Δημήτρης Καταλειφός: "Η ήττα σε αναγκάζει να σκαλίσεις βαθύτερα την ψυχή σου"

'Έχουν περάσει πενήντα δύο χρόνια από την τελευταία συνάντηση του Δημήτρη Καταλειφού με τους "Πέρσες" του Αισχύλου, όταν ήταν ακόμη σπουδαστής στο πρώτο έτος της Δραματικής Σχολής του Πέλου Κατσέλη. Μετά από δεκαετίες πάνω στο σανίδι (κι όχι μόνο) ο σπουδαίος ηθοποιός εξακολουθεί να πιστεύει ότι η τέχνη τού προσέφερε έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τον κόσμο. Το θέατρο έχει για εκείνον τη δυνατότητα να διευρύνει την οπτική μας και να μας δίνει ελπίδα. Φέτος, επισκέπτεται την αντιπολεμική τραγωδία μέσα από το ρόλο του Δαρείου που υποδύεται στην παράσταση του Χρήστου Θεοδωρίδη. Ενός σκηνοθέτη με ουσιαστική αγωνία για την εποχή μας και ξεκάθαρο πολιτικό πρόσημο στις σκηνικές του προσεγγίσεις ("Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου" του Εντουάρ Λουί, "Συνέδριο για το Ιράν" του Ιβάν Βιριπάγεφ κ.ά.), που κατεβαίνει για πρώτη φορά στην Επίδαυρο, προτείνοντας μια σύγχρονη, αιχμηρή ανάγνωση των "Περσών" (3-4 Ιουλίου). 

Δίπλα στον Καταλειφό, σε μια σκηνή σχεδόν γυμνή, οι Μαρία Ναυπλιώτου ('Άτοσσα), Αναστάσης Ροϊλός (Ξέρξης), Σταύρος Σβήγκος, κι ένας πολυπληθής Χορός-πρωταγωνιστής στέκονται μουδιασμένοι μπροστά στην καταστροφή. "Σήμερα, μετά από τόσα χρόνια, μπορώ να εκτιμήσω πραγματικά πόσο σπουδαίο έργο είναι οι ‘Πέρσες’. Πρόκειται για μια τόσο ιδιότυπη τραγωδία, η οποία δεν βασίζεται στους γνωστούς μυθολογικούς κύκλους αλλά σε ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός, τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Αυτό που με συγκινεί περισσότερο είναι η ανθρωπιά και η ενσυναίσθηση του Αισχύλου. Δεν επαίρεται καθόλου, αντίθετα, προσπαθεί να φανταστεί πώς ένιωσαν οι ηττημένοι. Δεν γράφει ένα έργο για τη νίκη αλλά για τη συμπόνια. Μια στάση που φανερώνει απίστευτη αρχοντιά και αξιοπρέπεια", τονίζει ο Δημήτρης Καταλειφός ξεκινώντας τη συζήτησή μας.

Η πρώτη σωζόμενη τραγωδία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, η "τραγωδία των ηττημένων", αποκτά μια άλλη βαρύτητα αν αναλογιστούμε ότι γράφτηκε από έναν ποιητή που πολέμησε ο ίδιος στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.). Στο επίκεντρο της παράστασης βρίσκεται ο άνθρωπος απέναντι στην απώλεια και το συλλογικό τραύμα, που δεν γνωρίζει μόνο μία πλευρά, ή μόνο μία εποχή. Ο Καταλειφός εξηγεί ότι ο Χορός δεν εκφράζει εδώ την επίσημη εξουσία, τους φύλακες του κράτους, αλλά "έναν λαό, με τις αντιφάσεις του, που αποτελείται από γυναίκες, νέους ανθρώπους, πρόσωπα διαφορετικών ηλικιών και αντιλήψεων". 

Δημήτρης Καταλειφός: "Στους ‘Πέρσες’ ξεχωρίζει μια φράση του Δαρείου: ‘Με όλα τα βάσανα φίλοι, να χαίρεστε την ηδονή της κάθε μέρας, γιατί τα πλούτη στους νεκρούς διόλου δεν ωφελούν’. Αν οι άνθρωποι μπορούσαμε πραγματικά να την καταλάβουμε, ίσως να αποφεύγαμε τους πολέμους”.

Η πραγματική δράση, άλλωστε, είναι εσωτερική. "Τα μεγάλα γεγονότα έχουν ήδη συμβεί πριν ανοίξει η αυλαία. Το πιο τραγικό γεγονός είναι η επιστροφή του υπεύθυνου αυτής της καταστροφής, που είναι ο Ξέρξης. Παρακολουθώντας τις πρόβες, νιώθω ότι το έργο διαπερνάται από μια βαθιά ταραχή. Η τραγωδία μιλάει ουσιαστικά για την αγωνία ενός λαού που προσπαθεί να καταλάβει τι συνέβη. Γιατί οι άνθρωποι φτάνουν στον πόλεμο και στην καταστροφή; 'Ήταν η έπαρση; Η δίψα για εξουσία; Η απληστία; 'Ή μήπως η ίδια η ανθρώπινη φύση;".

Δημήτρης Καταλειφός: "'Όταν συναντάς ανθρώπους, όπως ο Χρήστος Θεοδωρίδης, που υπηρετούν το θέατρο με συνέπεια και σοβαρότητα, παρά τις δυσκολίες, νιώθεις αισιοδοξία".

