"Μα καλά δεν έχει εξαντληθεί το θέμα του Ισπανικού εμφυλίου;” θα ρωτήσει φίλος καθώς ανταλλάσσουμε εντυπώσεις από τις πρώτες μέρες του Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, όπου δύο από τις ταινίες της πρώτης Παρασκευής αφορούσαν αυτό το θέμα. Στο κατάμεστο Ολύμπιον δεν έπεφτε καρφίτσα στη sold-out προβολή της "Μαύρης Μπάλας” των Χαβιέρ Κάλβο & Χαβιέρ Αμπρόσι, επίσημη πρόταση της Ισπανίας στα Όσκαρ, που με αφετηρία ένα ανολοκλήρωτο έργο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα ρίχνει μια κουήρ ματιά στον Ισπανικό εμφύλιο.
Μερικούς ορόφους πιο πάνω στην αίθουσα Παύλος Ζάννας στην πιο χαμηλόφωνη υβριδική ταινία "Γράμματα από μια εσωτερική εξορία” του Ελόι Ενθίσο Κατσαφέιρο που έκανε πρεμιέρα στο FIDMarseille, όπου απέσπασε το Μεγάλο Βραβείο, η ηρωίδα-σκηνοθετρια στο Βερολίνο που ένας θάνατος και μια κληρονομιά τη φέρνει πίσω στην Ισπανία και μαζί της και ο σκηνοθέτης επιχειρούν μια ανασύσταση των ξεχασμένων στρατοπέδων συγκέντρωσης του φρανκισμού, μέσα από μια μυθοπλαστική αλληλογραφία δυο ερωτευμένων κρατουμένων, εκεί όπου σήμερα συναντάς παραλίες, μαρίνες, μοναστήρια, αρένες ταυρομαχίας ή αεροδρόμια.
"Εκείνο τον καιρό όλη η Ισπανία ήταν μια φυλακή"
Ο σκηνοθέτης θέλησε να αποτυπώσει αυτό που οι ιστορικοί αναφέρουν ως "κοινωνιολογικό φρανκισμό", δηλαδή την επιβίωση των των συντηρητικών αξιών, των νοοτροπιών και των συμπεριφορών που διαμορφώθηκαν στην Ισπανία κατά τη διάρκεια της 40χρονης δικτατορίας και μετά τη μετάβαση στη δημοκρατία.
Στην αρχή της ταινίας, μια νεαρή γυναίκα διαβάζει ένα από τα γράμματα της Κάρμεν μπροστά στην κάμερα της πρωταγωνίστριας - σκηνοθέτριας Έλσα. Πίσω της, ένα πολυτελές γιοτ αναχωρεί από το λιμάνι του Αλικάντε, κοντά στην παραλία όπου άλλοτε ο νεαρός δημοκρατικός εραστής της Άνχελ, εγκλωβισμένος μαζί με χιλιάδες άλλους ανθρώπους και περιμένοντας ένα συμμαχικό πλοίο που δεν θα ερχόταν ποτέ, της είχε γράψει με τη σειρά του. "Εκείνο τον καιρό όλη η Ισπανία ήταν μια φυλακή" – τα λόγια του ποιητή και πρώην κρατούμενου του φρανκισμού Μάρκος Άνα, που εμπνέουν τον ισπανόφωνο τίτλο της ταινίας, στρώνουν το έδαφος για μια άνιση αλλά ενδιαφέρουσα, ειδικά στα πιο conceptual σημεία της, κατάδυση στον φασματικό χρόνο του εμφυλίου που εξακολουθεί να στοιχειώνει το παρόν. Ξεκινώντας από μια προσωπική εμπειρία, όταν παραθέριζε σε μια παραλία όπου τυχαία έμαθε ότι είχε υπάρξει στρατόπεδο συγκέντρωσης, αλλάζοντας για πάντα την οπτική του για το τοπίο, ο σκηνοθέτης θέλησε να αποτυπώσει αυτό που οι ιστορικοί αναφέρουν ως "κοινωνιολογικό φρανκισμό", δηλαδή την επιβίωση των των συντηρητικών αξιών, των νοοτροπιών και των συμπεριφορών που διαμορφώθηκαν στην Ισπανία κατά τη διάρκεια της 40χρονης δικτατορίας του Φρανθίσκο Φράνκο (1939–1975), οι οποίες συνέχισαν να υφίστανται στην ισπανική κοινωνία ακόμα και μετά τον θάνατο του δικτάτορα και τη μετάβαση στη δημοκρατία.
