Διαχωρίζεται ο καλλιτέχνης από το έργο του ή τα δύο τους αναπόφευκτα ταυτίζονται; Το διαχρονικό δίλημμα τίθεται ξανά επί τάπητος με αφορμή την κυκλοφορία του «Κατηγορώ...!» με την υπογραφή του Ρομάν Πολάνσκι. Ως γνωστόν, εις βάρος του διακεκριμένου σκηνοθέτη εκκρεμούν κατηγορίες σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκου στις ΗΠΑ από τη δεκαετία του '70, εξ ου και παραμονή του στην Ευρώπη έκτοτε, ενώ μέχρι σήμερα αρκετές γυναίκες τον έχουν κατηγορήσει για βιασμό. Ο ίδιος αρνείται πεισματικά τις κατηγορίες, την ώρα που η δημόσια εικόνα του βρίσκεται στο στόχαστρο.
Το «Κατηγορώ», η 21η ταινία του 86χρονου δημιουργού, είναι η πρώτη εδώ και χρόνια η οποία σχηματίζει παραλληλισμούς με την προσωπική του ζωή, την ώρα που θίγει μια σειρά κρίσιμων σύγχρονων ζητημάτων, εξ ου και το σούσουρο που έχει προκαλέσει. Η ταινία καλωσορίστηκε θερμά στην παγκόσμια πρεμιέρα της στο φεστιβάλ Βενετίας και κέρδισε το Αργυρό Λιοντάρι και το βραβείο των κριτικών, με την πρόεδρο της επιτροπής Λουκρέσια Μαρτέλ («Ζάμα») να κρατά δημοσίως διπλωματική στάση απέναντί της. Στη συνέχεια το φιλμ γνώρισε επιτυχία στις γαλλικές αίθουσες παρά τις έντονες διαμαρτυρίες έξω από ορισμένους κινηματογράφους, ενώ στη σκιά νέων κατηγοριών για βιασμό κατά του Πολάνσκι, αυτήν τη φορά εις βάρος της ηθοποιού Βαλεντίν Μονιέ, η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου αγνόησε την ταινία του στην απονομή των βραβείων της, όπου είχε αποσπάσει τέσσερις υποψηφιότητες. Τι κοινό έχουν όμως ένας Γάλλος αντισυνταγματάρχης του 19ου αιώνα, ο κεντρικός ήρωας του «Κατηγορώ», με έναν εκ των διασημότερων σκηνοθετών του 20ού;
Αναζήτηση αποδιοπομπαίου τράγου
Το 1894 η Γαλλία κλονίζεται από το ξέσπασμα ενός σκανδάλου που θα χώριζε στα δύο τη χώρα για περισσότερο από μία δεκαετία. Όλα ξεκινούν όταν οι μυστικές υπηρεσίες ανακαλύπτουν στην πρεσβεία των Γερμανών, άσπονδων εχθρών τότε, έγγραφο πληροφοριοδότη ο οποίος υπόσχεται την παράδοση σημειώσεων για απόρρητα στρατιωτικά θέματα. Θορυβημένες, οι γαλλικές αρχές κινητοποιούνται ώστε να εντοπίσουν πάση θυσία τον ένοχο. Τότε, έχοντας ως μοναδικό στοιχείο το γραφικό χαρακτήρα του, συλλαμβάνουν και κατηγορούν για προδοσία τον Άλφρεντ Ντρέιφους, έναν εβραϊκής καταγωγής λοχαγό. Έπειτα, μέσα σε ένα κλίμα άκρατου αντισημιτισμού, προκατειλημμένων εντυπώσεων, πλαστών στοιχείων και αυταρχισμού, στήθηκε η σκευωρία πάνω στην οποία διεξήχθη δίκη - παρωδία, η οποία έληξε με τον Ντρέιφους να οδηγείται στη φρίκη των φυλακών της Νήσου του Διαβόλου. Όλα αυτά μέχρι τη στιγμή που ο αντισυνταγματάρχης Ζορζ Πικάρ θα ανακαλύψει τι πραγματικά συνέβη με το «καυτό» έγγραφο και θα ξεκινήσει τη μάχη αθώωσης και αποκατάστασης του ονόματος του Ντρέιφους. Τη δική του αδέκαστη οπτική γωνία υιοθετεί στο «Κατηγορώ…!» ο Πολάνσκι, για να φωτίσει την κατάφωρη αδικία της υπόθεσης, με τον Ζαν Ντιζαρντάν στον πρωταγωνιστικό ρόλο και τον Λουί Γκαρέλ να ενσαρκώνει τον καταρρακωμένο Ντρέιφους.
