Στο πλαίσιο του δημόσιου προγράμματος της έκθεσης "Why Look at Anmals? Δικαιοσύνη για τη μη-ανθρώπινη ζωή”, το ΕΜΣΤ και το Eurogroup για τα Ζώα –μια ΜΚΟ με έδρα τις Βρυξέλλες που επικεντρώνεται στην προστασία και την ευημερία των ζώων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης – ένωσαν τις δυνάμεις τους σε μια παρουσίαση και ομιλία στις 19 Φεβρουαρίου στον χώρου του ΕΜΣΤ με τίτλο Η εκτροφή ζώων για γούνα και η ηθική μόδα στην Ευρώπη: προοπτικές.
Με αφορμή την εκδήλωση μιλήσαμε με την ακτιβίστρια και κεντρική ομιλήτρια της βραδιάς, Emma Håkansson για να μάθουμε λίγα παραπάνω πράγματα για τον σημερινό κόσμο της βιομηχανίας της μόδας.Τί είναι η ηθική μόδα; Ποιο είναι το νομοθετικό πλαίσιο για την εκτροφή γούνας στην Ευρώπη; Ποιος ο ρόλος μας ως καταναλωτές;
Μόδα με απόλυτη ηθική = εκτίμηση της ζωής έναντι του κέρδους
Εισαγάγατε τον όρο Total Ethical Fashion. Πώς διαφέρει από την κλασική έννοια της "βιώσιμης μόδας" και γιατί είναι απαραίτητο να συμπεριληφθούν τα δικαιώματα των ζώων ως ισότιμος πυλώνας παράλληλα με το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα;
"Η ολική ηθική της μόδας δηλώνει ότι οι άνθρωποι, τα ζώα συντροφιάς και ο πλανήτης πρέπει να έχουν προτεραιότητα έναντι του κέρδους, προκειμένου η μόδα να είναι πραγματικά υπεύθυνη".
Συνήθως ακούμε για τη "βιώσιμη μόδα" και την "ηθική μόδα" ως δύο ίσως σχετικές αλλά τελικά διακριτές έννοιες. Η μία, αφορά τη μόδα που είναι καλύτερη για τον πλανήτη, που συνδέεται με χαμηλότερες εκπομπές, λιγότερα απόβλητα και ούτω καθεξής. Η άλλη, συνήθως σχετίζεται συγκεκριμένα με τους ανθρώπους που έφτιαξαν τα ρούχα μας, με το αν πληρώνονται και αντιμετωπίζονται δίκαια. Και τα δύο αυτά είναι εξαιρετικά σημαντικά. Ωστόσο, είναι λάθος να βλέπουμε έναν υγιή πλανήτη και μια υγιή ζωή σε αυτόν ως ξεχωριστές έννοιες, όπως και το να σκεφτόμαστε μόνο τους ανθρώπους όταν σκεφτόμαστε την ηθική μεταχείριση των ζωντανών όντων στη μόδα. Η μόδα αντικειμενοποιεί και εκμεταλλεύεται πολλούς εργαζόμενους, ενώ παράλληλα πάνω από ένα δισεκατομμύριο ζώα γδέρνονται για τη βιομηχανία και αυτές οι ατομικότητες εξακολουθούν να αγνοούνται. Η ολική ηθική της μόδας δηλώνει ότι οι άνθρωποι, τα ζώα συντροφιάς και ο πλανήτης πρέπει να έχουν προτεραιότητα έναντι του κέρδους, προκειμένου η μόδα να είναι πραγματικά υπεύθυνη. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λειτουργούμε εντός των πλανητικών ορίων, αρνούμενοι να εμπορευματοποιήσουμε τα ζώα μέσω της βίας και αποφεύγοντας το να τα χρησιμοποιούμε και αντιμετωπίζοντας τους ανθρώπους ως επιδέξιους τεχνίτες, όχι ως μηχανές. Η μόδα με απόλυτη ηθική αφορά στην πραγματικότητα την εκτίμηση της ζωής έναντι του κέρδους.
