Το πρόβλημα δεν ήταν άγνωστο. Ήταν όμως κατ᾽εξακολούθηση υποτιμημένο. Για δεκαετίες, η πλαστογραφία έργων τέχνης ζούσε στη συλλογική φαντασία ως ένα σχεδόν κινηματογραφικό έγκλημα "υψηλής αισθητικής", που αφορούσε κυρίως εκκεντρικούς εκατομμυριούχους και μυστηριώδεις συλλέκτες. Με αυτό το αφελές (τουλάχιστον) σκεπτικό, στην Ελλάδα η εν λόγω "συνθήκη" αντιμετωπιζόταν βάσει των γενικών διατάξεων του Ποινικού Κώδικα για απάτη και πλαστογραφία, που απαιτούσαν αποδεδειγμένη οικονομική συναλλαγή για να ενεργοποιηθούν και που έθεταν εκτός νομικής κάλυψης ένα ευρύ φάσμα παραβατικών συμπεριφορών. Δεδομένου του ότι μόνο τα τελευταία δύο χρόνια, η Εθνική Πινακοθήκη δέχτηκε εισαγγελικές παραγγελίες για περισσότερα από 2.800 πλαστά έργα για τα οποία κλήθηκε να γνωματεύσει τη γνησιότητά τους, εύκολα γίνεται αντιληπτό πως πρόκειται για ένα φαινόμενο-απόρροια οργανωμένου κυκλώματος· κρυμμένο κάτω από το χαλί, χρόνια τώρα έβλαπτε καλλιτέχνες, συλλέκτες, μουσεία και, κατ' επέκταση, την ίδια την ιστορία της τέχνης. Όλα αυτά βέβαια, μέχρι τις 28 Ιανουαρίου, όταν και υπερψηφίστηκε στη Βουλή ο Νόμος 5271/2026.
Στις 20 Φεβρουαρίου, η Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου διοργάνωσε ενημερωτική ημερίδα επί των διατάξεών του, με ομιλητές τη διευθύντριά της Συραγώ Τσιάρα, την καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου και τον νομικό σύμβουλο της ΕΠΜΑΣ Γιώργο Οικονομόπουλο, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη. Η τελευταία, υπήρξε σαφής: "Ο νόμος 5271/2026 καλύπτει το κενό που υφίσταται στην ελληνική έννομη τάξη, στην οποία δεν υπήρχε μέχρι πρότινος νομοθετικό κείμενο που να αφορά ειδικώς την προστασία της τέχνης και τις παραβατικές συμπεριφορές γύρω από αυτή, όπως, ιδίως, η πλαστογραφία και η απάτη επί έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων. Είναι χαρακτηριστικό ότι, έως σήμερα, η παραβατική δραστηριότητα στον χώρο της τέχνης αντιμετωπιζόταν, ανεπαρκώς σε πολλές περιπτώσεις, με τις γενικές διατάξεις περί πλαστογραφίας και απάτης του Ποινικού Κώδικα".
Με τον νέο νόμο, τα αδικήματα στον χώρο της τέχνης αποκτούν ξεχωριστή νομική υπόσταση και επιφέρουν αυστηρότερες συνέπειες αντίστοιχα. Από την πλευρά της, η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα χαρακτήρισε τον νόμο ρηξικέλευθο και πρωτοπόρο, επισημαίνοντας πως για πρώτη φορά στην Ελλάδα το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κοινό εμπόρευμα αλλά ως πνευματική δημιουργία και πολιτιστικό αγαθό, άρρηκτα συνδεδεμένο με τον δημιουργό του.
Με πρόσφατη τη μνήμη του βανδαλισμού των έργων του Χριστόφορου Κατσαδιώτη από τον πρώην βουλευτή της ΝΙΚΗΣ, Νίκο Παπαδόπουλου στην Πινακοθήκη, η κ. Τσιάρα έφερε επίσης ως παράδειγμα εκείνον του μνημείου των 200 εκτελεσθέντων της Καισαριανής, ένα περιστατικό που συνέβη λίγες μόλις ώρες μετά από τη δημοσίευση των 12 φωτογραφικών ντοκουμέντων στο eBay που, ως γνήσια κηρύχθηκαν μνημεία, και για την απόκτησή τους έχει ήδη υπογραφεί προσύμφωνο από το ελληνικό κράτος. Κλείνοντας, η κ. Τσιάρα υπενθύμισε πως το έργο τέχνης είναι ταυτόχρονα ατομικό δημιούργημα και δημόσιο αγαθό, που απαιτεί την εξειδικευμένη φροντίδα όλων όσοι συμμετέχουν στο οικοσύστημα της τέχνης. Εξ ου και η ευθεία αναφορά της στον Γιώργο Κωστάκη και τα έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας που θα φιλοξενήσει τον Απρίλιο η Εθνική Πινακοθήκη.