"Το τοπίο είχε αλλάξει εντελώς, παρόλο που παρέμενε το ίδιο. Οι αμμόλοφοι, οι κρυφές γωνιές, το μικρό ρυάκι που παρατηρούσαν οι κρατούμενοι καθώς ονειρεύονταν την απόδραση... Ένιωσα ένα συγκλονιστικό συναίσθημα, οδυνηρό αλλά ταυτόχρονα απελευθερωτικό: το συναίσθημα ενός τοπίου που έφερε το βάρος της ενοχής, αλλά με κάποιον τρόπο είχε πλέον απελευθερωθεί".
Μαθαίνοντας ότι το στρατόπεδο λειτούργησε για περισσότερο από έναν χρόνο, ακριβώς δίπλα στο χωριό, μπροστά στα μάτια όλων, αλλά δεν είχε απομείνει τίποτα, κανένα ίχνος, ούτε φυσικά κάποια πινακίδα που να εξηγεί τι είχε συμβεί εκεί - το μέρος είχε μετατραπεί σε "απλώς" μια παραλία - ο σκηνοθέτης επέμεινε. Όταν ύστερα από μακροχρόνια αναζήτηση, ανακάλυψε τα απομνημονεύματα ενός δημοσιογράφου, ο οποίος είχε περάσει έναν χρόνο φυλακισμένος σε εκείνο το στρατόπεδο, και επέστρεψε στην παραλία, "το τοπίο είχε αλλάξει εντελώς, παρόλο που παρέμενε το ίδιο. Οι αμμόλοφοι, οι κρυφές γωνιές, το μικρό ρυάκι που παρατηρούσαν οι κρατούμενοι καθώς ονειρεύονταν την απόδραση... Ένιωσα ένα συγκλονιστικό συναίσθημα, οδυνηρό αλλά ταυτόχρονα απελευθερωτικό: το συναίσθημα ενός τοπίου που έφερε το βάρος της ενοχής, αλλά με κάποιον τρόπο είχε πλέον απελευθερωθεί”. Αυτή ήταν η σπίθα από την οποία γεννήθηκε το κινηματογραφικό εγχείρημα, ειδικότερα όταν συνειδητοποίησε ότι το ζήτημα των στρατοπέδων συγκέντρωσης απουσίαζε σχεδόν εξίσου από τον ισπανικό κινηματογράφο όσο και από την καθημερινή μας ζωή, όταν για τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, υπάρχουν τόσες ταινίες ώστε να έχουν πλέον καθιερωθεί ως ένα ξεχωριστό κινηματογραφικό υποείδος.
Πού βρίσκεται ο φασισμός;
"Πού βρίσκεται ο φασισμός με τον οποίο εξακολουθούμε να συνυπάρχουμε; Τι συνεχίζει να τον τροφοδοτεί;” αναφέρει ο 51χρονος Ελόι Ενθίσο Κατσαφέιρο, ο οποίος προτρέπει τους Ισπανούς της γενιάς του και νεότερους να ρωτήσουν τις οικογένειές τους για την εποχή του φρανκισμού καθότι μπορεί να ανακαλύψουν, όπως και ο ίδιος, πτυχές των προγόνων τους που αγνοούσαν. Όπως έχει δηλώσει ο ίδιος "Ήθελα να αναπαραστήσω τη σύγκρουση που διχάζει τις "δύο Ισπανίες" εδώ και γενιές: από τη μία πλευρά, η πλειοψηφία που διεκδικεί τη μνήμη και τη δικαιοσύνη· από την άλλη, οι κληρονόμοι των νικητών του Εμφυλίου Πολέμου και των προνομίων τους, οι οποίοι εξακολουθούν να παρεμποδίζουν την πρόσβαση στις πληροφορίες, στα λείψανα των θυμάτων και στην εφαρμογή των νόμων. Με άλλα λόγια, εξακολουθούν να επιβάλλουν μια προδημοκρατική πραγματικότητα, θεμελιωμένη στην εξαναγκαστική λήθη”. Τσιτάροντας τον Γάλλο σκηνοθέτη Jean-Marie Straub ο οποίος είχε πει ότι το να κάνεις μια επανάσταση σημαίνει να επαναφέρεις στη σωστή τους θέση πράγματα πολύ παλιά, τα οποία όμως έχουν ξεχαστεί, ο Κατσαφέιρο πιστεύει ότι μια ανασύσταση της απωθημένης ή αποσιωπημένης μνήμης μας βοηθά να κατανοήσουμε ορισμένα από τα γεγονότα που εκτυλίσσονται σήμερα, τόσο στην Ισπανία όσο και στον υπόλοιπο κόσμο.