Από την απόλυση στην Collective Fashion Justice
Ξεκινήσατε την καριέρα σας ως μοντέλο. Πώς επηρέασε η προσωπική σας εμπειρία στον χώρο την απόφασή σας να ιδρύσετε την Collective Fashion Justice;
"Μέσα από το μόντελινγκ έμαθα όλο και περισσότερο ότι πολλά από τα ρούχα που φοράμε αντανακλούν βία και καταστροφή".
Ξεκίνησα να εργάζομαι ως μοντέλο επειδή αγαπώ τη μόδα, το ότι αντικατοπτρίζει την καλλιτεχνική σου άποψη, την προσωπικότητά σου σε μια οπτική μορφή που μπορείς να φορέσεις. Αλλά μέσα από το μόντελινγκ έμαθα όλο και περισσότερο ότι πολλά από τα ρούχα που φοράμε αντανακλούν βία και καταστροφή. Άρχισα να αρνούμαι να φοράω γούνες και άλλα δέρματα ζώων, έπειτα όλα τα υλικά που προέρχονται από ζώα, καθώς και ρούχα γρήγορης μόδας φτιαγμένα μέσω της σύγχρονης δουλείας. Αυτοί οι περιορισμοί δυσκόλεψαν πολύ την εύρεση εργασίας και τελικά ένας από τα πρακτορεία μοντέλων μου με απέλυσε. Συνειδητοποίησα ότι δεν θα μπορούσα να βρίσκομαι στη βιομηχανία της μόδας εκτός αν βοηθούσα να τη μεταμορφώσω ριζικά, και ελπίζω και πιστεύω ότι το κάνω αυτό με την ομάδα της Collective Fashion Justice, βήμα προς βήμα.
"Ευρώπη χωρίς γούνα"
Πόσο κοντά βρισκόμαστε σε μια καθολική απαγόρευση της εκτροφής γούνας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ποια είναι τα κύρια εμπόδια που αντιμετωπίζει η πρωτοβουλία "Ευρώπη χωρίς γούνα"; Μπορεί η Ευρώπη να διεκδικήσει ηθική ηγεσία στα δικαιώματα των ζώων εάν συνεχίσει να εισάγει γούνα που παράγεται υπό συνθήκες που δεν θα επέτρεπε στην εγχώρια αγορά;
Ο Πρόεδρος της Πολωνίας, Κάρολ Ναβρότσκι ανακοίνωσε πέρυσι το τέλος της εκτροφής γούνας στη χώρα (τον μεγαλύτερο παραγωγό γούνας στην Ευρώπη), λέγοντας για την απόφαση ότι "αντικατοπτρίζει τη συμπόνια μας, την πολιτισμική μας ωριμότητα και τον σεβασμό μας για όλα τα ζωντανά πλάσματα”.
Τον Μάρτιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να δημοσιεύσει μια επίσημη πολιτική απάντηση στην πρωτοβουλία "Ευρώπη χωρίς γούνα", η οποία ξεκίνησε όταν πάνω από 1,5 εκατ. άνθρωποι υπέγραψαν μια Πρωτοβουλία Ευρωπαίων Πολιτών που καλεί την ΕΕ να απαγορεύσει τόσο την εκτροφή γούνας όσο και την πώληση της εκτρεφόμενης γούνας απ' όπου κι αν παράγεται. Μετά την επίσκεψή μου στην Αθήνα θα πάω στις Βρυξέλλες και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για μια εκδήλωση προς υποστήριξη αυτής της ουσιαστικής αλλαγής. Δεν είναι ακόμη σαφές τι θα κάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά να τι γνωρίζουμε: θα είναι πράγματι μια πράξη ξεκάθαρης ηθικής ηγεσίας. Ο Πρόεδρος της Πολωνίας, Κάρολ Ναβρότσκι, το σκέφτηκε αυτό πέρυσι, όταν ανακοίνωσε το τέλος της εκτροφής γούνας στη χώρα (τον μεγαλύτερο παραγωγό γούνας στην Ευρώπη), λέγοντας για την απόφαση ότι "αντικατοπτρίζει τη συμπόνια μας, την πολιτισμική μας ωριμότητα και τον σεβασμό μας για όλα τα ζωντανά πλάσματα”.
