Σε ένα από τα οικογενειακά ταμπού, αυτό της προγιαγιάς της, Ελιζαμπέτ, που υπέφερε όλη της τη ζωή από μια ψυχική νόσο που την ανάγκαζε να περνά πολύ καιρό στο νοσοκομείο και να μην μπορεί να ασχοληθεί με τα παιδιά της αποφασίζει να ρίξει φως η 32χρονη Adèle Yon με το βραβευμένο βιβλίο της "Το αληθινό μου όνομα είναι Ελιζαμπέτ" (μετάφραση: Δημήτρης Δημακόπουλος) που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις.
Γνωρίζοντάς τη μόνο από τα μισόλογα των συγγενών της, και φοβούμενη (όπως και οι περισσότερες γυναίκες στην οικογένειά της, όπως θα μάθει στην πορεία) ότι ενδέχεται να έχει κληρονομήσει και η ίδια αυτή την ασθένεια, ξεκινά μια έρευνα για να σπάσει τη σιωπή που περιβάλλει εκείνη τη γυναίκα, που κανείς δεν την αποκαλεί με το αληθινό της όνομα, παρά μόνο με το υποκοριστικό της, Μπέτσυ, και από την οποία δεν σώζονται παρά αποσπασματικές εικόνες και θολές μαρτυρίες.
"Δεν προφέραμε καν το όνομά της. Η μαμά ήταν μη θέμα"
Βιβλίο που μένει μαζί σου για καιρό - ορισμένες σελίδες που αφορούν τις λοβοτομές προσωπικά δυσκολεύτηκα να τις διαβάσω - "Το αληθινό μου όνομα είναι Ελιζαμπέτ” είναι ταυτόχρονα μια συν-κινητική κατάδυση σε μια αποσιωπημένη οικογενειακή ιστορία αλλά και στον ψυχισμό της ίδιας της Yon, συγγραφέα και σεφ, που στη διάρκεια της συγγραφής του και έχοντας έρθει σε επαφή με τις πρακτικές της λοβοτομής κάνει ένα διάλειμμα για να δουλέψει ως χασάπισσα. Μια κατάδυση που μπορεί να ακουμπήσει σε ευρύτερα συλλογικά τραύματα (πόσοι από μας δεν έχουμε ακούσει για κάποιον "περίεργο", "διαγραμμένο” συγγενή των παππούδων μας;). Την ίδια στιγμή όμως είναι και μια εντυπωτική εξιστόρηση της "τρέλας” και της ψυχιατρικής του 20ού αιώνα, όταν εφαρμοζόταν ακόμα η λοβοτομή, αφού η έρευνα της συγγραφέα στην πορεία γίνεται και το διδακτορικό της, αναλύοντας παράλληλα τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς της πατριαρχίας.
Οι υφές της λοβοτομής
"Η λοβοτομή βρίσκεται σε μια γκρίζα ζώνη ανάμεσα στη θεραπευτική αποκατάσταση και την πάταξη συμπεριφορών που, σε κάθε περίπτωση, ενοχλούν μια πατριαρχική και παραδοσιακή κοινωνία. Γιατί, διόλου σπάνια, η λοβοτομή είναι ένα είδος τιμωρίας."
"Η συμπεριφορά ενός ατόμου προκαλεί προβλήματα στην ομάδα. Το ερώτημα, λοιπόν, που τίθεται είναι το εξής: ποιος κρίνει (...). Ποιος αναγνωρίζει και αξιολογεί τα συμπτώματα της ασθένειας. Ένας γιατρός που δεν παρακολουθεί των ασθενή; Το δικαστήριο; Η οικογένεια; Ο ίδιος ο ασθενής. Με ποια κριτήρια: Και, κυρίως με ποιο δικαίωμα. Τα κριτήρια αξιολόγησης των γιατρών δεν είναι, προφανώς, απαλλαγμένα από προκαταλήψεις ιατρικής ή ηθικής φύσεως, αλλά η μεροληψία καθίσταται ακόμα πιο εμφανής όταν η περιγραφή της ψυχικής νόσου προέρχεται από όργανα που δεν ανήκουν στους ψυχιατρικούς κύκλους. Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τα κίνητρα εκείνων που αποφασίζουν την πραγματοποίηση της επέμβασης, Η λοβοτομή βρίσκεται σε μια γκρίζα ζώνη ανάμεσα στη θεραπευτική αποκατάσταση και την πάταξη συμπεριφορών που, σε κάθε περίπτωση, ενοχλούν μια πατριαρχική και παραδοσιακή κοινωνία. Γιατί, διόλου σπάνια, η λοβοτομή είναι ένα είδος τιμωρίας."
