Προτού ειπωθεί οτιδήποτε για το περιβόητο "Ρέκβιεμ για Ένα Όνειρο", είναι χρήσιμο να θυμηθούμε σε τι κλίμα είχε κάνει πρεμιέρα πριν από 25 χρόνια.
Ο τότε ακόμα ανερχόμενος σκηνοθέτης Ντάρεν Αρονόφσκι, είχε συστηθεί με κρότο στο κινηματογραφικό προσκήνιο χάρη στο παραληρηματικά εκθαμβωτικό "π" ή "Pi" (1998) αν προτιμάτε. Ένα χαμηλού προϋπολογισμού πλην χειμαρρώδους ορμής ντεμπούτο, το οποίο περιστρέφεται γύρω από ένα μαθηματικό ο οποίος πιστεύει πως μπορεί να βρει τη δομή και το νόημα του κόσμου μέσα από εξισώσεις, ενώ παράλληλα εγκλωβίζεται όλο και περισσότερο στη δίνη της παράνοιας που τον κατακλύζει. Το εντυπωσιακά στιλιζαρισμένο "π", αν και δεν πρωτοτυπεί σε επίπεδο σχολίου, συντονίστηκε με το νιχιλιστικό πνεύμα των ‘90s. Απέναντι στην επίπλαστη ευφορία που πρόσφερε ο ανέφελος καταναλωτισμός του δυτικού πολιτισμού, υπήρχαν οι αφηγήσεις οι οποίες εμβάθυναν στη ματαιότητα, τον κυνισμό και την ανθρωποφαγία του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.
Πιο συγκεκριμένα, ενδιαφέρονταν περισσότερο στο πώς αυτό το αντιφατικό πλαίσιο κατέληγε να ευνουχίζει νεαρούς παραγωγικούς άντρες οι οποίοι αδυνατούσαν να ανταπεξέλθουν στις προσδοκίες και τους ρυθμούς του, προτού επιστρέψουν εντός του… πιο άνδρες από ποτέ (ανάλογα την περίπτωση). Στο εν λόγω μήκος κύματος κινούνται, επίσης, δημοφιλή δείγματα όπως το "Fight Club" (Ντέιβιντ Φίντσερ, 1999), το "American Psycho" (Μέρι Χάρον, 2000) και φυσικά οι δουλειές του Ντάνι Μπόιλ ("Trainspotting" - 1996, "Παραλία" - 2000).
Έτσι, λοιπόν, ο Αρονόφσκι που τύχαινε κιόλας μακροχρόνιος θαυμαστής των βιβλίων του Χιούμπερτ Σέλμπι Τζούνιορ, θεώρησε σωστά πως η κατάλληλη στιγμή για να διασκευαστεί το μυθιστόρημα που έγραψε το 1978 είχε φτάσει. Διότι το "Ρέκβιεμ" όχι μόνο ανταποκρινόταν στο zeitgeist όπως περιγράφηκε παραπάνω, αλλά ακόμη έθιγε γλαφυρά την κουλτούρα των ναρκωτικών, η οποία πλέον αφορούσε πολλαπλές κοινωνικές ομάδες, όχι μόνο αυτές που παραδοσιακά (μικροαστικά) αντιμετωπίζονταν ως περιθώριο. Καθώς, συν τοις άλλοις, στις ΗΠΑ τη δεκαετία του ‘90 σημειώθηκε η πρώτη κατακόρυφη άνοδος στη χρήση οπιοειδών που πήρε στοιχεία επιδημίας, με την ανοχή των αρχών στον τρόπο παρασκευής και πώλησης των ουσιών από τις μεγάλες φαρμακευτικές βιομηχανίες να παίζει καθοριστικό ρόλο στη διάχυση του φαινομένου.
Επομένως, ένα χολιγουντιανό ψυχολογικό δράμα που αναδεικνύει ακριβώς αυτούς τους ηθικούς - πολιτικούς προβληματισμούς, ήταν εύλογο να αφορά το ευρύ κοινό. Και από το πρώτο λεπτό του, το "Ρέκβιεμ" φροντίζει, χωρίς καμία διακριτικότητα, να ερεθίζει κάθε πιθανό φόβο, ανησυχία, μα κυρίως προκατάληψη γύρω από τα ναρκωτικά και τη σχέση των ανθρώπων με αυτά. Σύμφωνα με την κινηματογραφική λογική της ταινίας ό,τι υπάρχει στο γνωστό σύμπαν ισούται αυτομάτως με εθισμό: η τηλεόραση, το φαγητό, το σεξ, οι ουσίες, ο αέρας, η θάλασσα, τα δέντρα. Γύρω από τον παραπάνω κυκεώνα προσπαθούν να επιβιώσουν, από τη μία, μια μεσήλικη γυναίκα (Έλεν Μπέρστιν) που καταναλώνει εμμονικά τηλεμάρκετινγκ και γλυκά, από την άλλη ο γιος της (Τζάρεντ Λίτο), η σύντροφός του (Τζένιφερ Κόνελι) και ο κολλητός τους (Μάρλον Γουάιανς), οι οποίοι όντας εθισμένοι αναζητούν καθημερινά την επόμενη δόση τους. Παραδόξως, στη συνέχεια, η δραματουργία ρίχνεται με την ίδια βουλιμία στο να αποδώσει, χρησιμοποιώντας γενναιόδωρες δόσεις υπερβολής, το πόσο βαθιά μέσα στο βούρκο τους μπορούν να μπουν αυτοί οι χαρακτήρες ώσπου να βρουν πάτο.