Τα μεγαλύτερα εμπόδια σε αυτήν την πολιτική ωριμότητα και την ενισχυμένη ηθική είναι η αδιαφορία ορισμένων ευρωβουλευτών, και ακόμη περισσότερο, η άσκηση πίεσης από εκείνους που επωφελούνται από τα βάσανα των ζώων που εμπορευματοποιούνται στο εμπόριο γούνας. Η Διεθνής Ομοσπονδία Γούνας ασκεί ενεργά πιέσεις στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αγωνιζόμενη ενάντια στη πρωτοβουλία, ενώ χρηματοδοτείται από την LVMH, τον όμιλο πολυτελείας με επικεφαλή έναν από τους πλουσιότερους άνδρες στον κόσμο. Ο οποίος κατέχει τη Louis Vuitton και Fendi, ανάμεσα σε άλλους ομίλους, που χρησιμοποιούν ένα τόσο αρχαϊκό "υλικό" όπως η γούνα και το δέρμα ζώων, που εκτρέφονται και θανατώνονται ειδικά για μόδα.
Ισχυρή τέχνη και δημοκρατία
Δεδομένου ότι η εκδήλωση φιλοξενείται στο ΕΜΣΤ, στο πλαίσιο της έκθεσης "Γιατί να κοιτάμε τα ζώα;", πώς μπορεί η τέχνη, και ιδιαίτερα η σύγχρονη τέχνη, να λειτουργήσει ως καταλύτης για μια συζήτηση γύρω από την ηθική μόδα, με τρόπο που ο απλός ακτιβισμός μπορεί να μην είναι σε θέση να το κάνει;
Όταν οι τέχνες δεν είναι ισχυρές, δεν πιστεύω ότι ούτε η δημοκρατία ούτε η δικαιοσύνη μπορούν να είναι. Η τέχνη, και ιδιαίτερα η σύγχρονη τέχνη που είναι επίκαιρη και ανταποκρίνεται στον κόσμο γύρω της, είναι απαραίτητη για να ενθαρρύνει τους ανθρώπους να επανεξετάσουν την αποδοχή του πού βρισκόμαστε τώρα και πού θα θέλαμε να βρισκόμαστε στο μέλλον. Η τέχνη μπορεί να χρησιμεύσει ως καθρέφτης, μια πύλη προς ένα διαφορετικό μέλλον, ένας χώρος για να σκεφτούμε τι δεν μας είχε επιτραπεί πριν. Νομίζω ότι δεδομένου ότι ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο τόσο διαφορετικούς και μοναδικούς ανθρώπους, χρειαζόμαστε ένα ευρύ φάσμα τρόπων μέσω των οποίων θα μπορούμε να εξετάσουμε την ηθική της μόδας και τη μεταχείριση και κατανόησή μας προς τα ζώα, αλλά και πώς αυτά σχετίζονται. Κάποιοι θα παρακολουθήσουν ντοκιμαντέρ, κάποιοι θα διαβάσουν βιβλία όπως αυτά που γράφω. Και κάποιοι θα συνδεθούν καλύτερα μέσω της τέχνης.
