Τα τελευταία χρόνια, το essay film (κινηματογραφικό δοκίμιο (essay films) ) έχει βρει μια σταθερή θέση στον χάρτη του παγκόσμιου κινηματογράφου, ίσως περισσότερο από ποτέ. Αν και τα μεγάλα φεστιβάλ εξακολουθούν να προτιμούν τους κλασικούς διαχωρισμούς ανάμεσα σε ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ (και να βραβεύουν κυρίως τις πρώτες), η ανάγκη για κινηματογραφικά δοκίμια γίνεται όλο και πιο έντονη στα παράλληλα προγράμματα και στις αναζητήσεις του κοινού. Αυτή η στροφή δεν είναι τυχαία. Σε μια εποχή που κατακλυζόμαστε από γρήγορη πληροφορία, μετα-αλήθεια, ΑΙ, αλγόριθμο, reels και εύπεπτες αφηγήσεις, το δοκιμιακό σινεμά λειτουργεί ως το απαραίτητο αντίδοτο και ως
ένας τρόπος ενδυνάμωσης του οπτικού μας αλφαβητισμού. Είναι ένας κινηματογράφος που δεν κουνάει το δάχτυλο, δεν πατρονάρει το κοινό, αλλά σε προσκαλεί να παρακολουθήσεις τη διαδικασία σκέψης του/ης δημιουργού, κατά την προσπάθεια να βγάλει άκρη με ένα θέμα.
Τι είναι όμως, στην πράξη, ένα essay film;
Πρόκειται για ένα υβριδικό είδος που δανείζεται τη δομή του γραπτού δοκιμίου και τη μεταφέρει στην οθόνη, συνδυάζοντας την υποκειμενικότητα με την τεκμηρίωση. Συχνά του εργαλεία είναι η χρήση του voice-over (κάποιες φορές λειτουργεί σαν εσωτερικός μονόλογος), η αποσπασματική αφήγηση (μια ποιητική του συνειρμού), αναπαραστάσεις και περφόρμανς βασισμένα σε γεγονότα και ένα αντιστικτικό, διαλεκτικό και ελεύθερο μοντάζ. Στην ίδια ταινία μπορεί να συνυπάρχουν home videos, πλάνα αρχείου, φωτογραφίες, αποσπάσματα από άλλες ταινίες, ψηφιακά κολάζ, μέτα-αυτοαναφορές και τεχνολογικά παλίμψηστα όλων των παραπάνω. Αυτή η απόλυτη ελευθερία ανάπτυξης της κινηματογραφικής γλώσσας και η άρνηση για μια γραμμική ιστορία είναι που κάνουν τις 50 ταινίες της λίστας που ακολουθεί ξεχωριστές, ταινίες εξίσου ποιητικές και πολιτικές. Πολλές από αυτές είναι σχετικά πρόσφατες, αποδεικνύοντας ότι κόντρα σε ρομαντικές πεποιθήσεις περί χρυσών εποχών του παρελθόντος, το σινεμά μπορεί να παραμένει συναρπαστικό ακόμα και σε μια περίοδο ύστερου καπιταλισμού και μαζικής αποβλάκωσης.
1. Dziga Vertov – Man with a Movie Camera, 1929
Αδιαμφησβήτητα το πρώτο essay film και ένα τεράστιο κινηματογραφικό μανιφέστο. Καταγράφοντας τη σοβιετική καθημερινότητα, ο Vertov συνθέτει ένα αυτοαναφορικό δοκίμιο για τη δύναμη της μηχανής να αναδομεί την πραγματικότητα, μετατρέποντας την πολιτική οργάνωση της πόλης σε έναν καταιγιστικό, ποιητικό ρυθμό εικόνων.
2. Stefan & Franciszka Themerson – Europa, 1931
Χαμένο για σχεδόν 90 χρόνια (βρέθηκε το 2019), το Europa είναι ένα από τα αντιφασιστικά αριστουργήματα του αφηρημένου κινηματογράφου, που μιλάει για την εύθραυστη ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα, προμηνύοντας την απειλή του φασισμού μέσα από μια πρωτοποριακή, αφηρημένη οπτική γλώσσα που συνδέει την τέχνη με την κοινωνική ηθική.
