Πάντα γοητεύομαι από παραστάσεις που ανακαλούν την ιστορική μνήμη και μετατρέπουν τη σκηνή σε πλατφόρμα διαλόγου για γεγονότα που ακόμη και σήμερα σηκώνουν πολλή συζήτηση. Η Ιστορία έχει γραφτεί για τους παγκόσμιους πολέμους, τους εμφυλίους, για σημαντικά πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα. Σήμερα, που είμαστε πιο νηφάλιοι σε σχέση με ο,τι συνέβη χθες, διαθέτουμε τους καλλιτεχνικούς-και όχι μόνο- τρόπους να συντεθούν τα γεγονότα με χρήσιμο τρόπο, έτσι ώστε να έχουν, όχι μόνο ένα νόημα, αλλά και ένα βάρος υπό το πρίσμα της μνήμης, της πολιτικής και οπωσδήποτε των ανθρωπιστικών αξιών.
Οι παλιοί θα θυμηθούν και οι νεότεροι θα μάθουν για την ιστορία του πλοίου Ματαρόα που σχεδιάζει να μεταφέρει στη σκηνή της Εναλλακτικής Λυρικής Σκηνής ο Θοδωρής Αμπαζής, σε μια συμπαραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με το Εθνικό Θέατρο. Το κείμενο της μουσικοθεατρικής παράστασης γράφει η Έλσα Ανδριανού, τη μουσική σύνθεση ανέλαβαν ο Θοδωρής Αμπαζής και ο Νίκος Κυπουργός και θα πρωταγωνιστήσουν οι Γιάννης Εγγλέζος, Δημήτρης Ήμελλος, Ηλέκτρα Καρτάνου, Ελίτα Κουνάδη, Μάριος Κρητικόπουλος, Μανόλης Μαυροματάκης, Λένα Μποζάκη, Βασίλης Παπαδόπουλος, Στέφανος Πίττα, Περικλής Σιούντα, Αγγελική Στελλάτου και Αντιγόνη Φρυδά.
Το νεοζηλανδέζικο πλοίο, ναυλώθηκε, το 1945, με πρωτοβουλία του τότε διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, Οκτάβιου Μερλιέ, και του επίσης φιλέλληνα Ροζέ Μιλλιέξ, οι οποίοι παράλληλα φρόντισαν να αποσπάσουν 140 υποτροφίες από το γαλλικό κράτος, έτσι ώστε να γλιτώσουν από το κυνήγι και την τρομοκρατία εκείνης της περιόδου έλληνες καλλιτέχνες και διανοούμενους κάποιοι από τους οποίους ήταν αριστερών πεποιθήσεων. Το δρόμο για τη Γαλλία με το Ματαρόα πήραν, μεταξύ άλλων, οι φιλόσοφοι Κορνήλιος Καστοριάδης, Κωστής Παπαϊωάννου, Κώστας Αξελός, ο γλύπτης Μέμος Μακρής, η ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, η συγγραφέας Μιμίκα Καρνάκη, ο κινηματογραφιστής Μάνος Ζαχαρίας, η γιατρός Ελένη Θωμοπούλου, η συγγραφέας Έλλη Αλεξίου, ο φιλόλογος Εμμανουήλ Γ. Κριαράς, ο ιστορικός Νίκος Σβορώνος, ο γλύπτης Φιλόλαος Τλούπας κ.ά.
Χτίζοντας μια παράσταση πάνω στα ίχνη της πραγματικής ζωής
Το 2014, εν μέσω κρίσης, μια ομάδα Ελλήνων καλλιτεχνών, η Ελίτα Κουνάδη, η Ιωάννα Κανελλοπούλου, ο Παντελής Δεντάκης, ο Δημήτρης Ντάσκας, η Κυβέλη Καστοριάδη, και άλλοι, ανέβασαν, σε συμπαραγωγή με το Θέατρο του Ήλιου της Αριάν Μνουσκίν και σκηνοθεσία της Ελεν Σένκ, την παράσταση "Ματαρόα, η διάτρητη μνήμη". Αφετηρία υπήρξε το βιβλίο της Νέλλης Ανδρικοπούλου "Το ταξίδι του Ματαρόα 1945 - Στον καθρέφτη της μνήμης", ενώ τη βάση τους αποτέλεσαν και ιστορικά ντοκουμέντα, αρχεία, μαρτυρίες επιβαινόντων και συνεντεύξεις. Ένα εύλογο ερώτημα στο οποίο επιχείρησε να απαντήσει η παράσταση ήταν το εξής: Τι θα γινόταν αν ο Καστοριάδης, ο Αξελός, ο Παπαιωάννου, εξέχουσες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής διανόησης δεν ανέβαιναν στο πλοίο, ενώ ήταν καταζητούμενοι; Θα είχαν επιζήσει; Η Ελίτα Κουνάδη είχε εργαστεί εντατικά σε επίπεδο έρευνας για εκείνη την παράσταση και την πολύτιμη εμπειρία της την καταθέτει αναλαμβάνοντας τη δραματουργική επεξεργασία για την παράσταση της Εναλλακτικής Λυρικής Σκηνής (Δεκέμβριο).
