ΕΜΣΤ: "Αν τα ζώα πίστευαν στον Θεό, ο Διάβολος θα ήταν άνθρωπος"

Είναι το νέο πρότζεκτ του ΕΜΣΤ ένα ηθικό δίδαγμα ή έκκληση για δράση; Πάντως, δεν είναι απλώς μία ακόμα έκθεση. Το "Why Look at Animals? Δικαιοσύνη για τη μη ανθρώπινη ζωή" εγκαινιάζεται στις 15/5, σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου, και εξερευνά τις περίπλοκες δυναμικές ανάμεσα στους ανθρώπους και τα ζώα. Η μεγαλύτερη έως τώρα έκθεση του μουσείου (ενδεχομένως και η μεγαλύτερη διεθνώς που εξερευνά τη συγκεκριμένη θεματική) στοχεύει σε κάτι παραπάνω από μία γενική παρουσίαση των διάφορων αναπαραστάσεων των ζώων.

Η πολυετής έρευνα για την υλοποίηση του "Why Look at Animals?" βασίστηκε στο ομότιτλο βιβλίο του John Berger, το οποίο εξετάζει τη σχέση ανθρώπου και ζώων στη σύγχρονη εποχή και εντοπίζει τους τρόπους με τους οποίους τα ζώα έχουν περιθωριοποιηθεί στις ανθρώπινες κοινωνίες. Καλωσορίζοντάς μας στην έκθεση, η Κατερίνα Γρέγου (καλλιτεχνική διευθύντρια ΕΜΣΤ) στάθηκε στη βαθιά έντονη ηθική και πολιτική χροιά του αφιερώματος, αλλά και την υποκριτική σχέση που έχουμε αναπτύξει με τα ζώα (από τη μία λατρεύουμε τα κατοικίδιά μας, από την άλλη ψωνίζουμε ανενόχλητοι κρέας προερχόμενο από ζώα που κακοποιήθηκαν σε εργοστάσια και βιομηχανικές μονάδες).

Είχαμε ήδη πάρει μια μικρή γεύση του "Why Look at Animals?" τον Απρίλιο, όταν η Γρέγου μάς παρουσίασε ένα "πρελούδιο": ατομικές εκθέσεις από τους Τζάνις Ράφα ("We betrayed the horses") και Sammy Baloji ("Echoes of History, Shadows of Progress"), και δύο μεγάλης κλίμακας παρουσιάσεις των Kasper Bosmans ("The Fuzzy Gaze") και Emma Talbot ("Human/Nature"), που τώρα συμπληρώνουν μία πολύ μεγαλύτερη αφήγηση.

"Αν τα ζώα πίστευαν στον Θεό, ο Διάβολος θα είχε τη μορφή του ανθρώπου" διαβάζουμε στο κείμενο της Βρετανίδας καλλιτέχνιδας και ακτιβίστριας Sue Coe, έργα της οποίας συναντάμε στις πρώτες στάσεις της έκθεσης. Αντίστοιχα ηχηρά μηνύματα κρύβονται στα περισσότερα έργα των καλλιτεχνών, και ειδικά στον όροφο -1, όπου επικρατεί ένα σκοτεινό, δυστοπικό κλίμα. Το "Why Look at Animals?" δεν κάνει διακριτικές αναφορές στην εκμετάλλευση του ζωικού βασιλείου, αλλά ξεκινά με σημαντικά γεγονότα από την εποχή της αποικιοκρατίας, της εκβιομηχάνισης και των τεχνολογικών εξελίξεων, που οδήγησαν στην πρώτη μεγάλης κλίμακας καταστροφή βιότοπων και στη βίαιη εκμετάλλευση ζώων.

Μπαίνοντας στο -1, περνάμε μπροστά από το "M’Fumu" (Elisabetta Benassi), μία φανταστική στάση στη γραμμή 44 του τραμ των Βρυξελλών, φτιαγμένη από εκμαγεία οστών εξωτικών, άγριων ζώων του Βασιλικού Μουσείου Κεντρικής Αφρικής (πρώην Μουσείο Αποικιών), το οποίο αρχικά χτίστηκε για να εκθέσει τα λάφυρα και τον λεηλατημένο πλούτο από το Ελεύθερο Κράτος του Κονγκό του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄.