"Όσο προχωράει μαθητεία μου, οι δειλές κινήσεις του μαχαιριού μου αποκτούν άνεση και αέρα, και η πέτσα ξεκολλάει όλη μαζί από το πάνω μέρος. Διαχωρίζω τον λαιμό, που έχει κολλώδη και μαλακή υφή. Κόβω τον τράχηλο, που ξεχωρίζει εύκολα, χάρη στο μακρόστενο σχήμα του και την απονεύρωσή του. Ξεγυμνώνω την ωμοπλάτη. Απομακρύνω τα οστά, τον βραχίονα, την κερκίδα και την ωλένη, που τρίζουν στο άγγιγμα της λεπίδας, γεγονός που αποδεικνύει ότι άφησα ελάχιστη σάρκα γύρω τους. Όταν αποκαλύπτεται η άκρη της ωμοπλάτης, πρέπει να αφήσω το μαχαίρι και, πιέζοντας το κρύο κρέας με το ένα χέρι, να τραβήξω με το άλλο, απαλά αλλά σταθερά, το κόκαλο προς το μέρος μου. Οι μύες ξεκολλούν, με τον ήχο υφάσματος που σκίζεται, ακριβώς στο σημείο της ένωσής τους. Όταν μόνο ο χόνδρος συγκρατεί την ωμοπλάτη στη θέση της, τον σπάω μ' ένα κοφτό χτύπημα και αφαιρώ άθικτο το κόκαλο από τη μάζα του κρύου κρέατος, που έχει γίνει πλαδαρή, χωρίς σκελετό, χωρίς δομή.
τομή του φλοιού αυστηρώς εντός των ορίων της λευκής ουσίας
να αισθάνεται τα αιμοφόρα αγγεία κατά τη διάσχιση του εγκεφάλου
Τον πρώτο καιρό, χρειάζομαι δύο ώρες, ίσως και παραπάνω, για να τεμαχίσω το 1/4 του γουρουνιού. Στην κουζίνα του εστιατορίου στη Μασσαλία κάνει υπερβολική ζέστη, και η τσίκνα των πατέ με κρούστα, που τα ψήνουμε το ένα μετά το άλλο, κάνει την ατμό σφαιρα αποπνικτική. Ο ιδρώτας κυλάει στα μπράτσα μου και ανακατεύεται με τις τελευταίες σταγόνες από την υγρασία του χοιρινού, καθώς το μαλάσσουν τα δάχτυλά μου. Δεν σκέφτομαι. (...). Τη νύχτα, στα όνειρά μου, τεμαχίζω εκατοντάδες σφαχτά, και τα χέρια μου δεν βρίσκουν ησυχία κάτω από τα σκεπάσματα. Το πρωί, τα δάχτυλά μου είναι πρησμένα, οι κράμπες τα σουβλί ζουν μέχρι το κόκαλο. Τρεις μήνες αργότερα, χρειάζομαι μόνο είκοσι λεπτά για να τεμαχίσω αυτό το κομμάτι Κλείνω τα μάτια Το μαχαίρι μου γλιστράει στα κενά. Το αυτί μου έχει μάθει να παρακολουθεί τη μελωδία της τελετουργίας το σφύριγμα ανά μέσα στο λίπος και την πέτσα, το τρίξιμο της λεπίδας στα οστά, οι μύες που διαχωρίζονται σαν ύφασμα που σκίζεται, ο χόνδρος που σπάει και, τέλος, το κρέας δίχως σκελετό, μοιρασμένο σε δεκάδες ροζ κομματάκια.