Από τον Ζολά στον Μπρικνέρ
Την αίσθηση πως ο Πολάνσκι βλέπει στοιχεία του εαυτού του στον Ντρέιφους, κυνηγημένο από τους δικαστές και παραδομένο στη λύσσα της κοινής γνώμης, επιβεβαιώνει ο ίδιος σε συνέντευξή του στον γνωστό συγγραφέα Πασκάλ Μπρικνέρ. Σε ερώτησή του προς τον σκηνοθέτη εάν θα επιζήσει του «νεοφεμινιστικού μακαρθισμού» (sic), ο Πολάνσκι απαντά ότι του είναι οικείοι ορισμένοι μηχανισμοί δίωξης που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον του Ντρέιφους, ενώ προσθέτει ότι «οι περισσότεροι άνθρωποι που με παρενοχλούν δε γνωρίζουν ούτε εμένα ούτε τίποτα για την υπόθεση». Ο Μπρικνέρ, το οποίου το βιβλίο «Τα Μαύρα Φεγγάρια του Έρωτα» έχει διασκευάσει ο σκηνοθέτης, επιχειρεί εδώ να λειτουργήσει σαν άλλος... Εμίλ Ζολά. Ο σπουδαίος λογοτέχνης είχε υπερασπιστεί σθεναρά τον Ντρέιφους σε άρθρο, ο τίτλος του οποίου «βαφτίζει» την ταινία του Πολάνσκι, με αποτέλεσμα μάλιστα να οδηγηθεί κι αυτός στη φυλακή.
Η ουσιαστική διαφορά, όμως, μεταξύ των δύο περιπτώσεων είναι πως ο auteur δεν υπήρξε θύμα πλεκτάνης με αντισημιτικά κίνητρα, ενώ ο ίδιος επέλεξε την «αυτοεξορία» του. Ο αποδεδειγμένα αθώος Ντρέιφους υπέφερε στις φυλακές, ενώ ο Πολάνσκι συνέχισε κανονικά να γυρίζει ταινίες, αποσπώντας μάλιστα σημαντικά βραβεία. Ο υπαινιγμός δε πως τα κινήματα υπεράσπισης των γυναικών δρουν ως διάδοχοι του γερουσιαστή Μακάρθι, ας συμφωνήσουμε πως είναι τουλάχιστον ατυχής.
Η ανάγκη για ψυχραιμία
Σε σχέση με το σήμερα πάντως, η υπόθεση Ντρέιφους υπενθυμίζει τους κινδύνους που ενέχει η νομιμοποίηση των ρατσιστικών και εν γένει εθνικιστικών ενστίκτων. Διότι η αρχική καταδίκη του Ντρέιφους πέτυχε ακριβώς αυτό, δικαιώνοντας τις αιμοβόρικες διαθέσεις ανθρώπων που αδιαφορούσαν για την ανεύρεση της αλήθειας. Ο Πικάρ λειτούργησε ως ανάχωμα στην παραποίηση της δικαστικής λειτουργίας και επιχείρησε να αποκαταστήσει το όνομά της, αντιμετωπίζοντας τα πράγματα αποστασιοποιημένα, με πυξίδα έναν αταλάντευτο ηθικό κώδικα. Ταυτόχρονα, διόλου τυχαία έχει χαρακτηριστεί ως ένας πρώιμος μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος («whistleblower»), ένας άνθρωπος των κρατικών μηχανισμών δηλαδή, ο οποίος καταγγέλλει τα κακώς κείμενα της εξουσίας αδιαφορώντας για το προσωπικό κόστος. Διότι ο Πικάρ, όπως ο Ντρέιφους και ο Ζολά, δεν βγήκε αλώβητος από αυτήν την «ανταρσία» που διέπραξε. Στάλθηκε με δυσμενή μετάθεση στην Τυνησία, είχε προφτάσει όμως να πετύχει τον σκοπό του.
Περισσότερες πληροφορίες
Κατηγορώ...!
Το 1894 ο εβραϊκής καταγωγής Γάλλος αξιωματικός Αλφρέντ Ντρεϊφίς καταδικάζεται για εσχάτη προδοσία, καθαιρείται και φυλακίζεται στο Νησί του Διαβόλου. Αλλά μια σειρά στοιχείων κάνει τον επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών αντισυνταγματάρχη Πικάρ να αμφιβάλλει για την ενοχή του.