3. Alain Resnais – Night and Fog, 1956
Το πλέον σημαντικο φιλοσοφικο-ποιητικό δοκίμιο για το Ολοκαύτωμα. Αντιπαραβάλλοντας την "ήρεμη" φύση των εγκαταλελειμμένων στρατοπέδων με τη φρίκη του αρχειακού υλικού, ο Resnais στοχάζεται πάνω στην πολιτική της μνήμης και τον κίνδυνο της λήθης που επιτρέπει στην ιστορία να επαναλαμβάνεται.
4. Forough Farrokhzad – The House is Black, 1963
Η πρωτοπόρος ποιήτρια και κινηματογραφίστρια Forough Farrokhzad μετατρέπει ένα ντοκιμαντέρ για μια αποικία λεπρών σε ένα λυρικό, μεταφυσικό δοκίμιο. Με μια συγκλονιστική ποιητική δύναμη, αναδεικνύει την ομορφιά μέσα στη φθορά και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως πράξη αντίστασης.
5. Pier Paolo Pasolini – La Rabbia, 1963
Μια οργισμένη μαρξιστική ελεγεία, ένα συναισθηματικό agit-prop, διαφορετικό από το υπόλοιπο έργο του Pasolini. Χρησιμοποιώντας επίκαιρα της εποχής, μανιφεστικό voice over και κομμάτια κλασικής μουσικής, κατασκευάζει ένα οπτικό ποίημα που θρηνεί για το τέλος των ευρωπαϊκών επαναστάσεων και το μποϊκοτάρισμά τους από τους εκάστοτε εθνικισμούς.
6. Peter Watkins – The War Game, 1965
Ένα από τα πρώτα fauxcumentaries που έχουν γίνει, ενός από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες του essay film, είναι μια ταινία για την πυρηνική απειλή, την οποία το BBC φοβήθηκε να δείξει στην εποχή της. Ο Watkins δημιουργει μια αισθητική που ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα σε αληθινά newsreels και ανακατασκευές, μια μεθοδολογία που θα αναπτύξει σε πολλές ταινίες του στη συνέχεια.
7. Joris Ivens, William Klein, Claude Lelouch, Agnès Varda, Jean-Luc Godard, Chris Marker and Alain Resnais – Far from Vietnam, 1967
Εκτός από ένα ενδιαφέρον σπονδυλωτό φιλμ για τον πόλεμο του Βιετνάμ και την προπαγάνδα γύρω απ’ αυτόν, αποτελεί και μια συλλογική πολιτική παρέμβαση, που σπάνια βρίσκουμε στο σινεμά. Ενώνοντας ντοκιμαντέρ, περφόρμανς και κολάζ φτιάχνει ένα δοκίμιο για την ηθική της εικόνας· εξετάζει πώς η δυτική ιδεολογία κατασκευάζει την έννοια του "πολέμου" και πώς η κινηματογραφική φόρμα μπορεί να γίνει όπλο κριτικής.
8. Octavio Getino & Fernando Solanas – The Hour of the Furnaces, 1968
Μια εξαιρετικά σημαντική μετα-αποικιοκρατική ταινία του παγκόσμιου νότου που ανοίγει με ένα από τα πιο συγκλονιστικά οπτικοακουστικά μανιφέστα. Ένα εκρηκτικό πολιτικό δοκίμιο που σε παίρνει συνεχώς μαζί του σε μια συνεχή ένταση. Η δομή του, χωρισμένη σε κεφάλαια, αναλύει τη νεοαποικιοκρατία στη Λατινική Αμερική, χρησιμοποιώντας το μοντάζ ως εργαλείο απελευθέρωσης.