"Η υποτιθέμενα υποδειγματική δημοκρατική μετάβαση της Ισπανίας οικοδομήθηκε πάνω στη συνέχιση του προηγούμενου καθεστώτος και διαιώνισε την επιβεβλημένη λήθη μέσω του Νόμου περί Αμνηστίας, ο οποίος εξακολουθεί να ισχύει μέχρι σήμερα. Στη συνέχεια, τα πολλά χρόνια κατά τα οποία το Σοσιαλιστικό Κόμμα διέθετε απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν συνέβαλαν ουσιαστικά - αν συνέβαλαν καθόλου - στο να έρθει αυτή η πραγματικότητα στο φως. Όπως έχει επισημάνει ο σπουδαίος Ισπανός δημοσιογράφος Ινιάκι Γκαμπιλόντο, στην Ισπανία ανταλλάξαμε την πρόοδο με την ευημερία. Με άλλα λόγια, η χώρα αρκέστηκε στην οικονομική βελτίωση και έδειξε ελάχιστο ενδιαφέρον για την εμβάθυνση όσων αποκαλούμε δημοκρατικές αρχές.”
Έχοντας δει την ταινία "Γράμματα από μια εσωτερική εξορία” αλλά και έχοντας διαβάσει το best-seller "Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια” του Νταβίντ Ουκλές, ένα αξιοθαύμαστο μαγικά ρεαλιστικό χρονικό του Ισπανικού Εμφυλίου, ξαναβλέπουμε κι εμείς μαζί με τους δημιουργούς αλλιώς τα "ένοχα τοπία”, όπως τις παραθαλάσσιες περαντζάδες της Ισπανίας που χτίστηκαν σε τόπους μαρτυρίου συχνά μάλιστα από αιχμάλωτους δημοκρατικούς που εκτελούσαν καταναγκαστικά έργα.
Δύσκολες κληρονομιές
Όπως (ξανα)βλέπουμε τα σβησμένα ίχνη της εβραϊκής Θεσσαλονίκης έχοντας δει στο παρελθόν τις φωτογραφίες του Martin Barzilai που αποτυπώνει τις ταφόπλακες του κατεστραμμένου νεκροταφείου στις νέες τους (μη) χρήσεις ανά την πόλη, οι οποίες παρουσιάζονται στην έκθεση "Δύσκολες Κληρονομιές: Ελλάδα | Κύπρος | Τουρκία", στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ). Ή τα θεμέλια της μοντέρνας Αθήνας του "Επί σκοπώ πλουτισμού” και των "Δοσιλόγων” που μετά τη δημοφιλία του βιβλίου γεμίζει πλέον μαζικά το θέατρο Χώρα. Γιατί φαίνεται ότι μια γενιά δημιουργών και κοινού που δεν γνώρισε εμφύλιους παρά μόνο ως μια - δυο σειρές σε κάποιο σχολικό βιβλίο ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για όσα κάποιοι από τους προγόνους της συμφώνησαν να ξεχάσουν.
Σε μια εποχή που οι μάχες των ιδεών δίνονται εξίσου και στο πεδίο των συναισθημάτων η συν-κινητική δύναμη της τέχνης είναι κάθε άλλο παρά αμελητέα και έχει σημασία που θεσμοί όπως το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης δίνουν χώρο σε έργα που αναμοχλεύουν την ιστορία που (δεν) ξεχάστηκε, όπως κάνει με τον δικό του τρόπο και το αφιέρωμα στο Μπάλκαν Χόρορ. Γιατί αν μετα τον β παγκόσμιο πόλεμο "ο Τίτο έκλεισε το καζάνι που έβραζε και κάθισε πάνω στο καπάκι”, όπως γράφει ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Ορέστης Ανδρεαδάκης στο σχετικό εισαγωγικό του σημείωμα, οι ταινίες τρόμου της πρώην Γιουγκοσλαβίας ανοίγουν τις ταφόπλακες και αφήνουν τους βρυκόλακες να βγουν.
Ακολούθησε το Αθηνόραμα στο Facebook, Tik Tok και το Instagram.