Βλέπετε μια πραγματική αλλαγή στη στάση των νεότερων γενιών ή απλώς διαφορετικές μορφές κατανάλωσης; Υπάρχει κάτι που σας δίνει ελπίδα ή που σας ανησυχεί;
Είναι αδύνατο να κατηγοριοποιήσω μια ολόκληρη γενιά. Είμαι 26 ετών, άρα ακόμα σχετικά νέα, αλλά όταν δίνω διαλέξεις σε πανεπιστήμια μόδας, βρίσκω ένα πραγματικό μείγμα απόψεων σε εκείνους που είναι νεότεροι από εμένα: κάποιοι υποστηρίζουν σθεναρά τις αρχές που ευθυγραμμίζονται με την απόλυτη ηθική της μόδας και μου δίνουν μεγάλη ελπίδα. Άλλοι έχουν περιέλθει σε μια κατάσταση απελπισίας λόγω της κατάστασης του κόσμου (και μπορώ να την κατανοήσω), δικαιολογώντας έτσι τη γρήγορη μόδα (fast fashion), την εκμετάλλευση των ζώων και τα συναφή μέσω μιας στάσης "φάε, πιες και διασκέδασε" που δεν νομίζω ότι είναι δικαιολογημένη. Αυτό που γνωρίζουμε συνολικά, ωστόσο, είναι ότι σταθερά, ο γενικός πληθυσμός ανησυχεί όλο και περισσότερο για το πώς αντιμετωπίζουμε τα ζώα στη μόδα, όλο και περισσότερο αντίθετος στη χρήση γούνας και άλλων υλικών ζωικής προέλευσης. Είμαι βέβαιη ότι οι νέοι ηγούνται σε αυτό.
"Τα ζώα είναι συγγενείς μας"
Το έργο σας στοχεύει στη "συλλογική απελευθέρωση" όλων των ζώων. Πώς συνδέεται αυτή η ευρύτερη φιλοσοφία με τις καθημερινές επιλογές ένδυσης που κάνουμε και πώς μπορεί αυτό το μήνυμα να μεταδοθεί σε ένα κοινό που ίσως να βλέπει τη μόδα ως κάτι επιφανειακό;
"Η μόδα είναι μια πρόσκληση να φορέσετε τις αξίες σας. Θέλουμε να φοράμε προϊόντα σκληρότητας ή θέλουμε να φοράμε ρούχα που συμβάλλουν σε έναν κόσμο στον οποίο η ζωή γίνεται σεβαστή;"
Είτε βρίσκετε τη μόδα ενδιαφέρουσα είτε όχι, υποθέτω ότι φοράτε ρούχα. Φοράτε ρούχα που κατασκευάζονται σε μια βιομηχανία που εκτιμάται στα έως και τρία τρις εκατ.δολάρια. Ένα τεράστιο μέρος αυτού του πλούτου βασίζεται στο αίμα, τη βία και την καταστροφή. Δεν υπάρχει τίποτα επιφανειακό ή ασήμαντο σε αυτό. Η μόδα είναι μια πρόσκληση να φορέσετε τις αξίες σας. Θέλουμε να φοράμε προϊόντα σκληρότητας ή θέλουμε να φοράμε ρούχα που συμβάλλουν σε έναν κόσμο στον οποίο η ζωή γίνεται σεβαστή; Η συλλογική απελευθέρωση αφορά την άρνηση να αφήσουμε κανέναν πίσω, να αρνηθούμε να αγωνιστούμε για την προστασία ορισμένων, αγνοώντας τους "άλλους" (δεν υπάρχουν "άλλοι"). Τα ζώα είναι "συγγενείς” μας και όμως ηγούμαστε μιας κρίσης εξαφάνισης ειδών, ενώ εκτρέφουμε τόσα πολλά ζώα ειδικά για τη σφαγή τους, που υπάρχουν περισσότερα από αυτά από όσα υπάρχουν άγρια ζώα στον κόσμο. Όταν επιλέγουμε να αποφεύγουμε τα ρούχα που κατασκευάζονται από δέρματα, γούνες, ίνες και φτερά ζώων, επιλέγουμε να αναγνωρίζουμε τα ζώα ως υπάρξεις και όχι ως προϊόντα. Όταν επιλέγουμε υλικά που κατασκευάζονται με τρόπο που δεν βλάπτει τα ζώα, ούτε τον πλανήτη, επιλέγουμε επίσης να προστατεύσουμε τους εαυτούς μας.