9. Dušan Makavejev – W.R.: Mysteries of the Organism, 1971
Μια πραγματικά αναρχική ταινία, που μέσα από σουρεαλιστικές σχέσεις found footage / ντοκ και περφόρμανς συνδέει την πολιτική επανάσταση με τη σεξουαλική απελευθέρωση. Ενα προκλητικό κολάζ που περιλαμβάνει από τον Βίλχελμ Ράιχ μέχρι σταλινικές παρελάσεις, το φιλμ στοχάζεται πάνω στο πώς το πολιτικό σύστημα εγγράφεται στο ανθρώπινο σώμα και την επιθυμία.
10. Hollis Frampton – (nostalgia), 1971
Ταινία-σταθμός του δομικού, μινιμαλιστικού, πειραματικού κινηματογράφου. Καθώς φωτογραφίες καίγονται αργά, μια φωνή μας μιλάει για τα συγκείμενα κάτω από τα οποία τραβήχτηκαν. Ενας στοχασμός πάνω στην υλικότητα της εικόνας, τον χρόνο και την απώλεια, όπου η αυστηρή δομή γίνεται το όχημα για μια βαθιά εσωτερική εμπειρία.
11. Orson Welles – F for Fake, 1973
Σίγουρα η πιο αυτοαναφορική και παιχνιδιάρικη ταινία του σκηνοθέτη που φτιάχνει εδώ ένα δοκίμιο για την τέχνη, την πλαστογραφία και την αλήθεια. Μέσα από ένα δαιδαλώδες, και εξαιρετικά πρωτοποριακό για την εποχή του μοντάζ, αμφισβητεί την αυθεντία του δημιουργού, δηλώνοντας ότι ο κινηματογράφος είναι μια "μαγική" πολιτική πράξη εξαπάτησης.
12. Owen Land – New Improved Institutional Quality: In the Environment of Liquids and Nasals a Parasitic Vowel Sometimes Develops, 1976
Μια σπάνια περίπτωση συνύπαρξης πειραματικού κινηματογράφου και κωμωδίας που αποδομεί τα εκπαιδευτικά φιλμ. Ο Land χρησιμοποιεί τη δομή ενός τεστ νοημοσύνης για να σχολιάσει πώς οι θεσμοί χειραγωγούν την αντίληψη, μετατρέποντας τη γλωσσολογία σε ένα πειραματικό παιχνίδι οπτικής ανατροπής.
13. Αντουανέττα Αγγελίδη – Idées Fixes / Dies Irae, 1977
Εκ των αριστουργημάτων του ελληνικού καλλιτεχνικού σινεμά. Ένα φορμαλιστικό δοκίμιο για το γυναικείο σώμα και την αναπαράσταση. Μέσα από ετερογενείς και αντικρουόμενες κινηματογραφικές μεθοδολογίες, αποδομεί τα πατριαρχικά αρχέτυπα της τέχνης, δημιουργώντας μια γραφή που είναι ταυτόχρονα πολιτική και ονειρική.
14. Chris Marker – A Grin Without a Cat (Le fond de l’ air est rouge), 1977
Το μνημειώδες τρίωρο δοκίμιο του Marker για την άνοδο και την πτώση της παγκόσμιας αριστεράς τη δεκαετία του '60. Μέσω του μοντάζ μετατρέπει το αρχειακό υλικό σε ένα ποιητικό χρονικό των χαμένων επαναστάσεων και της συλλογικής μνήμης.
15. Hans-Jürgen Syberberg – Hitler: A Film From Germany, 1977
Ένα γιγαντιαίο (442’) θεατρικό essay film που χρησιμοποιεί κούκλες, σκηνικά και projections για να αποδομήσει τον Χίτλερ ως πολιτισμικό σύμβολο. Αφήνοντας εκτός συνήθεις ντοκιμαντεριστικές μεθοδολογίες, αναδημιουργεί τον τρόμο της καλτ περσόνας μέσα από συμβολικές περφόρματιβ βινιέτες, ενώ ψάχνει θεμελιώδη απολυταρχικά στοιχεία της γερμανικής κοινωνίας.
