Ακτινογραφώντας τις "Αστοχίες" της Αθήνας

Εγκαινιάζεται την Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026, από τις 18.30 έως τις 21.00, στη βιβλιοθήκη "Δημήτρης Ι. Πουρνάρας" της ΕΣΗΕΑ η ομαδική έκθεση "Αστοχίες", σε επιμέλεια του Δημήτρη Τρίκα. Οκτώ καλλιτέχνες και ένας πανεπιστημιακός, διαβάζουν την Αθήνα μέσα από τις αστοχίες της: τις τεχνικές, τις πολιτικές και τις γλωσσικές. Η έκθεση διαρκεί έως τις 24 Δεκεμβρίου 2026.

Αστοχία λέει ο μηχανικός τη στιγμή που ένα υλικό, μια κατασκευή ή ένα έδαφος παύει να κάνει αυτό για το οποίο υπολογίστηκε. Αστοχώ λέει ο τοξότης που δεν πετυχαίνει τον στόχο, και πίσω του στέκεται η αρχαία αμαρτία, το σφάλμα στο οποίο ο Αριστοτέλης στηρίζει την τραγική πράξη, και ο "Στόχος" του Μανόλη Αναγνωστάκη, η συλλογή του 1970 που κράτησε για μια γενιά τη γλώσσα της ήττας της Αριστεράς. Στη φιλοσοφία της γλώσσας, ο Τζον Όστιν ονομάζει misfires τις πράξεις λόγου που δεν πραγματοποιούν αυτό που λένε. Το σύνθημα που δεν πείθει κανέναν, την υπόσχεση που δεν δεσμεύει, την κραυγή που δεν βρίσκει παραλήπτη. Τρία στρώματα λοιπόν, το υλικό, το πολιτικό και το γλωσσικό και πάνω τους στήνεται η έκθεση ως μια τομή της Αθήνας, από τα έγκατα που ανοίγουν για τις πολλές κατασκευές που "μαστίζουν" την πόλη στις μέρες μας μέχρι το πανό χωρίς συνθήματα που ξεχάστηκε σε μια κολόνα και την οκτάμετρη επιγραφή "ενάντια στην αστική ορθογραφία" που εμπνέεται από σύνθημα γραμμένο σε τοίχο των Εξαρχείων.

Η Αθήνα χτίστηκε με αστοχίες και επέζησε χάρη σε αυτές. Η αντιπαροχή αντικατέστησε το νεοκλασικό με την πολυκατοικία και παρέδωσε την πόλη στη μικρή ιδιοκτησία. Το αποτέλεσμα ήταν μια πόλη ασφυκτική και ταυτόχρονα ζωντανή, όπου το σπίτι, η δουλειά, ο δρόμος και η αυθαιρεσία συγκατοικούν. Σήμερα η ίδια η ακαταστασία της γίνεται εμπόρευμα, τα διαμερίσματα γίνονται βραχυχρόνιες μισθώσεις, οι γειτονιές σκηνικό αυθεντικότητας, το κέντρο προορισμός. Η έκθεση δεν υποστηρίζει ότι η αταξία είναι καλή και η τάξη κακή. Ρωτά όμως ποιες από τις αστοχίες της πόλης θα επιτραπεί να εξακολουθήσουν να υπάρχουν αφού κάθε μία διαβάζεται ως ίχνος μιας απόφασης, ενός συμφέροντος ή μιας ανάγκης.

Στην έκθεση συναντώνται δύο αντίθετα βλέμματα πάνω στο ίδιο έδαφος. Ο μηχανικός που ανοίγει μια εκσκαφή βλέπει ένα πρόβλημα φέρουσας ικανότητας: πόσο συμπαγής είναι η ύλη, πόσο νερό κρατά, πού θα υποχωρήσει. Ο αρχαιολόγος που σκύβει πάνω στην ίδια τομή βλέπει μια διαδοχή εποχών: το στρώμα του πολέμου πάνω στο στρώμα της ειρήνης, το σπίτι πάνω στο εργαστήριο, το εργαστήριο πάνω στον τάφο. Τα δύο βλέμματα εκπροσωπούν η Μάνια Μπενίση και ο Δημήτρης Πλάντζος, χωρίς πρόθεση συμφιλίωσης. Η τεχνική φωτογραφία μιας εκσκαφής και η φωτογραφία μιας πόλης που αλλάζει από δεκαετία σε δεκαετία δεν λένε το ίδιο πράγμα για τον χρόνο, και η απόσταση ανάμεσά τους είναι ο τόπος όπου ζητείται από τους υπόλοιπους να εργαστούν.

Ο Γιάννης Σκαλτσάς παρουσιάζει πλάκες που μοιάζουν με μάρμαρο και φέρουν τη φράση "ενάντια στην αστική ορθογραφία" ανορθόγραφα. Είναι ένας διάλογος με το ψεύτικο μάρμαρο της αθηναϊκής πολυκατοικίας, αφού η λέξη αστική σημαίνει ταυτόχρονα του άστεως και της αστικής τάξης και η ορθογραφία είναι ο κανόνας σύμφωνα με τον οποίο μια κοινωνία αποφασίζει ποιος γράφει σωστά και ποιος λάθος. Η ζωγραφική του Κώστα Χριστόπουλου στρέφεται στα πανό που μένουν δεμένα σε κολόνες μετά τη διαμαρτυρία που τα έβαλε εκεί και στα αστικά τοπία που τα φιλοξενούν, ως λείψανα μιας πολιτικής αστοχίας.