Προχωρώντας μαζί
Η μόδα μπορεί να είναι παράγοντας επιθυμίας αλλά και δύναμης. Ποιος είναι ο ρόλος των μεγάλων οίκων μόδας στη διατήρηση – ή την αποδόμηση – της βιομηχανίας γούνας;
Οι μεγάλοι οίκοι πολυτελή μόδας παίζουν σημαντικό ρόλο στη συντήρηση ή την αποσυναρμολόγηση της βιομηχανίας. 'Όπως ακριβώς σημειώνει η Miranda Priestly στο βιβλίο της "Ο Διάβολος Φοράει Prada", αυτό που συμβαίνει στη μόδα πολυτελείας επηρεάζει και την υπόλοιπη βιομηχανία ένδυσης. Αυτό ισχύει και για τα υλικά που θεωρούνται πλέον εκτός μόδας. Προσωπικά, έχω παροτρύνει τις φίρμες πολυτελείας να προωθήσουν ενεργά μια Ευρώπη χωρίς γούνα.
Τι σημαίνει για εσάς μια "δίκαιη μετάβαση" για τους εργαζόμενους που εξαρτώνται επί του παρόντος από τη βιομηχανία; Υπάρχουν ρεαλιστικά παραδείγματα τέτοιων;
Πολλά παραδείγματα και μπορούμε να τα δούμε και σε άλλους κλάδους. Θα μπορούσαν να δοθούν κονδύλια σε όσους λειτουργούν εκτροφεία γούνας, ώστε η γη - που επί του παρόντος καλύπτεται από κλουβιά - να μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί για εναλλακτική παραγωγή ενός πιο φιλικού και βιώσιμου είδους. Για παράδειγμα, οι Πολωνοί εκτροφείς γούνας θα λάβουν χρηματοδότηση για τη δίκαιη μετάβαση. Αυτό είναι σημαντικό και μας βοηθά να προχωρήσουμε μαζί, αντί να δημιουργούμε χάσματα.
Πέρα από τη συζήτηση για το αν είναι αποδεκτή η γούνα
Πώς θα έμοιαζε ένα όραμα για τη μόδα που θα συμπεριλάμβανε πραγματικά τα ζώα — όχι απλώς "λιγότερο επιβλαβές", αλλά θεμελιωδώς διαφορετικό;
"Στο μέλλον, δεν θα θεωρείται ριζοσπαστικό να πιστεύουμε ότι η μόδα δεν μπορεί να είναι πραγματικά όμορφη αν δημιουργείται μέσω της άρνησης του πιο θεμελιώδους δικαιώματος κάποιου άλλου: τη δική του ζωή".
Ένα τέτοιο μέλλον δεν θα αποδέχεται την εκμετάλλευση ορισμένων ζώων ενώ την απαγορεύει για άλλα. Είναι αναγκαίο να στραφούμε πέρα από τη συζήτηση για το αν "είναι αποδεκτή η γούνα;", στο "είναι αποδεκτή οποιαδήποτε χρήση, εκμετάλλευση και σφαγή ζώων;". Όταν ζούμε σε ένα σύστημα στο οποίο αυτή η καταπίεση βασίζεται στην ανθρώπινη επιλογή και όχι στην ανάγκη, η απάντηση είναι σίγουρα όχι. Κάποιοι δικαιολογούν τη χρήση υλικών όπως το δέρμα ζωικής προέλευσης λέγοντας ότι είναι απλώς ένα "υποπροϊόν" της παραγωγής κρέατος, αλλά αυτό το σύστημα παραγωγής απαιτεί επίσης αποσυναρμολόγηση και η χρήση δερμάτων βοηθά στην οικονομική του στήριξη. Στο μέλλον, δεν θα θεωρείται ριζοσπαστικό να πιστεύουμε ότι η μόδα δεν μπορεί να είναι πραγματικά όμορφη αν δημιουργείται μέσω της άρνησης του πιο θεμελιώδους δικαιώματος κάποιου άλλου: τη δική του ζωή.