16. Lis Rhodes – Light Reading, 1978
Ένα πειραματικό φιλμ για τη διαδικασία της ανάγνωσης και της θέασης. Η Rhodes χρησιμοποιεί ένα καταιγιστικό κείμενο και θραύσματα/σκουπίδια του φιλμ/celluloid για να μιλήσει για τη γυναικεία υποκειμενικότητα που προσπαθεί να βρει φωνή μέσα σε επιθετικές, προκατασκευασμένες οπτικές δομές.
17. Laura Mulvey & Peter Wollen – Amy!, 1979
Ένα φεμινιστικό δοκίμιο που αποδομεί την έννοια της ηρωίδας από δυο πρωτοπόρες καλλιτέχνιδες της φεμινιστικής θεωρίας. Μέσα από ένα ποιητικό μοντάζ ιστορικών ντοκουμέντων, μεταφορών και αναπαραστάσεων, το έργο εξετάζει την ιστορία της Amy Johnson, της πρώτης γυναίκας αεροπόρου που πέταξε από το Λονδίνο μέχρι την Αυστραλία.
18. Lionel Soukaz & Guy Hocquenghem – Race d'Ep, 1979
Ένα πρωτοποριακό κουήρ δοκίμιο που ιχνηλατεί έναν αιώνα ομοφυλοφιλικής ιστορίας, μέσα από μια γλώσσα εξίσου επαναστατική. Συνδυάζοντας αρχειακό υλικό και αναπαράσταση, ασκεί πολιτική κριτική στην ιατρικοποίηση και την αστυνόμευση της επιθυμίας, διεκδικώντας μια επαναστατική οπτική κληρονομιά πέρα από τις κυρίαρχες νόρμες.
19. Kevin Rafferty, Jayne Loader & Pierce Rafferty – The Atomic Cafe, 1982
Φτιαγμένο αποκλειστικά από αρχειακό υλικό προπαγάνδας της δεκαετίας του '50. Μέσα από χρήση ειρωνικού μοντάζ και μουσικής και χωρίς voice over, η ταινία αποκαλύπτει τον πολιτικό παραλογισμό του Ψυχρού Πολέμου, μετατρέποντας τις κρατικές οδηγίες για πυρηνική προστασία σε μια μαύρη κωμωδία για τον μαζικό φόβο.
20. VALIE EXPORT – Syntagma, 1983
Το γυναικείο σώμα ως πεδίο κοινωνικής και γλωσσικής κατασκευής. Χρησιμοποιώντας διπλοτυπίες, φωτοτυπίες, οθόνες-μέσα-σε-οθόνες, η EXPORT δημιουργεί ένα δομικό δοκίμιο για τη διάσπαση της γυναίκας ανάμεσα στον φυσικό της εαυτό και τη διαμεσολαβημένη εικόνα που επιβάλλει η κοινωνία. Η EXPORT πέθανε σε ηλικία 86 ετών τις μέρες γραφής αυτού του άρθρου. RIP.
21. General Idea – Shut the Fuck Up, 1985
Μια θυμωμένη σάτιρα της ομάδας General Idea για την κατανάλωση της τέχνης από τα media. Σε μια εποχή Reagan-ικής AIDSοφοβικής υστερίας, το βίντεο-δοκίμιο αναλύει πώς τα μέσα ενημέρωσης εξουδετερώνουν το πολιτικό περιεχόμενο του καλλιτέχνη, μετατρέποντάς το σε ένα ανώδυνο θέαμα για την ψυχαγωγία των μαζών.
22. Harun Farocki – As You See, 1986
Ο μαιτρ του πολιτικού δοκιμίου συνδέει εδώ τη βιομηχανική παραγωγή με την πολεμική τεχνολογία. Ένα πυκνό οπτικό δοκίμιο που αναλύει πώς τα πολιτικά αντικείμενα (από τα εξαρτήματα αυτοκινήτων μέχρι τους χάρτες) είναι εγγενώς δεμένα με τη μηχανή του θανάτου, αποκαλύπτοντας την πολιτική οικονομία της καταστροφής.
