Ο Τζεφ Κουνς μάς προσκαλεί να δούμε τον εαυτό μας στην πορτοκαλί "Αφροδίτη" του

Ένας μοναδικός διάλογος ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη εποχή έχει αρχίσει να γεννιέται και έχει εγκαινιαστεί ήδη από τις 20 Μαρτίου στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (Νεοφύτου Δούκα 4, Κολωνάκι, 210-7228321, έως 31 Αυγούστου). Μετά από τέσσερα χρόνια ο εμβληματικός καλλιτέχνης-συνώνυμο με μια σύγχρονη εκδοχή της pop τέχνης, Τζεφ Κουνς επιστρέφει στην Ελλάδα –αυτή τη φορά στην καρδιά της Αθήνας, με την ξεχωριστή έκθεση Balloon Venus Lespugue (Orange). Ο Κουνς μαζί με την επιμελητική ομάδα του Μουσείου φέρνει μία από τις πιο ίδιαίτερες προσεγγίσεις της αρχαιότητας και του σήμερα μέσα από μία μικρή σε έκταση αλλά επιδραστική έκθεση που αγκαλιάζει πραγματικά τον θεατή και τον προσελκύει να γίνει μέρος της.

Μπαίνοντας στο πρώτο δωμάτιο μέσα από τη μαύρη μακρινή κουρτίνα που καλύπτει την είσοδο, ο θεατής βρίσκεται σε έναν απομονωμένο από τον εξωτερικό περιβάλλον, κόσμο –ή καλύτερα σε ένα σκοτεινό σιωπηλό σπήλαιο, όπου ο μόνος ήχος είναι αυτός του νερού που ρέει ή των δροσοσταλίδων που κυλούν. Η προσομοίωση του σπηλαίου προσδίδει μία σχεδόν βιωματική εμπειρία στη διαδικασία θέασης των δέκα αντίγραφων ειδωλίων που αποτελούν το ένα μέρος της έκθεσης. 

Οι εννέα από τις δέκα "Αφροδίτες" (Γκριμάλντι, Σαβινιάνο, Dolni Věstonice, Willendorf και Παραβίτα Ι & ΙΙ) είναι τοποθετημένες σε μία κυκλική βάση που συμβολίζει τη "μήτρα της ανθρώπινης δημιουργίας" όπως ανέφερε ο αρχαιολόγος και επιμελητής της έκθεσης Παναγιώτης Ιωσήφ κατα την διάρκεια περιήγησης. Απομονωμένη, πίσω από ένα ημιδιάφανο χωριστικό, κρύβεται η τελευταία και πιο εμβληματική. Η πηγή έμπνευσης για το έργο του Jeff Koons Αφροδίτη του Lespugue, περιστρεφόμενη μέσα στην προθήκη της, επιτρέπει στον θεατή να συλλάβει τη μορφή της με όλους τους ποικίλους τρόπους ανάγνωσης/θέασής της.

Η ονομασία "Αφροδίτη" των ειδωλίων ίσως είναι κάπως αναχρονιστική, καθώς δεν γνωρίζουμε ακριβώς τον χαρακτήρα των περισσότερων από αυτά (ήταν αντικείμενα λατρείας; είχαν κάποια πρακτική χρήση; είχαν κάποια παραπάνω ιδιότητα;). Ο όρος αυτός όμως καταφέρνει να αναδείξει το κοινό χαρακτηριστικό που έχουν όλα τα αγαλματίδια: το (γυμνό) γυναικείο σώμα. Ανά τους αιώνες, η γυναικεία μορφή έχει συσχετιστεί συμβολικά με την ομορφιά και κυρίως τη γονιμότητα, την "αρχή" όλης της ζωής. Στην Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο, η πλούσια γυναικεία μορφή –όπως παρατηρούμε και στα ειδώλια της έκθεσης– συνδέεται και με την ελπίδα επιβίωσης καθώς κάνει την εμφάνισή της σε μία εποχή έντονων κλιματικών διακυμάνσεων, η οποία ασφαλώς επέφερε πείνα και καινούργιους κινδύνους στους τότε ανθρώπους.

Αυτή την "ελπίδα επιβίωσης" βλέπουμε και στο έργο το Κουνς Balloon Venus Lespugue (Orange), με έναν (πολύ) πιο σύγχρονο, αφαιρετικό τρόπο. Ο Κουνς επιλέγει να αναπλάσει αφαιρετικά ειδικά την Αφροδίτη του Lespugue, αναγνωρίζοντας σε αυτή μία μοντερνιστική ποιότητα που επιτρέπει τον διάλογο μεταξύ αρχαιότητας και παρόντος. Στο απέναντι δωμάτιο, η φωτεινότητα και το έντονο πορτοκαλί του χρώμα επαναφέρουν τον θεατή από την υπνωτική-τελετουργική ατμόσφαιρα της πρώτης αίθουσας πίσω στη πραγματικότητα, όταν βλέπει μπροστά του το θεαματικά ψηλό γλυπτό. Η γυαλιστερή επιφάνεια του και το μεγάλο μέγεθός του σε σύγκριση με τις σχεδόν μινιατούρες φιγούρες που χωράνε στην παλάμη σου, μπορεί να ερμηνευτεί ίσως ως μία αντανάκλαση της εποχής μας, της υπερκαταναλωτικής και υλικής κουλτούρας του σήμερα.