Απέναντι από τη στάση τραμ στέκει η μνημειακή, μεταλλική εγκατάσταση του Sammy Baloji, "Hunting & Collecting", που περιλαμβάνει το φωτογραφικό λεύκωμα με κυνηγετικές σκηνές και τρόπαια του Βέλγου συνδικαλιστή και πολιτικού Henri Pauwels, καθώς και αρχειακές φωτογραφίες του ταριχευτή Carl Akeley. Με τη χρήση φωτομοντάζ και την προσθήκη φωτογραφιών από το προσωπικό του αρχείο, ο Baloji επανερμηνεύει το λεύκωμα του Pauwels, ωστόσο οι εικόνες ταριχευμένων γοριλών, αποκεφαλισμένων ρινόκερων και άλλων φρικαλέων πράξεων απέναντι σε ζώα, είναι αυτές που, τελικά, μας μένουν, ήδη από την είσοδο.

Εξίσου σκληρές εικόνες διατρέχουν την υπόλοιπη αίθουσα: φωτογραφίες κυνηγών με τα θηράματά τους, πορτρέτα μεταλλαγμένων από πειράματα ζώων, αλλά και έργα που υποδηλώνουν τη βία και την κακοποίηση, όπως η πρωτότυπη εγκατάσταση της Rossella Biscotti από χειροποίητα τούβλα, η οποία αφορά τον θηλυκό ρινόκερο Κλάρα που περιόδευε στην Ευρώπη ως εξωτικό έκθεμα.

Η σύγχυση και η φρικαλεότητα δεν σταματά στο -1, όμως τα έργα που σκορπίζονται στο ισόγειο και τους υπόλοιπους ορόφους του μουσείου -ακόμα και στον εξωτερικό του χώρο- εστιάζουν περισσότερο στη σημερινή κατάσταση των ζώων, από την επιβίωσή τους στο αστικό περιβάλλον μέχρι τις ακτιβιστικές πρωτοβουλίες και την απαίτηση για αναγνώριση των δικαιωμάτων τους. Στον τέταρτο όροφο, η αφήγηση γίνεται πιο αισιόδοξη -και ανά διαστήματα, χιουμοριστική. Η Γρέγου μάς εξηγεί ότι στόχος ήταν οι καλλιτέχνες να αναδείξουν την ευφυΐα των ζώων και να εξερευνήσουν έννοιες όπως ο οικοφεμινισμός, ο ανιμισμός, το παιχνίδι και η απελευθέρωση. 

Μαντεύουμε ότι τα 65 πρόβατα που φωτογράφησε ο Nabil Boutros θα γίνουν (δικαίως) από τα πιο δημοφιλή εκθέματα του "Why Look at Animals?". Το "Celebrities / Ovine Condition", που επιχειρεί να τονίσει την ατομικότητα του κάθε προβάτου, αρνιού και κριαριού, μοιάζει σαν να φτιάχτηκε για να συνοδέψει το "Homo stupidus stupidus", έναν ανθρώπινο σκελετό που ο Maarten Vanden Eynde έχει ανασυρναμολογήσει για να παραπέμπει σε ένα αλλόκοτο πλάσμα, αμφισβητώντας έτσι την αντίληψη που οι άνθρωποι έχουμε για τον εαυτό μας και την προέλευσή μας. Στο τέλος, τα ζώα διεκδικούν τη χαμένη αξιοπρέπειά τους και η έκθεση, θέλοντας να μην περιοριστεί σε ένα καθαρά δυστοπικό αφήγημα, μας καλεί να φανταστούμε ένα μέλλον όπου όλοι συνυπάρχουν αρμονικά.

Το "Why Look at Animals?" είναι μια πολυδιάστατη και απαιτητική έκθεση, όχι, όμως, επειδή καλούμαστε να δούμε διακόσια+ έργα. Οι αποκαρδιωτικές εικόνες που αντικρίζουμε στην αρχή δεν στοχεύουν απλώς να αναστατώσουν τον επισκέπτη, αλλά να λειτουργήσουν αφυπνιστικά, προκειμένου να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με τα ζώα -και δεν μιλάμε για τα κατοικίδιά μας. Σας συμβουλεύουμε, λοιπόν, να αφιερώσετε χρόνο στο κάθε έργο και σίγουρα να μην αρκεστείτε σε μία μόνο επίσκεψη.

Το ΕΜΣΤ είναι ένα από τα λίγα μουσεία στον κόσμο που επιτρέπει την είσοδο στα κατοικίδια ζώα. Τα κατοικίδια ζώα και οι ιδιοκτήτες τους είναι ευπρόσδεκτοι στους χώρους και τις εκθέσεις του μουσείου.

Δείτε όλες τις εκθέσεις της πόλης στον οδηγό τεχνών του athinorama.gr.