23. William Raban – Thames Film, 1986
Ένα ποιητικό δοκίμιο που χρησιμοποιεί τον Τάμεση ως πύλη στην ιστορία του Λονδίνου. O Raban συνδυάζει επίπεδα από σύγχρονες λήψεις, αρχειακούς χάρτες και ποίηση του T.S. Eliot, δημιουργώντας ένα σύνθετο στοχασμό πάνω στο εμπόριο, την αυτοκρατορία και τη φθορά.
24. David Wojnarowicz – A Fire in My Belly, 1986–1987
Μια ωμή κραυγή ενάντια στην αδιαφορία για την κρίση του AIDS που μάλιστα λογοκρίθηκε μέχρι και το 2010. Ένα κολάζ από βίαιες, συμβολικές εικόνες που ασκεί πολιτική κριτική στην εκκλησία και το κράτος, μετατρέποντας τον προσωπικό πόνο σε ένα δημόσιο μανιφέστο αντίστασης. Παρέμεινε ένα μη τελειωμένο work-in-progress μέχρι το θάνατο του καλλιτεχνη το 1992.
25. Jean-Luc Godard – Histoire(s) du cinéma, 1988–1998
Το μεγαλύτερο σε μέγεθος και ίσως σημαντικότερο έργο του Γκοντάρ. Ένα τετράωρο οπτικοακουστικό δοκίμιο-κολάζ που επανεξετάζει τον 20ό αιώνα μέσα από το σινεμά, υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων ότι ο κινηματογράφος αποτυγχάνει να δει τεράστια πολιτικά γεγονότα όπως το Ολοκαύτωμα, ενώ ταυτόχρονα θρηνεί, αλλά και κατά κάποιο τρόπο γιορτάζει τον θάνατο του μέσου.
26. Marlon Riggs – Tongues Untied, 1989
Μέσα από περφόρμανς, ποίηση, μανιφέστα και αρχεία, η ταινία έρχεται να εδραιώσει τη μαύρη γκέι ταυτότητα όπως ποτέ εως τότε. Ένα ρυθμικό, πολιτικό, πειραματικό ντοκιμαντέρ που κριτικάρει τη υπερ-λευκότητα του γκέι κινήματος, κινούμενο ανάμεσα στον πόνο του αποκλεισμού και τη λυρική χαρά της κοινότητας.
27. Abbas Kiarostami – Close-Up, 1990
Ίσως από τις πιο αφηγηματικές ταινίες της λίστας, αλλά όχι κι ακριβώς, το υβριδικό φιλμ του Κιαροστάμι είναι ένα sui generis δοκίμιο για τον κινηματογράφο και την αναπαράσταση. Ξαναγνυρνώντας μια πραγματική δίκη, όπου οι πραγματικοί συμμετέχοντες της δίκης παίζουν στην ταινία τους εαυτούς τους, ο Kiarostami στοχάζεται πάνω στα όρια αλήθειας και περφόρμανς.
28. Rosa von Praunheim – Silence = Death, 1990
Ένα περφόρματιβ ντοκιμαντεριστικό μανιφέστο για την έκφραση και τον ακτιβισμό την εποχή του AIDS, με συμμετοχές, αλλά και πορτραίτα καλλιτεχνών όπως ο Allen Ginsberg, o David Wojnarowicz, o Keith Haring. Η ποίηση ως εργαλείο επιβίωσης και πολιτικής πίεσης.
29. Su Friedrich – Sink or Swim, 1990
Συγχρόνως ποιητικό και δομικό πειραματικό δοκίμιο που χρησιμοποιεί το αλφάβητο για να οργανώσει μνήμες της παιδικής ηλικίας σε 26 υπο-θεματικές. Η Friedrich εξετάζει πώς πολλές ιστορίες του πατέρα της διαμόρφωσαν την ψυχολογία της, συνδέοντας την προσωπική αφήγηση με μια πολυσχιδή κινηματογραφική γλώσσα.
30. Pratibha Parmar – Khush, 1991
Ένα πολύτιμο πειραματικό ντοκιμαντέρ για τη ζωή κουήρ ατόμων στην και από τη Νότια Ασία. Συνδυάζοντας συνεντεύξεις με ονειρικές εικόνες, αμφισβητεί τα δυτικοκεντρικά ΛΟΑΤΚΙ αφηγήματα, δημιουργώντας ένα χώρο όπου η διατομεακή ταυτότητα εκφράζεται μέσα από μια έκρηξη χρωμάτων και μαρτυριών.