"Οι αντανακλάσεις υπενθυμίζουν στους θεατές πως τίποτα δεν μπορεί να συμβεί χωρίς τους ίδιους. Η τέχνη γεννιέται μέσα τους" - Τζεφ Κουνς

Η σίγουρη πρόθεση του Κουνς μέσα από αυτό το έργο όμως, αυτό που ανέκαθεν προσπαθεί να πετύχει μέσα από την τέχνη του, είναι η σύνδεση των ανθρώπων που θα βρεθούν μέσα στην έκθεση. Ο ίδιος, στη συνέντευξη τύπου για την έκθεση (όπου παρευρέθηκε το "α"), περιέγραψε την ανθρώπινη σύνδεση ως επαγρύπνιση της "βιολογικής μνήμης", ένα μέρος αναπόσπαστο από την ανθρώπινη εμπειρία, που μοιραζόμαστε ακόμα, ανεξαρτήτως τους αιώνες που υπάρχουν ανάμεσα μας. 

Το γλυπτό του Κουνς επιστρέφει στα γνωστά υφολογικά στοιχεία του καλλιτέχνη, με την παιγνιώδη μορφή του που θυμίζει μπαλόνι και τη ζωηράδα του πορτοκαλί χρώματός του (που ο φυσικός του τόνος παράλληλα προσδίδει την εικόνα της Μητέρας Γης), επαναφέροντας τον θεατή, ίσως ασυνείδητα, σε μία κατάσταση παιδικότητας. Το γλυπτό μπορεί να εξερευνηθεί από όλες του τις όψεις, επομένως ο θεατής μπορεί να το επεξεργαστεί χωρίς να του επιβάλλεται κάτι, εισπράττοντας πίσω την αντανάκλασή του.

Ο Κουνς συναντούσε συχνά τη λέξη αντανάκλαση όταν διάβαζε βιβλία φιλοσοφίας, κάτι που του γέννησε τη σκέψη ότι ο άνθρωπος πρέπει πρώτα να στρέψει τον καθρέφτη μέσα του πριν τον στρέψει στους άλλους –η τέχνη του δρα ως αυτός ο αναγκαίος καθρέπτης. Η Αφροδίτη από μπαλόνι, σε συνδυασμό με τα δέκα ειδώλια, μας προσφέρει την ευκαιρία μέσα από την παιδική αναπόληση να "ξαναδούμε" τους εαυτούς μας, αφήνοντας πίσω την κοινωνική αυστηρότητα του σήμερα και αποδεχόμενοι την αρχέγονη αίσθηση συλλογικότητας και ανήκειν.

Αξιοσημείωτη είναι επίσης η τεχνική διεργασία υλοποίησης τόσο των Παλαιολιθικών γλυπτών, τα οποία θεωρούνταν "τεχνολογικά θαύματα" της εποχής τους, όσο και του Κουνς, ο οποίος χρησιμοποιεί εξειδικευμένη hi-tech τεχνολογία σε όλα τα στάδια υλοποίησης. Η Balloon Venus (Orange) αποτελείται από το αρχικό σχέδιο με μπαλόνια της μορφής της Αφροδίτης,  οποίο στη συνέχεια καλύπτεται από γυαλισμένο και ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα. Η προσοχή ακόμα και στα πιο "αόρατα σημεία", από το εσωτερικό που δεν είναι κούφιο μέχρι τις λεπτομερείς κλειδώσεις που παραπέμπουν στο δέσιμο πολλών μπαλονιών μαζί στο εξωτερικό του γλυπτού, κάνει εμφανή τον σεβασμό προς τον ίδιο τον καταναλωτή/θεατή του έργου του.

Μία έκθεση σαν την "Balloon Venus (Orange)" καταφέρνει να ανοίξει έναν πολυδιάστατο διάλογο πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου βιώματος, τοποθετώντας στο επίκεντρο της μακροσκελούς έρευνας και διαδικασίας υλοποίησης τη φροντίδα για τον θεατή.

Μπορεί το γλυπτό του Κουνς να μην έχει την ίδια λατρευτική αξία που μπορεί να είχαν τα ειδώλια της Παλαιολιθικής εποχής, αλλά επιδιώκει να φέρει τους ανθρώπους σε ένα τόπο σύνδεσης, το Μουσείο, προσφέροντας έναν φρέσκο τρόπο ανάγνωσης και σύλληψης της αρχαιότητας μέσα από την τριβή της με τη σύγχρονη τέχνη. Μπορεί ο Τζεφ Κουνς να μην ταιριάζει σε όλα τα γούστα αλλά αυτή είναι μια έκθεση που δεν πρέπει να χάσεις. 

-

Το έργο "Balloon Venus Lespugue (Orange)" (2013-2019) προέρχεται από τη Συλλογή Homem Sonnabend (ιδιοκτησία Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem) και εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης για πρώτη φορά. Η παρουσίαση συνοδεύεται από μια νέα έκδοση καταλόγου που περιλαμβάνει δοκίμια του Jeff Koons και κορυφαίων μελετητών, στα οποία περιγράφονται λεπτομερώς οι νέες έρευνες για την Παλαιολιθική περίοδο στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.