Σε αυτό το μέλλον επίσης, η μόδα θα υπάρχει εντός των πλανητικών ορίων, χρησιμοποιώντας πολύ λιγότερη γη, ωφελώντας τη βιοποικιλότητα και όχι καταστρέφοντάς την. Δεν βλάπτονται μόνο τα ζώα που εκμεταλλεύονται άμεσα για τη μόδα, αλλά και τα άγρια ζώα που υποφέρουν ως αποτέλεσμα της περιβαλλοντικής βλάβης. Ντίνγκο και λύκοι πυροβολούνται και σκοτώνονται από τη βιομηχανία μαλλιού, κοάλα, τουκάν και τζάγκουαρ αντιμετωπίζουν απειλές λόγω της αποψίλωσης των δασών, ψάρια και θαλάσσια ζώα, ενώ οι χελώνες υποφέρουν από μικροπλαστική ρύπανση, που συνδέονται επίσης με τη μόδα.
Ολοι έχουμε την ευθύνη να δούμε από τι είναι πραγματικά φτιαγμένα τα ρούχα μας
Τι αντικατοπτρίζει ο τρόπος με τον οποίο εκμεταλλευόμαστε τα ζώα για εμάς, τους καταναλωτές και τις βιομηχανίες που τα εκμεταλλεύονται για κέρδος; Πιστεύετε ότι η "θυσιαστική" μας στάση απέναντι στη μη ανθρώπινη ζωή ρίχνει φως σε κάτι μεγαλύτερο στις κοινωνικές, ιστορικές, οικονομικές ή πολιτιστικές μας λειτουργίες;
"Δεν θέλω να φοράω τη γούνα κάποιου στο στήθος μου, το δέρμα του στο πόδι μου, τις τρίχες του στα χέρια μου. Θέλω να φοράω φυτά, ανακυκλωμένα υλικά, μυκήλιο. Θέλω να φοράω και να γιορτάζω τη ζωή, όχι να την αφαιρώ."
Αν η μόδα είναι μια αντανάκλαση του ποιοι είμαστε, και συνεχίζουμε να δημιουργούμε μόδα μέσα από την άσκοπη και γκροτέσκα σφαγή ευάλωτων ζωντανών όντων, τότε τα ρούχα μας αντανακλούν μια μεγάλη ηθική αποτυχία. Αυτή η αποτυχία οφείλεται κυρίως σε όσους επωφελούνται από αυτό το σύστημα και λιγότερο σε όσους απλώς δεν γνωρίζουν αυτό το σύστημα, αλλά όλοι έχουμε την ευθύνη να δούμε από τι είναι πραγματικά φτιαγμένα τα ρούχα μας. Δεν θέλω να φοράω τη γούνα κάποιου στο στήθος μου, το δέρμα του στο πόδι μου, τις τρίχες του στα χέρια μου. Θέλω να φοράω φυτά, ανακυκλωμένα υλικά, μυκήλιο. Θέλω να φοράω και να γιορτάζω τη ζωή, όχι να την αφαιρώ. Νομίζω ότι αυτό ισχύει για τους περισσότερους από εμάς, αν είμαστε πρόθυμοι να μείνουμε με την ενόχληση ότι μπορεί να μην ντυνόμαστε σύμφωνα με τις αξίες μας αυτή τη στιγμή. Η καταπίεση των ζώων στη μόδα και στα ευρύτερα συστήματα συνδέεται βαθιά με τον τρόπο που λειτουργεί η ευρύτερη οικονομία και ο πολιτισμός μας. Υπάρχει τόσο πολύς πόνος στον κόσμο επειδή "απανθρωποποιούμε" τόσους πολλούς ανθρώπους. Είναι επικίνδυνο να "απανθρωποποιούμε" επειδή είναι επικίνδυνο να μας βλέπουν ως ζώο. Είναι επικίνδυνο να μας βλέπουν ως ζώο, επειδή πιστεύουμε ότι η θανάτωση ζώων για μόδα και για φαγητό είναι απολύτως αποδεκτή.