η αντίσταση της λευκής ουσίας
μαστιχωτή υφή
η τομή του λευκού ιστού
πλύση της κοιλότητας με ορό"
Αναρωτιέμαι ποιες είναι οι υφές, ποιοι είναι οι ήχοι της λοβοτομής. Αναρωτιέμαι ποιος είναι ο ήχος που ακούγεται όταν το τρυπάνι εισχωρεί στο κρανίο, πόση αντίσταση προβάλλει ο εγκέφαλος στον λευκοτόμο όταν κόβει τις ίνες και χωρίζει τον μετωπιαίο λοβό από το υπόλοιπο όργανο. Αναρωτιέμαι αν τα χέρια του χειρουργού πονάνε μετά τις επεμβάσεις, αν συνεχίζουν να χορεύουν μόνα τους τις νύχτες. Αναρωτιέμαι αν ο χειρουργός, όπως εγὼ όταν είμαι μπροστά στα άψυχα κουφάρια που περνούν από τα δάχτυλά μου, παύει να φαντάζεται ότι οι άνθρωποι που υποβάλ λει στο νυστέρι του ήταν κάποτε ζωντανά όντα και τους βλέπει μόνο σαν μουσικά όργανα με διαφορετικές τονικότητες."
Θύμα της σιωπής
Παρακολουθώντας σελίδα σελίδα την οικογενειακή έρευνα και την κατάδυση σε δημόσια και ιδιωτικά αρχεία, περιέργεια, συγκίνηση, συμπόνια, δυσφορία, αγανάκτηση, οργή είναι μερικά από τα συναισθήματα που εναλλάσσονται καθώς γνωρίζουμε καλύτερα την Ελιζαμπέτ και όσα άδικα της συνέβησαν, σε μεγάλο βαθμό επειδή ήταν γυναίκα. Οι ταξικές και κυρίως έμφυλες διαστάσεις της ιστορίας της λοβοτομής στην υπηρεσία της πατριαρχίας και της "κανονικότητας" αποκαλύπτονται και έρχονται να προστεθούν σε μια μακρά ιστορία βίας κατά των γυναικών και κακοποίησης καθώς η συγγραφέας συνδέει προσωπικές μαρτυρίες και ιατρικές γνωματεύσεις, πριν ακόμη οι ίδιες οι τραυματικές αποκαλύψεις σχετικά με την Ελιζαμπέτ κορυφωθούν σε ένα ακόμη πιο σκοτεινό φινάλε - αρχή.
Ενώ η Ελιζαμπέτ ήταν ένα θύμα της σιωπής, η συγγραφέας μιλάει, γίνεται το στόμα, το σώμα της οικογένειας. "Οι εκφράσεις που βγαίνουν από το στόμα μου είναι οι δικές τους. Ορισμένες από τις διατυπώσεις τους ταιριάζουν παντού είναι εκφράσεις χωρίς περιεχόμενο, που συνδέουν τις προτάσεις μεταξύ τους και έρχονται αυτόματα στο μυαλό μου με ασήμαντη αφορμή. Ακούω τον εαυτό μου να τις προφέρει, βλέπω τον εαυτό μου να τις γράφει. Τώρα πια αισθάνομαι ότι έχω γίνει το σώμα της οικογένειας, ότι όλες τους οι φωνές συνυπάρχουν μέσα μου και μου μιλάνε. Προχωρημένη σχιζοφρένεια. Σύνδρομο πολλαπλών προσωπικοτήτων σε οικογενειακή εκδοχή."