31. Rea Tajiri – History and Memory (for Akiko and Takashige) , 1991
Ένα προσωπικό film diary γίνεται και δοκίμιο για τον εγκλεισμό των Ιαπωνοαμερικανών κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Tajiri αναζητά εικόνες ενός τραύματος που δεν καταγράφηκε, στοχαζόμενη πάνω στο πώς η πολιτική ιστορία διαγράφεται και πώς η τέχνη μπορεί να την ανασυνθέσει.
32. Werner Herzog – Lessons of Darkness, 1992
Ο Herzog κινηματογραφεί τις καιόμενες πετρελαιοπηγές και το κατεστραμμένο τοπίο του Κουβέιτ μετά τον πόλεμο στον Κόλπο με ένα ύφος αποκαλυπτικής ταινίας επιστημονικής φαντασίας. Με λιγοστό σχολιασμό, το δοκίμιο μετατρέπει μια οικολογική καταστροφή σε ένα κοσμικό ποίημα για την αυτοκαταστροφική φύση της ανθρωπότητας.
33. Derek Jarman – Blue, 1993
Το τελευταίο έργο του Jarman, ένα αντίο που αποτελείται από μια στατική μπλε οθόνη και ένα ποιητικό ηχητικό δοκίμιο. Ένα φιλοσοφικό ηχητόπιο μουσικής και λέξεων για την τύφλωσή του και για το AIDS, όπου η απουσία φωτογραφικής εικόνας γίνεται η απόλυτη ποιητική πράξη πολιτικής και προσωπικής μαρτυρίας.
34. Patrick Keiler – London, 1994
Ένα από τα πιο κλασικά essay films, το London χαρτογραφεί την πόλη συνδυάζοντας αυστηρά, στατικά πλάνα με μια ειρωνική λογοτεχνική αφήγηση. Μια απλή αστική περιπλάνηση, ένα κλασικό ‘βρετανικό ντοκιμαντέρ’, μετατρέπεται σε ένα βαθιά πολιτικό κατηγορώ ενάντια στην παρακμή της νεοφιλελευθερης μετα-Θατσερικής Βρετανίας.
35. Barbara Hammer – Tender Fictions, 1995
Στο Tender Fictions η Barbara Hammer επανεφευρίσκει την έννοια της αυτοβιογραφίας μέσα από μια ριζοσπαστική, κουήρ ματιά. ‘Ενα κολάζ πολλαπλών θεματικών, ιστοριών, αισθητικών, μεθοδολογιών, αυτοαναφοράς, που συνδυάζει το προσωπικό αρχείο μαζί με μια πολιτική κριτική γύρω από την ίδια την έννοια του αρχείου.
36. John Akomfrah – The Last Angel of History, 1996
Το θεμελιώδες ντοκιμαντέρ του αφροφουτουρισμού. Ο Akomfrah συνδέει τη μουσική (jazz, techno κλπ) με την επιστημονική φαντασία, υποστηρίζοντας ότι η εμπειρία της Μαύρης διασποράς ήταν πάντα "εξωγήινη" και προσανατολισμένη σε ένα φανταστικό μέλλον ως μέσο πολιτικής επιβίωσης.
37. Michael Benson – Predictions of Fire, 1996
Μια μελέτη της σλοβενικής κολεκτίβας NSK (που συμπεριλαμβάνει τους Laibach). Μέσα από αρχειακό υλικό, περφόρμανς, industrial μουσική και συνεντεύξεις, το δοκίμιο εξερευνά τη σχέση τέχνης και ολοκληρωτισμού, πρωτοποριακής avant-garde και ιστορίας του φασισμού.
