασμένο Μάιο στην περιοχή της Νάρτα-Βιόσα, με αφορμή την εκχώρηση προστατευόμενων περιοχών Natura σε fund συμφερόντων του Αμερικανού επιχειρηματία Τζάρεντ Κούσνερ, και εντοπίστηκαν ομοιότητες και διαφορές μεταξύ των προκλήσεων με τις οποίες βρίσκονται σήμερα αντιμέτωπες Ελλάδα και Αλβανία. Παράλληλα με τις τοποθετήσεις ειδικών από την Αλβανία που επικεντρώθηκαν στα χαρακτηριστικά του κινήματος, η επιστημονική συνεργάτιδα του ΕΝΑ και διδάκτωρ του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου Αγγελική Μητροπούλου, υποστήριξε ότι οι εξελίξεις στη γειτονική χώρα μπορούν να ιδωθούν και υπό το πρίσμα διαδικασιών που έχουν ήδη εκδηλωθεί σε ελληνικούς τουριστικούς προορισμούς και σε μεγάλες αστικές αναπλάσεις, επισημαίνοντας ότι τέτοιου είδους επενδύσεις συνδέονται άμεσα με το ζήτημα των ανισοτήτων: "ένα κοινό αγαθό δεν χρειάζεται να χάσει θεσμικά τον δημόσιο χαρακτήρα του, για να πάψει στην πράξη να είναι κοινό. Αρκεί η πρόσβαση σε αυτό να γίνεται σταδιακά δυσκολότερη ή πιο επιλεκτική". Αντίστοιχα, "η τοπική κοινωνία μπορεί να βρεθεί από τη θέση της συνομιλήτριας στη θέση της αποδέκτριας αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί".

Ως εκ τούτου, κρίσιμος είναι, όπως υπογράμμισε η Α. Μητροπούλου, ο ρόλος του κράτους και συγκεκριμένα η μετατόπισή του "από ρυθμιστή σε διευκολυντή της επενδυτικής διαδικασίας, με θεσμούς που εμφανίζονται αποτελεσματικοί στην επιτάχυνση των αδειοδοτήσεων, αλλά πολύ λιγότερο στον έλεγχο, στην αποκατάσταση και στην αντιμετώπιση των παραβάσεων". Όπως είπε, "η γλώσσα της "στρατηγικής επένδυσης” δεν λειτουργεί μόνο ως τεχνικός ή διοικητικός χαρακτηρισμός. Εντάσσει μια ιδιωτική επενδυτική επιλογή σε ένα αφήγημα δημόσιου συμφέροντος και περιορίζει τον χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να αμφισβητηθεί χωρίς η αμφισβήτηση να εμφανίζεται ως αντίθεση στην ίδια την ανάπτυξη". Στο σημείο αυτό η σύγκριση με την Αλβανία αναδεικνύει, όπως τονίστηκε, μια διαφορά στη μορφή περισσότερο παρά στη λογική του μοντέλου: εκεί η πολιτική διευκόλυνση είναι πιο προσωποποιημένη, ενώ στην ελληνική περίπτωση έχει αποκτήσει θεσμική συνέχεια και διαπερνά διαφορετικές κυβερνητικές περιόδους. Συμπερασματικά, το ζήτημα δεν είναι, όπως τονίστηκε, "μόνο τα φλαμίγκο", ούτε αποκλειστικά η προστασία ενός συγκεκριμένου οικοσυστήματος. Το βαθύτερο ερώτημα είναι "ποιος αποφασίζει για το μέλλον ενός τόπου, με ποιες διαδικασίες, με ποια συμμετοχή της κοινωνίας και με ποια κατανομή του κόστους και του οφέλους".

"Έχει χαθεί κάθε σχήμα της Αθήνας, ακόμη και το κίτρινο βραδινό φως της έχει αλλάξει από τα νέον των ξενοδοχείων."

Το ίδιο ερώτημα τίθεται ολοένα και πιο εμφατικά εντός και εκτός συνόρων με αναφορά τις πόλεις, όπως είχε γίνει σαφές με την περίπτωση του Βερολίνου στη συζήτηση για την κληρονομιά των αεροδρομίων Tempelhof και Ελληνικού που έλαβε χώρα στο Goethe-Institut Athen σε συνεργασία με το Βερολινέζικο Humboldt Forum και έθεσε το επείγον ερώτημα "σε ποιόν ανήκουν οι πόλεις;" ανοίγοντας ζωηρό διάλογο γύρω από τη διαχείριση της αστικής κληρονομιάς αναδεικνύοντας σημαντικά ζητήματα αναδιανομής πλούτου, προσβασιμότητας και δημοκρατίας που αναδύονται πίσω από τις προσόψεις των αστικών αναπλάσεων στις σύγχρονες πόλεις.

Τη συρρίκνωση, ομογενοποίηση και εχθρικότητα του δημόσιου χώρου της Αθήνας που τουριστικοποιείται και εξευγενίζεται άτσαλα, με ειδική αναφορά στις κουήρ κοινότητες αλλά όχι μόνο, έχει αποτυπώσει πολύ ωραία και η ταινία του Βέρα Χοτζόγλου "The Place to be": "Έχει χαθεί κάθε σχήμα της Αθήνας, ακόμη και το κίτρινο βραδινό φως της έχει αλλάξει από τα νέον των ξενοδοχείων." "Που χωράω εγώ; Σε ένα υπόγειο πάρκινγκ νιώθω ότι χωράω, σε ένα μαγαζί που μπορώ να αγοράσω λίγο χώρο…".

Δεν είναι τυχαίο που ο αρχιτέκτονας Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ που σχεδιάζει τη νέα εποχή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, και μίλησε στο Athens Democracy Forum, προειδοποίησε για τις αξίες γης που εκτοξεύονται και έναν τουρισμό που γίνεται ανεξέλεγκτος επισημαίνοντας ότι η Αθήνα εξακολουθεί να έχει κάτι που πολλές ευρωπαϊκές μητροπόλεις έχουν αρχίσει να χάνουν, παραμένει μια πραγματική πόλη.