Αποχαιρετώντας τον καλλιτέχνη, αναδημοσιεύουμε μια επίκαιρη συνέντευξη του προ ετών στο αθηνόραμα.
Μια ατομική έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη στην Ελλάδα, έπειτα από 16 χρόνια, είναι γεγονός. Το σαββατοκύριακο που μας πέρασε οι τεχνικοί δούλευαν ασταμάτητα στο νεοκλασικό της γκαλερί Bernier/Eliades, στο Θησείο. Ξεπακετάροντας τους μεγάλους καμβάδες, το αποτύπωμα ενός μαύρου παλτό επανέρχεται ξανά και ξανά, ενώ το σήμα κατατεθέν βαρύ μέταλλο εισβάλλει πού και πού στα τελάρα. Διαρκώς παρών στην εγκατάσταση, ο καλλιτέχνης κάνει ένα διάλειμμα για τσιγάρο συζητώντας με τη Δέσποινα Ζευκιλή.
Η arte povera διαβάστηκε από πολλούς θεωρητικούς ως αντίδραση σε μια εποχή υπερκατανάλωσης. Σήμερα που το καπιταλιστικό σύστημα περνά κρίση μπορούν τα ίδια (φτωχά) υλικά να λειτουργήσουν κριτικά;
Ένα ποίημα του Έλιοτ λέει: «Πέτρες, πέτρες, πέτρες». Δεν νομίζω ότι έχει αλλάξει κάτι. Το να βγεις από το κάδρο παραμένει το πρόβλημα. Δεν βλέπω να κάνουν και τίποτε άλλο σήμερα. Εγώ δεν κάνω κάδρα, είναι σαν να ζω στο κάδρο. Η αναπαράσταση δεν με ενδιέφερε ποτέ. Χρειάζεται, άλλωστε, μια κριτική απόσταση την οποία δεν ήθελα να έχω^ αλλά ούτε ένα κάδρο του Φραντς Κλάιν έχει κριτική απόσταση. Πάντα ήμουν δεμένος με το χώρο.
Ας μείνουμε λίγο στο χώρο. Με ποια έννοια σας έχει απασχολήσει;
Μπορείς να μάθεις πολλά πράγματα από το χώρο. Άλλοι χώροι υπάρχουν στην Ιταλία και άλλοι στη Γερμανία. Μαθαίνεις να αγαπάς τον άλλον για τις διαφορές που έχει. Ποτέ δεν πίστεψα ότι όλοι είμαστε ίδιοι. Ο οικουμενισμός είναι μια ιδέα οικονομικής φύσης. Απουσιάζει ο άνθρωπος. Είναι σαν τον τζόγο. Οικουμενισμός είναι η θρησκεία.
Εσάς ποια είναι η σχέση σας με τη θρησκεία;
Εγώ είμαι λαϊκιστής. Αλλά δεν είμαι αντι-κληρικός.
Πόσο διαφορετικό είναι το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο στο οποίο δουλεύετε σήμερα σε σχέση με την εποχή που ξεκινούσατε;
Ανήκω στη δεύτερη γενιά μετά τον πόλεμο. Το πρόβλημα τότε εντοπιζόταν γύρω από τη διαλεκτική σχέση της Ευρώπης με την Αμερική. Το ζήτημα της ταυτότητας εξακολουθεί να παραμένει επίκαιρο. Πρέπει να υπάρχει πάντοτε μια κριτική στον οικουμενισμό. Δεν ξέρω τι θα πει παγκοσμιοποίηση. Είναι δυνατό να μην υπάρχει ταυτότητα; Να μη λαμβάνεις υπόψη σου την Ιστορία; Ο Οδυσσέας του Τζόις έχει ταυτότητα ή όχι; Η παγκοσμιοποίηση είναι μια αφηρημένη έννοια που δεν με βρίσκει σύμφωνο. Και δεν αναφέρομαι, βέβαια, αναγκαστικά στην ταυτότητα της χώρας στην οποία έχεις γεννηθεί. Εγώ άρχισα να σκέφτομαι βλέποντας τις «Demoiselles d’ Avignon» του Πάμπλο Πικάσο. Αυτή είναι η πολιτιστική μου ταυτότητα.