Η έννοια του αδιεξόδου και ο χρόνος που απαιτείται για ένα χρήστη ώσπου να συνειδητοποιήσει ή να πάρει την απόφαση πως χρειάζεται βοήθεια διαμορφώνονται, συνήθως, από πολλούς υποκειμενικούς παράγοντες. Κάτι που έχει θίξει με αφοπλιστική ειλικρίνεια στα άψογα ντοκιμαντέρ του ο Δομήνικος Ιγνατιάδης ("Village Potemkin", "Prison Blues"), για να χρησιμοποιήσουμε και ένα οικείο όσο και γεμάτο ανθρωπιά παράδειγμα. Στο κενό ανάμεσα στον εγκλωβισμό και τη δράση, όμως, ο εθισμός μπορεί να έχει τέτοια επίδραση στο άτομο που να γίνει αγνώριστο. Διόλου τυχαία, αυτό είναι όλο κι όλο το χαρτί που παίζει ο Αρονόφσκι στο "Ρέκβιεμ", το πώς, δηλαδή, φτάνεις να γίνεσαι σκιά του εαυτού σου. Για να αλλάξεις, βέβαια, προϋποθέτει να έχεις και έναν εαυτό αρχικά, κάτι που δεν ισχύει για τους χαρακτήρες της ταινίας. Όλοι τους διαθέτουν ανύπαρκτο πνευματικό βάθος, προσδιορίζονται αποκλειστικά από το εκάστοτε ναρκωτικό τους, ενώ η τραγικότητα της κατάπτωσής τους προκύπτει από το ότι αυτή συμβαίνει σε μια καλή νοικοκυρά και μια παρέα από όμορφα νεαρά άτομα. Δι εντ.
Η επιφανειακότητα του Αμερικανού δεν περιορίζεται στο σενάριο, αλλά αποκτά υπερηχητικές διαστάσεις από το πώς αισθητικοποιεί τις ναρκω-τελετουργίες. Γρήγορο μοντάζ, γοητευτικά κοντινά πλάνα, γυμνά σώματα, το μελοδραματικό σάουντρακ των Clint Mansell - Kronos Quartet, αλλά και εφιαλτικές, διογκωμένες μέχρι σκασμού σεκάνς που θολώνουν τα όρια αλήθειας - ονείρου, επιτρέπουν στον Αρονόφσκι να εκβιάζει κατά το δοκούν το συναίσθημα δίχως να λέει στο ενδιάμεσο απολύτως τίποτα για όσα απεικονίζει. Σαν αποτέλεσμα, το "Ρέκβιεμ" μοιάζει περισσότερο με αυτό που νομίζουμε ότι μπορεί να φτάσει να είναι ο εθισμός, παρά να αρθρώνει μια στοιχειωδώς ουσιαστική κριτική ή απόπειρα ευαισθητοποίησης πάνω στο θέμα. Ακόμα χειρότερα, η αφήγησή του δίνει την αίσθηση πως επιβεβαιώνει επικίνδυνα στερεότυπα που στιγματίζουν διαχρονικά τους χρήστες. Όπως το γεγονός ότι η κατάληξη των ηρώων δείχνει να έρχεται νομοτελειακά, σα να μην υπάρχει καμία απολύτως σωτηρία για αυτό που τους βρίσκει. Αρκεί να προσέξετε το πώς εξελίσσονται οι ρόλοι που ενσαρκώνουν οι Μπέρστιν και Κόνελι και έχετε την επαρκή επαλήθευσή σας, χώρια το φλερτ με τον κοινωνικό ρατσισμό που διατρέχει το φιλμ.
Κοινώς, το "Ρέκβιεμ" διαιωνίζει το στίγμα εις βάρος των χρηστών, επιδρώντας σα διαφήμιση κατά των ναρκωτικών στο πλαίσιο νεοφιλελεύθερης συντηρητικής καμπάνιας. Ο πόνος του εθισμού γίνεται λεία για ευκαιριακή χολιγουντιανή συγκίνηση, η οποία δεν είναι παράλογο που έπιασε. Η ταινία γνώρισε μεγάλη επιτυχία, ξεπέρασε τα 7 εκατομμύρια δολάρια στα ταμεία έχοντας προϋπολογισμό τα 4,5 εκατ., καθιερώνοντας το όνομα του Αρονόφσκι στον αμερικανικό κινηματογράφο. Την ίδια συνταγή εφάρμοσε ο σκηνοθέτης και στη "Φάλαινα", παρεμπιπτόντως, ένα ισότιμα ελαττωματικό ψυχόδραμα που επίσης κατάφερε να προσελκύσει το μαζικό κοινό και να φτάσει στα Όσκαρ. Τουλάχιστον το επόμενο πόνημα του Αμερικανού δείχνει πιο… ψύχραιμο, με το "Κλέφτη από Σπόντα" να ακουλουθεί τη λογική της ξέφρενης γκαγνκστερικής περιπέτειας και όχι ενός μίζερου "υπαρξιακού προβληματισμού"…
Διαβάστε Επίσης