Η Doreida Xhogu και η Ελίζα Σόρογκα ανοίγουν το ζήτημα των σωμάτων που υπηρετούν την πόλη ως προϊόν. Η Xhogu στρέφεται στα σώματα που καθαρίζουν τα διαμερίσματα πριν από τους επισκέπτες, που παραδίδουν τα κλειδιά σε κουτιά ασφαλείας και δεν φαίνονται στις διαφημιστικές φωτογραφίες της πόλης. Στο βίντεο της Σόρογκα γυναίκες παρατάσσονται όλες μαζί, ντυμένες ομοιόμορφα και με τσάντες στα χέρια και ουρλιάζουν στον δημόσιο χώρο. Το έργο θέτει το ερώτημα ποια οργή επιτρέπει η πόλη στα σώματα που τη συντηρούν αλλά και πως τα αξιολογεί και τα ιεραρχεί.

Η διάταξη της έκθεσης ακολουθεί τη λογική μιας κάθετης τομής, όπως τη διαβάζουν οι μηχανικοί και οι αρχαιολόγοι, από το βάθος προς την επιφάνεια, από το έδαφος προς την οδό, από την οδό προς το κτίριο και τον τοίχο που φέρει το πανό. Ο χώρος είναι η ιστορική βιβλιοθήκη "Δημήτρης Ι. Πουρνάρας" της ΕΣΗΕΑ στην οδό Ακαδημίας. Ανήκει σε ανθρώπους που ονομάζουν τα γεγονότα και ζουν από τη σωστή γραφή και βρίσκεται σε ένα κέντρο όπου η αστική, η τουριστική και η πολιτική ζωή συναντώνται σε ακτίνα λίγων εκατοντάδων μέτρων.

Η έκθεση αποφεύγει δύο ευκολίες. Η πρώτη είναι η ελεγεία, δηλαδή η ωραιοποίηση της σκουριάς και του ερειπίου. Η δεύτερη είναι η επίκληση ενός "δικαιώματος στην αποτυχία" που ξεχνά ότι υπάρχει και αποτυχία που κανείς δεν διάλεξε.

Στην κορυφή κάθε σκελετού από μπετόν στην Αθήνα προεξέχουν σίδερα που περιμένουν. Οι μηχανικοί τα λένε αναμονές. Είναι ράβδοι οπλισμού που αφήνονται ελεύθερες ώστε ένας επόμενος όροφος, αν έρθει, να στηριχθεί πάνω τους, και συχνά δεν έρχεται, ή έρχεται πολλά χρόνια αργότερα, όταν τα σίδερα έχουν σκουριάσει και οι ιδιοκτήτες έχουν φύγει. Καμία άλλη συνθήκη δεν περιγράφει καλύτερα την πόλη και αυτή την έκθεση.

Μια υπόσχεση που δεν υλοποιήθηκε και παραμένει όρθια προς τον ουρανό είναι η ατελής κολόνα του Μπάμπη Καραλή, κακοχτισμένη και ξεχασμένη στον χρόνο, και ο "πύργος" της Αγγελικής Λόη από χάρτινα φίλτρα του καφέ, ένα ευτελές υλικό που θέλει να υψωθεί πέρα από κάθε μέτρο του ανθρώπου και του τοπίου. Μια αστοχία που έχει καταρρεύσει και υπομένει τις συνέπειές της, είναι οι σπασμένες κεραμικές πλάκες της Μυρτώς Παπαδοπούλου, με τα γήινα χρώματα και τις χωμάτινες επιστρώσεις.

Δημόσιο πρόγραμμα

Στο πλαίσιο της έκθεσης οργανώνεται δημόσια συζήτηση με τίτλο "Σε ποιον ανήκει η πόλη;" την Τετάρτη 25 Νοεμβρίου 2026, στις 19.00, στον δεύτερο όροφο της βιβλιοθήκης.

Συμμετέχουν:

• Δημήτρης Πλάντζος, καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ
• Πέννυ Κουτρολίκου, καθηγήτρια στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ
• Ελένη Κατρίνη, εντεταλμένη διδάσκουσα και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στην ίδια σχολή
• ο Τηλέμαχος Δουφεξής Αντωνόπουλος, εκδότης των Affect Editions.

Πληροφορίες

Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας. Συμμετέχουν: Μπάμπης Καραλής, Αγγελική Λόη, Μάνια Μπενίση, Μυρτώ Παπαδοπούλου, Δημήτρης Πλάντζος, Γιάννης Σκαλτσάς, Ελίζα Σόρογκα, Doreida Xhogu και Κώστας Χριστόπουλος.

Εγκαίνια: Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026, 18.30 έως 21.00.

Διάρκεια: 11 Νοεμβρίου έως 24 Δεκεμβρίου 2026, κατά τις ημέρες και ώρες λειτουργίας της βιβλιοθήκης.

Χώρος: βιβλιοθήκη "Δημήτρης Ι. Πουρνάρας" της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20, Αθήνα)

Είσοδος: ελεύθερη.