Με ειδική μνεία στη σιωπηλή αδυναμία της τέχνης να αυτοπροστατευτεί, η Κατερίνα Γρέγου έθεσε το ζήτημα με τον δικό της τρόπο:: "Τα έργα τέχνης είναι σιωπηλοί μάρτυρες και δεν μπορούν να διαμαρτυρηθούν όταν η προέλευσή τους παραποιείται, αντιγράφονται ή κακοποιούνται". Το νομοσχέδιο, πρόσθεσε, "εισάγει, για πρώτη φορά με τρόπο συστηματικό και ρητό στην ελληνική νομοθεσία, ένα συνεκτικό πλαίσιο προστασίας των έργων τέχνης και των συλλεκτικών αντικειμένων, απαντώντας σε χρόνιες παθογένειες του πεδίου της σύγχρονης τέχνης και της αγοράς της. [...] Η τέχνη μεταφέρει τη μνήμη, το νόημα και την ταυτότητα από γενιά σε γενιά. Αξίζει μια προστασία που είναι ακριβής, εφαρμόσιμη και διαρκής".
Τι προβλέπει ο νόμος
Στο μεταξύ, σύμφωνα με τα λεγόμενα του νομικού συμβούλου της Εθνικής Πινακοθήκης Γιώργου Οικονομόπουλου το προηγούμενο νομικό πλαίσιο δεν ήταν απλώς ανεπαρκές, αλλά και παντελώς ελλιπές αφού για την άσκηση δίωξης απαιτούνταν αποδεδειγμένη οικονομική συναλλαγή. Ο νέος νόμος αλλάζει αυτή τη λογική: τιμωρεί την επέμβαση, τη διάδοση, την κατοχή και τη διακίνηση πλαστών ή παραποιημένων έργων ακόμα και χωρίς οικονομικό όφελος. Το αδίκημα δεν περιορίζεται πλέον στην ταυτότητα του δημιουργού, αλλά επεκτείνεται στην προέλευση, τη φύση, τη σύνθεση και τη χρονολόγηση του έργου. Ένα έργο λόγου χάρη, του 20ού αιώνα που παρουσιάζεται ως 19ου ή μια μεταξοτυπία που εμφανίζεται ως ελαιογραφία, εμπίπτουν στις διατάξεις του. Το ίδιο ισχύει πλέον και για την πλαστογραφία ψηφιακών έργων, συμπεριλαμβανομένων των NFT.
Ο νόμος αυξάνει τις ποινές σε ευθυγράμμιση με εκείνες του Ποινικού Κώδικα για απάτη (φυλάκιση έξι μηνών έως πέντε ετών και χρηματική ποινή από 5.000 έως 120.000 ευρώ) ενώ όταν τα αδικήματα διαπράττονται από οργανωμένη ομάδα ή σε εμπορική κλίμακα, η ποινή ανεβαίνει σε κάθειρξη δέκα ετών και χρηματική ποινή έως 300.000 ευρώ. Πρόκειται για μοναδική καινοτομία καθότι προβλέπεται η καταστροφή των πλαστών έργων ακόμα και σε περίπτωση αθώωσης του κατηγορουμένου, ώστε αυτά να μην επιστρέψουν στην αγορά.
Παράλληλα, ο νόμος δημιουργεί Μητρώο Ορκωτών Πραγματογνωμόνων, μιας ομάδας ιστορικών τέχνης και συντηρητών με τουλάχιστον 10-12 εμπειρίας δηλαδή, η οποία θα επιλέγεται από πενταμελή επιτροπή, θα εκπαιδεύεται σε τριμηνιαία προγράμματα και θα αξιολογείται συνεχώς. Οι γνωματεύσεις των μελών της θα καταχωρούνται σε αυτοτελές αρχείο, σε συνεργασία με την Ιντερπόλ. Τέλος, δημιουργείται το Αυτοτελές Τμήμα Έργων Τέχνης (ΑΤΕΤ) στο Υπουργείο Πολιτισμού, για τη διοικητική υποστήριξη της προαναφερθείσας διαδικασίας.
Ο κ. Οικονομόπουλος σημείωσε ότι ο νόμος δε θα εξαλείψει πλήρως την πλαστογραφία, άλλωστε κανένας νόμος δεν μπορεί να το εγγυηθεί αυτό. Στέλνει όμως ηχηρό μήνυμα πως η τέχνη δεν είναι ένα οποιοδήποτε εμπόρευμα, αλλά κοινό αγαθό, προορισμένο να περάσει στις επόμενες γενιές ανέπαφο και αλώβητο. Και πλέον η ελληνική πολιτεία προτίθεται να το υπερασπιστεί την ακεραιότητα και την αξία του όπως του αρμόζει.
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