38. Marina Grzinic & Aina Smid – Postsocializem+Retroavantgarda+Irwin, 1997
Ένα ψηφιακό κολάζ για την πρόσφατη ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης. Οι Grzinic και Smid χρησιμοποιούν glitch αισθητική, συνεντεύξεις με έναν νεότατο Ζίζεκ και μια ειρωνική σχέση με την ευρωπαϊκή avant-garde για να αναλύσουν πώς η μετα-σοσιαλιστική ταυτότητα συγκροτείται ανάμεσα στα ερείπια των παλιών ιδεολογιών και τις νέες εικόνες του καπιταλισμού.
39. John Smith – Hotel Diaries: Frozen War, 2001
Μέρος μιας σειράς μικρών βίντεο-δοκιμίων που γυρίστηκαν σε δωμάτια ξενοδοχείων. Ο Smith – που συχνά ασχολείται με την έννοια και τα όρια του σπιτιού – συνδέει εδώ τη ζωή του ως επισκέπτης ξενοδοχείων με την είδηση για την εισβολή στο Αφγανιστάν, αναλύοντας πώς η παγκόσμια πολιτική βία εισβάλλει στον ιδιωτικό χώρο.
40. Chantal Akerman – From the Other Side, 2002
Ένα συγχρόνως ποιητικό και μορφικά αυστηρό ντοκιμαντέρ για τα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού. Χρησιμοποιώντας μακρινά, αργά πλάνα, αντιπαραβάλλει την τεχνολογική αρχιτεκτονική του τείχους με προσωπικές ανθρώπινες ιστορίες, δημιουργώντας ένα στοχασμό πάνω στον αποκλεισμό και αποφεύγοντας συγκινησιακές υπερβολές.
41. Lars von Trier – The Five Obstructions, 2003
Ένα μετα-δοκίμιο για τη δημιουργική διαδικασία. Ο Von Trier προκαλεί τον κινηματογραφιστή Jørgen Leth να ξαναγυρίσει την ταινία του Ο Τέλειος Άνθρωπος υπό αυστηρούς περιορισμούς, εξερευνώντας πώς η επιβολή κανόνων επηρεάζει την καλλιτεχνική και ηθική στάση του δημιουργού.
42. Víctor Erice – La Morte Rouge, 2006
Ένας ποιητικός στοχασμός του Erice πάνω στην παιδική σχέση του με το σινεμά, σε μια εποχή από τον ισπανικό εμφύλιο μέχρι τον δεύτερο παγκόσμιο. Με φωτογραφίες, πλάνα αρχείου και αφήγηση, διερευνά πώς το σινεμά διαμορφώνει την αντίληψή μας για τον φόβο και την πραγματικότητα.
43. Terence Davies – Of Time and the City, 2008
Ένα λυρικό collage film για τη μικρή ηλικία ενός γκέι παιδιού εργατικής τάξης (του ίδιου) σε μια καθολική οικογένεια στο Λίβερπουλ. Χρησιμοποιώντας αρχειακό υλικό και αφήγηση, η ταινία παρουσιάζει παράλληλα προσωπικές αφηγήσεις επιθυμίας, αλλά και πολιτικές εικόνες κριτικής στην μπουρζουαζία, τη μοναρχία και το νεοφιλελεύθερο post-00s βρετανικό white trash.
44. Hito Steyerl – How Not To Be Seen: A Fucking Didactic Educational .MOV File, 2013
Ένα από τα πιο σημαντικά έργα ψηφιακής τέχνης και κριτικής της ιντερνετικής κουλτούρας. Μια ρομποτική φωνή παραθέτει παράλογα "μαθήματα αορατότητας" (όπως το να γίνεις μικρότερος από ένα pixel), σχολιάζοντας ειρωνικά το παράδοξο της μαζικής παρακολούθησης και της πολιτικής εξαφάνισης στον σύγχρονο καπιταλισμό.
45. Mohanad Yaqubi – Off Frame AKA Revolution Until Victory, 2016
Ένα καίριο πολιτικό δοκίμιο που ανασύρει την ξεχασμένη κινηματογραφική ιστορία του παλαιστινιακού αγώνα. Μέσα από ένα ξεσκαρτάρισμα σπάνιου αρχειακού υλικού σε όλο τον κόσμο από τα 60s και 70s, η ταινία μετατρέπεται σε μια στοχαστική μελέτη για τη δύναμη της εικόνας, τη συλλογική μνήμη και την κινηματογραφική αναπαράσταση της αντίστασης.