Ανάλογα ερωτήματα θέτει και το νέο έργο ""Ματαρόα στον ορίζοντα” σε σκηνοθεσία Θοδωρή Αμπαζή και διευρύνει τα ερωτήματα θέτοντας ένα ακόμα πολύ καίριο: Πού βρίσκεται σήμερα η Γη της Επαγγελίας; Υπάρχει ακόμα; Η παράσταση επειχειρεί να "προβάλλει τις κατακερματισμένες μνήμες μιας χώρας με τραυματικό παρελθόν στην οθόνη ενός δυστοπικού παρόντος” διαβάζουμε στο σημείωμα για την παράσταση. "Το πλοίο-θρύλος υπόσχεται μια ονειρική έξοδο. Μια έξοδο αναγκαία για κάποιους, άβολη και μάταιη για άλλους, αμφίβολη για όλους. Άνθρωποι σε αέναη μετακίνηση μέχρι τελικής πτώσεως, φυγάδες ενός σαπισμένου κόσμου, περιμένουν το πλοίο για έναν τόπο που υπόσχεται δικαιοσύνη και επιτρέπει τα όνειρα. Κληρονόμοι της ήττας και της ακύρωσης των ονείρων, στοιχειωμένοι στο "μεταξύ" των κόσμων, κολλημένοι στο άχρονο, περιμένουν με τη σειρά τους την ελπίδα ενός ταξιδιού, το λυτρωτικό μέλλον, την άφιξη στη γη της ελευθερίας. Το πεδίο για την ουτοπία παραμένει ανοιχτό, μόνο που ο ορίζοντας είναι άδειος, χωρίς σημάδι”.
Έχει σημασία ο τρόπος με τον οποίο μνημονεύουμε το παρελθόν στη σκηνή. Έχει σημασία γιατί συνδέεται με την εκπαίδευση και αποκαλύπτει σε ποιο μήκος κύματος κινείται η σχέση θεάτρου και πολιτικής. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη που ασχολήθηκε εκτενώς με το θέατρο και τον χορό στο έργο του "Περί Ποιητικής”, σκοπός του θεατρικού έργου είναι η διαπαιδαγώγηση του θεατή, η οποία προκύπτει από τον προβληματισμό που προκαλείται παρατηρώντας την πραγματικότητα από απόσταση. Η παρατήρηση, έκανε το θέατρο να αντιδρά απέναντι στα κοινωνικοπολιτικά αιτήματα κάθε περιόδου, από την εποχή της τραγωδίας μέχρι το κίνημα του παραλόγου. Στην εποχή μας, όσο οι κοινωνικές ανακατατάξεις και ανισότητες εντείνονται και η - κοινωνική, πολιτική, οικονομική- κρίση γίνεται βαθύτερη, όσο θα υπάρχει η σκιά ενός παγκοσμίου πολέμου και θα συζητάμε για τον "ευρωσκεπτικισμό", ως αποτέλεσμα της διαφαινόμενης αποτυχίας της ενωμένης Ευρώπης να εκπληρώσει την ανάγκη ενός κοινωνικού, πολιτικού και πνευματικού συνασπισμού, το θέατρο πρέπει να μην σταματήσει να παρατηρεί και να αρθρώνει δυναμικά τον δικό του σχετικό λόγο στη σφαίρα της δημόσιας συζήτησης.
Ας μην ξεχνάμε… το ταξίδι του "Ματαρόα” έμεινε γνωστό στην ιστορία γιατί οι επιβαίνοντες ήταν άνθρωποι, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό διακρίθηκαν και επηρέασαν αργότερα την παγκόσμια σκέψη. Σήμερα, η προοπτική μιας κιβωτού ελευθερίας φαντάζει πράγματι ουτοπική!
