Στη "Γη της Επαγγελίας" απέκτησε πρόσωπο η ιστορία του λιγνίτη

΄Έχοντας ασχοληθεί επισταμένα με το θέατρο ντοκουμέντο -ή όπως πολύ ωραία το αποκαλεί "θέατρο της πραγματικότητας"-, η Γεωργία Μαυραγάνη εστιάζει αυτή τη φορά στην ιστορία του λιγνίτη, με την παράσταση "Γη της Επαγγελίας", που παρουσιάστηκε στην Πειραιώς 260, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. 

Επιλέγοντας όχι να αφηγηθεί την Ιστορία αλλά να την ακούσει, στηρίχτηκε σε σειρά συνεντεύξεων, δηλαδή προσωπικών μαρτυριών, από ανθρώπους που έζησαν την ιστορία της λιγνιτικής Δυτικής Μακεδονίας. Επί σκηνής -δίπλα στους ηθοποιούς- οι ίδιοι άνθρωποι ήταν παρόντες με τις φωνές τους και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με τη φυσική τους παρουσία στη σκηνή^. δεν αποτέλεσαν αντικείμενα αναπαράστασης, αλλά διεκδίκησαν το χώρο που τους αναλογεί μέσα στη συλλογική μνήμη.

Η παράσταση στηρίζεται στις ηχογραφημένες αφηγήσεις εργαζομένων στα ορυχεία της Κοζάνης, της Πτολεμαΐδας και του Αμυνταίου, ανθρώπων που πέρασαν δεκαετίες μέσα σε έναν κόσμο τον οποίο οι περισσότεροι γνωρίζουμε μέσα από αριθμούς και πολιτικές εξαγγελίες. Στην παράσταση, απέκτησαν πρόσωπο εκείνοι που έσκαψαν τη γη, έμαθαν να ζουν με την απομόνωση, τον θόρυβο των μηχανημάτων, τον κίνδυνο.

Μαζί με αυτούς απόκτησε φωνή ένας τόπος που επί εβδομήντα περίπου χρόνια τροφοδότησε με ηλεκτρική ενέργεια ολόκληρη τη χώρα, μόνο που σήμερα, καθώς η απολιγνιτοποίηση προχωρά και η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται δικαιολογημένα προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μοιάζει να κινδυνεύει να χαθεί από τη μνήμη, σαν να μην υπήρξε ποτέ.

Σύμφωνα με τις λίγες ιστορικές αναφορές που παραθέτει η παράσταση, το 1919, ένα υπόμνημα  προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τόνιζε πως η εκμετάλλευση του λιγνίτη θα μετέτρεπε την Ελλάδα σε "Γη της Επαγγελίας". Ακολούθησε, από το 1950 και μετά, η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων, που άλλαξε οριστικά το τοπίο με απαλλοτριώσεις και μετακινήσεις οικισμών, για να φτάσουμε στο σήμερα. ΄Ένας κύκλος, στο κέντρο του οποίου βρίσκεται ένας τόπος και οι άνθρωποι του.

Μέσα από την παράσταση, η Δυτική Μακεδονία αναδύεται ως ένας τόπος βαθιά αντιφατικός, όπου ο λιγνίτης υπήρξε ταυτόχρονα ευλογία και κατάρα. ΄Έδωσε εργασία, χρήματα και αξιοπρέπεια σε χιλιάδες ανθρώπους, κάποιες φορές δημιούργησε ακόμη και την αίσθηση μιας κοινής αποστολής -"δίναμε το φως σε όλη την Ελλάδα", ακούγεται σε μία από τις συνεντεύξεις-, αλλά άφησε πίσω του και εργατικά ατυχήματα, ασθένειες, θανάτους, σώματα που κουβαλούν ακόμη τα ίχνη εκείνης της ζωής - όπως ενός εκ των πρωταγωνιστών, με τα εμφανή σημάδια της τραχειοστομίας, που είπε πως θα ξανάκανε αυτή τη δουλειά, όμως δεν θα ήθελε ποτέ να την κάνει ο γιος του.

Μέσα σε αυτή τη φράση χωράει ολόκληρη η αμφιθυμία μιας γενιάς. Η παράσταση δεν επιχειρεί να επιλύσει αυτή την αντίφαση, δίνει όμως το βήμα να ακουστούν οι άνθρωποι που πλήρωσαν το τίμημα της προηγούμενης εποχής, αφήνοντας να αιωρηθούν δύσκολα ερωτήματα: αφενός αν η μετάβαση στην απολιγνιτοποίηση γίνεται με κριτήρια (συλλογικής) ωφέλειας ή (ιδιωτικού) συμφέροντος και κυρίως, με ποιον τρόπο λαμβάνονται οι μεγάλες ιστορικές αποφάσεις και ποιοι καλούνται κάθε φορά να ζήσουν τις συνέπειές τους;

Στο φόντο περνούν και άλλες όψεις αυτής της ιστορίας -ο ρόλος των εργατικών συνδικάτων, οι πολιτικές παρεμβάσεις, οι τοπικές εξαρτήσεις, ο γνώριμος κοινωνικός αυτοματισμός-,  αλλά δεν μονοπωλούν το ενδιαφέρον της δραματουργίας, καθώς η Μαυραγάνη επιμένει να κρατά το βλέμμα της στραμμένο στον άνθρωπο, κι αυτή η επιλογή αποδεικνύεται η πιο ουσιαστική πολιτική χειρονομία της παράστασης.

Η δραματουργία οργανώνεται σε επτά κεφάλαια, επτά "ημέρες δημιουργίας", ενώ οι ηχογραφημένες μαρτυρίες συνοδεύονται από μια σκηνική παρτιτούρα κυρίως σιωπηλών δράσεων, η οποία άλλοτε δημιουργεί εικόνες συναισθηματικής πυκνότητας και άλλοτε οδηγείται σε στιγμές ελαφρώς σχηματικές. Ωστόσο, ακόμη κι όταν η σκηνική δράση υποχωρεί μπροστά στη δύναμη των αφηγήσεων, αυτό δεν λειτουργεί εις βάρος της παράστασης, η οποία δεν παύει να υπενθυμίζει πως πριν γραφτεί η Ιστορία, κάποιος πρέπει πρώτα να έχει προλάβει να την αφηγηθεί.