"Τα έγγραφα των αρχείων, αν τα εξετάσουμε σε προσωπικό επίπεδο, χαρακτηρίζονται από ασύλληπτη σκληρότητα. Και μεθοδευμένες παραλείψεις. Είναι αφηγήσεις που παραλείπουν να αναφέρουν ότι είναι αφηγήσεις, που περιβάλλονται με τον μανδύα της αλήθειας, χάρη σε αναρίθμητες σφραγίδες πάνω σε υπηρεσιακά επιστολόχαρτα. Ήθελα να γιατρέψω την πληγή με τη βοήθεια της έρευνας, αλλά κατέληξα απλώς να διπλασιάσω την οργή μου, να συντριβώ από τις φωνές και τις σιωπές τους, να συντριβεί από τα αρχεία και τη σιωπή τους. Τι μπορούμε να κάνουμε για να μη βλέπουμε την οδύνη; Για να μη μας αγγίζει; Ποια κτίρια, ποια ιδρύματα, θα την κρατήσουν μακριά μας; Πίστεψα ότι θα ξαναβρώ την Μπέτσυ μέσα από τα αρχεία, χάρη στην έρευνα, και το μόνο που κατάφερα ήταν να ανοίξω ένα χάσμα μέσα στο οποίο καταποντίστηκαν όλες οι αφηγήσεις, η μία μετά την άλλη.
Η κατανόηση δεν λύνει τίποτα. Όταν η ανιψιά της Μπέτσυ μού είπε αυτά τα λόγια, νόμισα ότι η λέξη κατανόηση δήλωνε, όπως μου έχουν μάθει, την ανασύσταση μιας λογικής αλληλουχίας γεγονότων που εξηγεί τη μετάβαση από το σημείο Α στο σημείο Β. Τώρα ξέρω ότι με αυτή τη λέξη εννοούσε τη διεύρυνση της συναισθηματικής μου παλέτας, χάρη στην αφομοίωση της εμπειρίας του άλλου. Την απόκτηση της ικανότητας να μπαίνω στη θέση του άλλου, από τη μια στιγμή στην άλλη. Η ιστορία της Μπέτσυ με έφερε εκτός εαυτού. Έντονα και ολοκληρωτικά εκτός εαυτού. Ο θυμός ήρθε σιγά σιγά, στην αρχή μερικές μέρες τον μήνα, ύστερα μερικές μέρες την εβδομάδα, ώσπου ρίζωσε για τα καλά. Η οργή είναι η κοινή μοίρα όλων των απογόνων της Μπέτου, είναι αυτό που είχε εκείνη πριν από εμάς, αυτό που της πήραν, αυτό που αναβλύζει μέσα μας. Όταν κόβω κομμάτια κρέας από κατεψυγμένα σφαχτά, το κάνω άραγε για να έρθω στη θέση της: Μαγειρεύω γιατί θέλω κι εγώ να καλύψω ένα κενό; Το γεγονός ότι βάζω τις φωνές με όλη μου τη δύναμη, το ότι ξυπνάω το πρωί και δεν αναγνωρίζω τον άντρα που βρίσκεται πλάι μου, το ότι δεν θέλω να αποκτήσω ούτε σπίτι, ούτε οικογένεια, ούτε παιδιά, σημαίνει πως είμαι τρελή; Όταν γίνομαι υπερβολική, αυτό σημαίνει πως είμαι τρελή;"
‘Έχοντας κερδίσει μια σειρά βραβεία (Λογοτεχνικό Βραβείο του Nouvel Obs, Βραβείο France Télévisions, Μεγάλο Βραβείο των αναγνωστριών του Elle, Βραβείο των Βιβλιοπωλών του Κεμπέκ, Βραβείο Régine Deforges κ.ά.) "Το αληθινό μου όνομα είναι Ελιζαμπέτ" σημείωσε τεράστια εκδοτική επιτυχία στη Γαλλία (έχουν διατεθεί πάνω από 280.000 αντίτυπα), τιμήθηκε με πλήθος βραβείων και έχει μεταφραστεί σε είκοσι μία γλώσσες.