"Δεν είναι ένα έργο που δίνει απαντήσεις αλλά αφήνει τα ερωτήματα να αιωρούνται. Ζούμε ακόμη και τώρα πολέμους που μοιάζουν όλο και πιο παράλογοι, όπως στην περίπτωση της Αμερικής και του Ιράν. Εκείνο που μένει πάντα είναι οι άνθρωποι που πληρώνουν το τίμημα των αποφάσεων της εξουσίας. Αυτό είναι και το στοιχείο που απασχολεί περισσότερο τον Χρήστο Θεοδωρίδη στην προσέγγισή του. Δεν είναι μια παραδοσιακή ανάγνωση. Μετατοπίζει το βλέμμα". Ο Δημήτρης Καταλειφός μιλά για εκείνον με θαυμασμό: "Είναι ένας άνθρωπος βαθιά αφοσιωμένος σε αυτό που κάνει. 'Όταν συναντάς ανθρώπους που υπηρετούν το θέατρο με συνέπεια και σοβαρότητα, παρά τις δυσκολίες, νιώθεις αισιοδοξία". 

Στην παράσταση ο Καταλειφός ερμηνεύει έναν Δαρείο που "ακροβατεί ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών", έναν ηγέτη με διπλή υπόσταση: σοφό και ταυτόχρονα δέσμιο της εξουσίας. "Αυτή η αντίφαση κάνει τον Δαρείο εξαιρετικά γοητευτικό ως πρόσωπο. Πρόκειται για έναν από τους πιο ιδιαίτερους ρόλους της τραγωδίας. Ο Δαρείος εμφανίζεται από τον Κάτω Κόσμο σε μια ποιητική, μεταφυσική σκηνή, σαν παραίσθηση, όπως είναι το Φάντασμα στον ‘'Άμλετ’ ή η Κλυταιμνήστρα στην ‘Ορέστεια’. Έχοντας διανύσει πλέον τη διαδρομή προς τον θάνατο, μιλά για τις αιτίες που μπορεί να οδηγήσουν στον πόλεμο, την ύβρη, την αλαζονεία, την έπαρση των ανθρώπων που θέλουν να γίνουν σαν θεοί".

Ο Δημήτρης Καταλειφός μιλά για την ήττα ως αναπόφευκτη ανθρώπινη εμπειρία: "Η ήττα σε αναγκάζει να σκαλίσεις βαθύτερα την ψυχή σου", τονίζει, σε αντίθεση με τη νίκη που πολλές φορές δεν αφήνει χώρο για αυτοκριτική. "'Όταν μια χώρα χάνει έναν πόλεμο, όταν χάνει την ελευθερία ή ένα κομμάτι της κυριαρχίας της, είναι αναπόφευκτο να αναζητήσει τις αιτίες. Και αυτή η αναζήτηση είναι, πολλές φορές, πολύ πιο ουσιαστική από την ίδια τη νίκη". 

Από τους "Πέρσες", ξεχωρίζει μια φράση του Δαρείου: "Με όλα τα βάσανα φίλοι, να χαίρεστε την ηδονή της κάθε μέρας, γιατί τα πλούτη στους νεκρούς διόλου δεν ωφελούν". Μια διαχρονική προειδοποίηση που, όπως παραδέχεται, εξακολουθεί να παραμένει φωνή βοώντος εν τη ερήμω: "Αν οι άνθρωποι μπορούσαμε πραγματικά να καταλάβουμε αυτή τη φράση, ίσως να αποφεύγαμε τους πολέμους".

Η συζήτησή μας με τον Δημήτρη Καταλειφό ολοκληρώθηκε με μια πολύ όμορφη σκέψη για την Επίδαυρο (όπου θα βρεθεί σε λίγες μέρες με τους "Πέρσες", ενώ ακολουθεί μεγάλη καλοκαιρινή περιοδεία) αλλά και το θέατρο συνολικά: "Είτε παίζεις στην Επίδαυρο είτε σε έναν μικρό θεατρικό χώρο, η ευθύνη, η συγκίνηση και το τρακ είναι ακριβώς τα ίδια. Για μένα κάθε θέατρο έχει την ίδια ιερότητα. Αυτό που κάνει την Επίδαυρο μοναδική είναι ο ίδιος ο χώρος. Υπάρχει μια στιγμή, λίγο πριν αρχίσει η παράσταση, που επικρατεί μια απόλυτη σιωπή. Εκείνη τη στιγμή αισθάνομαι ότι υπάρχει κάτι πραγματικά ιερό. Κάτι που δύσκολα περιγράφεται με λόγια. Ωστόσο, δεν πιστεύω ότι μια παράσταση αποκτά μεγαλύτερη αξία επειδή παρουσιάζεται στην Επίδαυρο. Για μένα κάθε σκηνή όπου άνθρωποι μοχθούν για να μοιραστούν μια ιστορία με το κοινό είναι εξίσου σημαντική".

Δείτε αναλυτικά όλους τους συντελεστές

Η παράσταση θα παιχτεί στην Αττική τον Σεπτέμβριο: Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού (2/9), Θέατρο Πέτρας (3/9), Κηποθέατρο Παπάγου (5-6/9), Βεάκειο (8/9), Δημοτικό Θέατρο Αιγάλεω "Αλέξης Μινωτής" (9/9), Βράχων "Μελίνα Μερκούρη" (28-29/9).