46. Raoul Peck – I Am Not Your Negro, 2016
Ένας από τους πιο σημαντικούς ντοκιμαντερίστες στον mainstream κινηματογραφικό χώρο σήμερα φτιάχνει ένα δοκιμιακό φιλμ βασισμένο σε γραπτά του James Baldwin σχετικά με τις δολοφονίες των Medgar Evers, Malcolm X και Martin Luther King Jr. Μια κατά κάποιο τρόπο ιδιόμορφη βιογραφία του Baldwin που ξεσκεπάζει απόλυτα το δομικό ρατσισμό των ΗΠΑ.
47. Adam Curtis – Russia 1985–1999: TraumaZone, 2022
Το απόλυτα επικό επτάωρο δοκίμιο για το πέρασμα της Σοβιετικής Ένωσης από κομμουνισμό σε καπιταλισμο και σε απολυταρχία. Ένα από τα λίγα ντοκς του Curtis χωρίς voice over, χρησιμοποιεί ένα πυκνό ποιητικό μοντάζ αρχειακού υλικού για να δείξει την άνοδο της σύγχρονης ολιγαρχίας, σε μια ωμή πολιτική καταγραφή της ιστορικής τραυματικής αλλαγής ενός πελώριου κράτους.
48. M. Woods – Numb Spiral 4 | Commodity Trading: Dies Irae, 2022
Ένα πειραματικό, καταιγιστικό και άγριο ποστ-ιντερνετ κολάζ για την Αμερική του 2015-2020. Ενα έργο που προσπαθεί να αποτυπώσει οπτικά αυτό που ο δημιουργός ονομάζει ψηφιακή αρρώστια (digital sickness) και υπαρξιακό μούδιασμα (numbness) της σύγχρονης καπιταλιστικής πραγματικότητας.
49. Ρέα Βαλντέν – Έμμονες Ώρες στον Τόπο της Πραγματικότητας, 2023
Με έναν αφοπλιστικό κινηματογραφικό μινιμαλισμό, η Ρέα Βαλντέν καταγράφει εξομολογήσεις της ζωής της Αντουανέττας Αγγελίδη, πρωτοπόρου φεμινίστριας σκηνοθέτριας και μητέρας της. Προσωπικά βιώματα παρελθόντος και παρόντος, οράματα, ταινίες, η εμπειρία της τύφλωσης, η καραντίνα επαναπροσεγγίζονται πολιτικά μέσα από το δοκιμιακό μοντάζ της Βαλντέν.
50. Johan Grimonprez – Soundtrack to a Coup d'Etat, 2024
Αν υπάρχει ένα free-jazz ντοκιμαντέρ, είναι αυτό! Ένα εκρηκτικό δοκίμιο που συνδέει την αποικιοκρατία στο Κονγκό, τη δολοφονία του Patrice Lumumba και τον Ψυχρό Πόλεμο με την πολιτική εργαλειοποίηση της αμερικανικής τζαζ. Μέσα από ένα καταιγιστικό μοντάζ αρχείου και τους ρυθμούς των Louis Armstrong και Nina Simone, το φιλμ ξεσκεπάζει τα γεωπολιτικά εγκλήματα της Δύσης.
Ευχαριστώ το Σπύρο Πατσούρα για τη βοήθειά του.
Ο Φιλ Ιερόπουλος είναι σκηνοθέτης και ερευνητής με έδρα την Αθήνα και το Λονδίνο. Το 2010 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του πάνω στην κινηματογραφική ποίηση (the film poem), ενώ διδάσκει στο Buckinghamshire New University. Έχει σκηνοθετήσει μεταξύ άλλων τα δυο κινηματογραφικά δοκίμια Avant-Drag! (2024, πρεμιέρα: IFFR) και Uchronia (2026, πρεμιέρα: Φεστιβάλ Βερολίνου).
