Βαγγέλης Πατσιαλός
Σίγουρα έχεις ακούσει για το Γκάζι, τη γειτονιά που σφύζει από νυχτερινή ζωή, που φιλοξενεί γνωστά θέατρα και πολυσύχναστα μουσικά στέκια – ναι μωρέ, εκεί που ξενυχτάς τα Σαββατόβραδα.
Όμως, έχεις ακούσει ποτέ για το Γκαζοχώρι; Για το Γκάζι όπως ήταν παλιά, όταν αποτελούσε την καρδιά της βιομηχανικής Αθήνας. Η περιοχή πήρε το όνομά της από το εργοστάσιο φωταερίου που λειτουργούσε εδώ για δεκαετίες. Σήμερα, στον ίδιο χώρο βρίσκεται η Τεχνόπολη, όπου στεγάζεται το Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου – ένας χώρος που κρατά ζωντανή την ιστορία της εργασίας και της βιομηχανίας στην πόλη.
Πρόσφατα είχαμε την ευκαιρία να συμμετάσχουμε σε μία από τις θεματικές ξεναγήσεις για ενήλικο κοινό που διοργανώνει το Μουσείο, με ξεναγό τη Μαρία Μαυροειδή, ιστορικό και αρχαιολόγο με μεταπτυχιακές σπουδές στις Μουσειακές Σπουδές, υπεύθυνη της συλλογής του Μουσείου και διπλωματούχο ξεναγό.
Η ξενάγηση ξεκίνησε με μια σύντομη παρουσίαση της ιστορίας της περιοχής και του εργοστασίου φωταερίου. Γύρω από το εργοστάσιο άρχισαν, στα μέσα του 20ού αιώνα, να οικοδομούνται χαμηλές κατοικίες με λίγα δωμάτια και μεγάλες αυλές, όπου ζούσαν πολυμελείς οικογένειες. Η περιοχή ήταν τότε υποβαθμισμένη, με χαρακτηριστικό δρόμο την οδό Βουτάδων, όπου βρισκόταν το εργοστάσιο.
Το 1967, εξαιτίας των δύσκολων κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών στη βόρεια Ελλάδα, οικογένειες μουσουλμάνων κατέβηκαν στην Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στο Γκάζι, αναζητώντας εργασία στο εργοστάσιο. Σταδιακά, η περιοχή αναβαθμίστηκε, άνοιξαν συνεργεία αυτοκινήτων και συναφή καταστήματα, μετατράπηκε σε μια μικρή φτωχογειτονιά.
Κατά τη διάρκεια της ξενάγησης ακολουθήσαμε τη γραμμή παραγωγής του φωταερίου και περπατήσαμε μέσα στους φούρνους παραγωγής, στους απορροφητήρες, στις δεξαμενές καθαρισμού και στους αποθηκευτικούς χώρους. Το φωταέριο που παραγόταν εδώ χρησιμοποιούνταν για να φωτίζει την Αθήνα πριν την καθιέρωση του ηλεκτρικού ρεύματος. Έτσι είχαμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε από κοντά τα τεχνικά μυστικά και τις συνθήκες λειτουργίας ενός από τα σημαντικότερα βιομηχανικά συγκροτήματα της πρωτεύουσας.
Μετά την ξενάγηση ακολούθησε μια σύντομη διάλεξη από τον ιστορικό Γιάννη Στογιαννίδη, Αναπληρωτή Καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, ο οποίος ειδικεύεται στην κοινωνική ιστορία των εργαζομένων και τη σχέση εργασίας και υγείας. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στις συνθήκες ζωής και εργασίας των εργατών, τόσο στη Βρετανία όσο και στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας πτυχές της καθημερινότητας που συνδέονταν με τη φτώχεια και τον αγώνα για καλύτερες συνθήκες εργασίας. Ο όρος "Γκαζοχώρι" υπογράμμιζε ακριβώς αυτή τη βιομηχανική ταυτότητα της περιοχής.
Στα σημαντικά της ξενάγησης, η προσοχή στράφηκε στο βιβλίο πρακτικών της Υγειονομικής Επιτροπής του εργοστασίου (1946-1951), ένα σπάνιο τεκμήριο για την ιστορία των βιομηχανικών εργατών και τις συνθήκες υγείας εκείνης της εποχής. Μέσα από αυτό μπορεί κανείς να δει ιατρικά στοιχεία εργαζομένων και να κατανοήσει τις ασθένειες που συνδέονταν με τις δύσκολες συνθήκες εργασίας της εποχής.
Η ξενάγηση δεν παρέλειψε να αναφερθεί και στον κοινωνικό διάλογο που είχε ανοίξει για το μέλλον του εργοστασίου. Οι κάτοικοι διαμαρτύρονταν έντονα για τη ρύπανση, τον θόρυβο και τη δυσοσμία, ενώ το τμήμα αρχαιοτήτων είχε επισημάνει τον κίνδυνο να επηρεαστεί ακόμη και ο βράχος της Ακρόπολης, που βρίσκεται σε μικρή απόσταση.
Την 1η Οκτωβρίου 1984 το εργοστάσιο παραγωγής αεριόφωτος έπαψε οριστικά να λειτουργεί. Την ίδια μέρα, οι κάτοικοι έριξαν με μια μπουλντόζα την πύλη του εργοστασίου, συμβολίζοντας ότι ο χώρος έπρεπε πλέον να αποδοθεί στην πόλη ως χώρος πρασίνου και αθλοπαιδιών.
Καθοριστικό ρόλο στην επόμενη μέρα του χώρου έπαιξε το όραμα της Μελίνας Μερκούρη, η οποία υποστήριξε ότι το συγκρότημα έπρεπε να διατηρηθεί και να μετατραπεί σε μουσείο και πολιτιστικό κέντρο, συνδυάζοντας ιστορία, τέχνη, θέατρο και μουσική. Το 1996 έγινε η πρώτη δοκιμή για τη χρήση του χώρου ως συναυλιακού χώρου και σταδιακά, σε συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, γεννήθηκε η σημερινή Τεχνόπολη, ένας ζωντανός πολιτιστικός πυρήνας στην καρδιά της πόλης.
Μετά το 2000, το Γκάζι άρχισε να αλλάζει πρόσωπο. Η περιοχή γνώρισε έντονη αστική ανανέωση και σήμερα φιλοξενεί νυχτερινά κέντρα, καφέ, εστιατόρια και πολιτιστικές δράσεις, θυμίζοντας λίγο από το παρελθόν της αλλά και την Αθήνα που εξελίσσεται.
