Γνώριζες, αλήθεια, τη συμβολική διάσταση της πατάτας;

Με την πεποίθηση ότι η τέχνη έχει τη δύναµη να εκπαιδεύει, το 2024 ο οργανισµός Balkan Projects εγκαινίασε ένα πρόγραµµα καθοδήγησης (mentorship) που στόχευε να επαναπροσδιορίσει το παραδοσιακό µοντέλο δασκάλου–µαθητή. Αντί γι’ αυτό, πρότεινε µία δυναµική σχέση δίνοντας ισότιµο χώρο στα µέλη, ώστε οι ιδέες να κυκλοφορούν ελεύθερα, οι ιεραρχίες να καταλύονται και ο διάλογος να επανατροφοδοτείται από φιλοπερίεργη
διάθεση.

Οι τρεις επιλεγµένοι/-ες ανερχόµενοι/-ες καλλιτέχνες/-ιδες και συµµετέχοντες/-ουσες του προγράµµατος — ο Darko Aleksovski, η Andrea Palasti και η Sunčica Pasuljević Kandić — µε καταγωγή από βαλκανικές χώρες εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είχαν τακτικές συναντήσεις κάθε µήνα στη διάρκεια ενός έτους µε τους µέντορες, καταξιωµένους διεθνείς καλλιτέχνες. Χωρίς να ακολουθούν προκαθορισµένες οδηγίες, αλλά µέσα από µια δηµιουργική ανταλλαγή απόψεων, έθεταν ερωτήµατα που αφορούν τις διαδικασίες σύλληψης και τις πρακτικές παραγωγής του καλλιτεχνικού τους έργου. Οι µέντορες Sam Durant, Άγγελος Πλέσσας και Ana Prvački, µε τη σειρά τους, αξιοποίησαν αυτή την ανταλλαγή για να επανεξετάσουν τις δικές τους µεθόδους και τρόπους εργασίας.

Κατά τη διάρκεια του προγράµµατος, η Σερβία βίωσε µια πρωτοφανή περίοδο κοινωνικοπολιτικών αναταραχών. Τον Νοέµβριο του 2024, η κατάρρευση της στέγης του σιδηροδροµικού σταθµού του Νόβι Σαντ στοίχισε τη ζωή σε δεκαέξι ανθρώπους. Το τραγικό αυτό γεγονός προκάλεσε µαζικές φοιτητικές διαδηλώσεις ενάντια στη συστηµική διαφθορά και την υπονόµευση των υποδοµών της χώρας φέρνοντας εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες στους δρόµους. Καθώς τα πανεπιστήµια τελούσαν υπό κατάληψη επί µήνες, πολλοί καθηγητές συµµετείχαν σε ένδειξη αλληλεγγύης και οι µισθοί τους ανεστάλησαν. Η ένταση κορυφώθηκε όταν ο πρόεδρος χλεύασε τους απεργούς ακαδηµαϊκούς µε τη διαβόητη πλέον φράση: "Οι καθηγητές που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να συµµετέχουν στους αποκλεισµούς θα αµείβονται µε πατάτες".

Η δήλωση αυτή, αντί να λειτουργήσει ως προσβολή, γύρισε µπούµερανγκ. Ο ταπεινός κόνδυλος σύντοµα αναδείχθηκε σε ισχυρό έµβληµα – όχι µόνο για τους καθηγητές που τον ύψωναν σε κοντάρια στις πορείες τους, αλλά και για εµάς, στις µηνιαίες διαδικτυακές συναντήσεις µας. Στις συζητήσεις µας επανερχόταν συνεχώς, λιγότερο ως φυτό και περισσότερο ως σύµβολο ανθεκτικότητας, µε κοινωνικοπολιτικά συµφραζόµενα, ενώ η παρουσία του στην ιστορία της τέχνης τόνιζε τη διαχρονικότητά του.

Καλλιεργηµένη αρχικά από τους Ίνκας πριν από 7.000 χρόνια, η πατάτα µε την υψηλή διατροφική της αξία εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους και έθρεψε αυτοκρατορίες. Η αποκλειστική όµως εξάρτηση από αυτήν οδήγησε και σε καταστροφές – µε πιο τραγική τον Μεγάλο Λιµό της Ιρλανδίας. Η ιστορία της αντανακλά τη σηµερινή συνθήκη στα Βαλκάνια: η επιβίωση συµπορεύεται µε την αβεβαιότητα και την αστάθεια.

Αυτό το κλίµα έντασης διατηρείται µέχρι σήµερα. Ενώ η πατάτα αποτελεί βασικό τρόφιµο σε παγκόσµιο επίπεδο και ευδοκιµεί σε φτωχά εδάφη, η ποιότητά της υπονοµεύεται από τη µονοκαλλιέργεια, υπενθυµίζοντάς µας ότι αυτό που µας υποστηρίζει µπορεί ανά πάσα στιγµή να µας προδώσει. Τροποποιηµένη, βιοµηχανοποιηµένη και συχνά παραγνωρισµένη, η πατάτα αντικατοπτρίζει τη σύνθετη σχέση µας µε τη φύση και τους θεσµούς – τόσο κυριολεκτικά όσο και µεταφορικά.

Γι’ αυτό μια ομάδα καλλιτεχνών της έδωσε τον πρωταγωνιστικό ρόλο: Στην έκθεση "Potato Empowering Trajectories" στο P.E.T. Projects, που ολοκληρώνει το ετήσιο πρόγραµµα καθοδήγησης, αυτή η απρόσµενη φιγούρα τοποθετείται στο επίκεντρο. Μέσα από το έργο των έξι καλλιτεχνών/-ιδων, η έκθεση διερευνά την πατάτα ως απτό υλικό, αλλά και ως µεταφορά και µήνυµα. Δίνοντάς της κυρίαρχη θέση στην παρούσα εργασία τους και προτείνοντάς την ως σύµβολο ανανέωσης και αντίστασης, οι καλλιτέχνες/-ιδες θέλησαν να τονίσουν τις οικολογικές ευαισθησίες τους. Μέσα από τη συνεργασία τους αποκαλύπτουν τι µπορεί να αναπτυχθεί όταν οι καλλιτέχνες/-ιδες στοχάζονται συλλογικά πάνω στην τρέχουσα πολιτική, κοινωνική και περιβαλλοντική πραγµατικότητα, επιτρέποντας στις ιδέες να ριζώσουν σε απρόσµενους τόπους. Σε αυτό το πλαίσιο, η συµβολική παρουσία της πατάτας γίνεται γέφυρα ανάµεσα σε µέντορες και ανερχόµενους/-ες δηµιουργούς, επεκτείνοντας τις διασυνδέσεις ακόµη και πέρα από τα Βαλκάνια.

Όπως οι πυκνές διακλαδώσεις των ριζών κάτω από το έδαφος, η έκθεση καλλιεργεί δεσµούς που συνέχουν, διατηρούν αλλά και µεταµορφώνουν τους κόσµους που κατοικούµε.

Εγκαίνια: Σάββατο 4 Οκτωβρίου, 12-6 μ.μ.

Δείτε όλες τις εκθέσεις της πόλης στον οδηγό τεχνών του athinorama.gr