Ποιο είναι για εσάς το ζητούμενο στην τέχνη σήμερα; Η ένδειξη της τραγωδίας, η δραματουργία – με την έννοια που υπάρχει στην ιταλική ζωγραφική για παράδειγμα. Ίσως αυτό που πρέπει να ξαναβρούμε, αν είχε φύγει ποτέ, είναι το δράμα. Υπάρχει ένα θετικό στοιχείο στο δράμα. Φτιάχνει μια διαλεκτική. Όχι κατ’ ανάγκη με τη μοντερνιστική έννοια. Από κει και πέρα, τα προβλήματα παραμένουν τα ίδια. Και τελικά δεν θέλεις να τα λύσεις. Γιατί μετά τελείωσε…
Έχει για σας κάποια ιδιαίτερη σημασία το ότι κάνετε ατομική έκθεση στην Ελλάδα αυτήν τη συγκεκριμένη συγκυρία;
Η Ελλάδα είναι Ελλάδα, είτε αυτήν τη στιγμή είτε μια άλλη. Με απασχολεί η Ελλάδα, όπως με απασχολούν η Ιταλία ή η Γερμανία. Υπήρχε μια νέα δουλειά, γιατί να μην εκτεθεί στην Ελλάδα;
Η τέχνη σε μια εποχή όπως η σημερινή πρέπει να είναι κριτική;
Ο καλλιτέχνης φτιάχνει πράγματα που δεν υπάρχουν. Η ζωγραφική δεν είναι κάτι αφηρημένο. Το λέει και η λέξη. Ζωή και γραφή. Η τέχνη δεν είναι μόνο κριτική. Είναι κυρίως πρόταση. Είναι και κριτική, βέβαια. Γιατί κάνεις κάτι διαφορετικό.
Η γενιά σας αμφισβήτησε τους παραδοσιακούς εκθεσιακούς χώρους. Πώς αντιμετωπίζετε την έννοια της γκαλερί;
Κάθε έκθεση είναι μια μοναδική πράξη. Κάθε φορά πρόκειται για ένα μικρό δράμα, το οποίο τοποθετείς στη σκηνή. Δεν έχει σημασία αν είσαι σε μουσείο ή γκαλερί. Η γενιά μου τα έκανε όλα. Δεν είναι αυτό το πρόβλημα. Το θέμα είναι πώς βλέπεις ο ίδιος την έννοια της γκαλερί. Εγώ ποτέ δεν αντιμετώπισα την γκαλερί σαν χώρο συνδεδεμένο με την αγορά. Σε γκαλερί έδειξα τα «Άλογα». Φυσικά, έχει μια οικονομία, όπως τα πάντα έχουν μια οικονομία.
Σε ποιο βαθμό τα υλικά της arte povera έχουν γίνει σήμερα ιδέες;
Ποτέ δεν ασχολήθηκα με τα υλικά αυτά καθαυτά. Το κάρβουνο δεν είναι υλικό, είναι ιδέα. Βγαίνει ίσως μέσα από τη γαλλική λογοτεχνία του 1800. Παναγίες έφτιαχναν και στο Βυζάντιο, έφτιαχνε κι ο Τιτσιάνο. Οι πρώτες, όμως, νομίζεις ότι είναι φτιαγμένες από ξύλο, ενώ οι τελευταίες είναι σαν να έχουν δέρμα. Αυτό είναι μια μεγάλη επανάσταση, ιδιαίτερα όταν έχει την υπογραφή του Τιτσιάνο, διότι επιτρέπει μια επαναστατική αναθεώρηση. Είναι μια νέα ιδέα. Αυτό σημαίνει λιμπεραλισμός. Την προηγούμενη δεκαετία παρατηρήθηκε μια έκρηξη της αγοράς της τέχνης.
Πιστεύετε πως η οικονομική κρίση αποτελεί μια ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της κατάστασης;
Αυτό δεν είναι αγορά, είναι χρηματιστήριο. Και το χρηματιστήριο είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την αγορά. Πλέον όλα είναι χρηματιστήριο, γι’ αυτό και φτάσαμε σε αυτήν την κατάσταση. Οπωσδήποτε φταίει αυτή η οικονομική ιδέα. Και οπωσδήποτε αυτή η οικονομική ιδέα θα αλλάξει. Είναι καταστροφική. Όχι μόνο για τις τράπεζες αλλά και για την πολιτική.
Πώς βλέπετε την αμφισβήτηση της πολιτικής στις μέρες μας;
Οπωσδήποτε η πολιτική είναι σε μεγάλη παρακμή. Δεν μπορώ, όμως, να σκεφτώ το τέλος της πολιτικής, με την έννοια της πόλης. Αν εκλείψει, μιλάμε για δικτατορία. Και υπάρχουν πολλές δικτατορίες. Όχι μόνο στρατιωτικές αλλά και τραπεζιτικές, για παράδειγμα. Εγώ κάθε φορά που υπάρχουν εκλογές πηγαίνω να ψηφίσω. Γι’ αυτό και θεωρούμαι πολίτης.
Ποιος είναι ο ρόλος των διανοούμενων σήμερα;
Οι διανοούμενοι σήμερα δεν έχουν φωνή και σε αυτό φταίνε και τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία έχουν άλλες προτεραιότητες. Εμείς στην Ιταλία μαζευτήκαμε και ξαναβγάλαμε το ιστορικό περιοδικό λόγου και τέχνης «Alfabeta», με το οποίο συνεργάζονται άνθρωποι όπως ο Ουμπέρτο Έκο. Χρειαζόμαστε τη φωνή των διανοούμενων γιατί αυτοί που ακούγονται στον Τύπο είναι κουτοί, δεν έχουν να προτείνουν μια καινούργια ιδέα.
Η συνέντευξη πρωτοδημοσιεύτηκε με αφορμή την έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη τον Νοέμβριο του 2010 στην γκαλερί Bernier/Eliades.
