Κάθε τέλος χρονιάς είναι περίοδος αποτίμησης του παρελθόντος αλλά και υποσχέσεων, προς εαυτούς και αλλήλους, λίγο πριν το νέο έτος αρχίσει να δείχνει το πρόσωπό του. Εκτός από τις εσκεμμένα αόριστες αποφάσεις προσωπικής βελτίωσης, το γνωστό «από Δευτέρα» αλλά σε μεγαλύτερη κλίμακα, (π.χ. περισσότερη άσκηση, καλύτερη διατροφή, λιγότερες υπεκφυγές, μεγαλύτερη υπομονή με ανθρώπους και πράγματα, λιγότερο ανούσιο browsing κ.λπ.), θα μπορούσαμε να δούμε το μέλλον και ως προοπτική μελλοντικών αναγνώσεων.
Ή απλώς ως αναζήτηση χρόνου για ανάγνωση, σκέψη, παρατήρηση και στοχαστικές αναθεωρήσεις. Σε μια προσπάθεια να αποφύγουμε τις λίστες τύπου best of, ειδικά από τη στιγμή που υπάρχουν ήδη αρκετές με πλούσιο και εμπεριστατωμένο υλικό, εντοπίζουμε κάποια ιδιαίτερα αξιόλογα βιβλία της πρόσφατης εκδοτικής δραστηριότητας που διαβάσαμε και διαβάζουμε στις ήρεμες στιγμές της εορταστικής φρενίτιδας. Κάτι σαν best of τελικά, χωρίς όμως τις συγκεκριμένες λέξεις στον τίτλο.
Η χρονιά που μας πέρασε είδε την έκδοση αρκετών βιβλίων αυτοβιογραφικής υφής, με έντονο σε ορισμένες περιπτώσεις το στοιχείο της αναφοράς, αλλά χωρίς εξιδανικεύσεις, σε μια ζωή στην ελληνική ύπαιθρο. Ξεχωρίζουμε το θαυμάσιο «Στ’ Αμπέλια» του Σταύρου Ζουμπουλάκη (εκδ. Πόλις, τιμή € 8,00 ), στο οποίο ο συγγραφέας «επισκέπτεται» χωρίς ίχνος νοσταλγίας αλλά με τα έντονα χρώματα της θύμησης τον κόσμο των αγαπημένων του ανθρώπων. «Υπάρχει συγκίνηση χωρίς νοσταλγία, ίσως μάλιστα να είναι έτσι πιο αδρή», γράφει ο Ζουμπουλάκης.
Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος με την «αυτοβιογραφική προφητεία» «Ολομόναχος» (εκδ. Μεταίχμιο, τιμή: €11,00) κινείται στη δύσκολη και συγκινησιακά φορτισμένη περιοχή της αναθεώρησης, μέσα από «σκόρπιες σκηνές» και «ανεκδοτολογικές αφηγήσεις», κοντινών ανθρώπων που μετά τον θάνατό τους αφήνουν το κενό των λέξεων που δεν ειπώθηκαν αλλά και αυτών που αιωρούνται για πάντα. Σε αντίστοιχη κατεύθυνση μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κίχλη (τιμή: €13,30) το «Δύο», της Έλενας Μαρούτσου και της Ούρσουλα Φωσκόλου σε «δεύτερη φωνή», μια αφήγηση όπου «άλληλοκαθρεφτίζονται» γραφή, φωτογραφία και ζωγραφική καθώς μια τυχαία ανακάλυψη επιστολών γίνεται η αιτία μιας κατάδυσης «στα έγκατα της οικογενειακής ιστορίας».
Από την άλλη όχθη του Ατλαντικού, η πολύ αγαπητή στην Ελλάδα Πάτι Σμιθ, αφηγείται στο «M Train» (μτφ. Α. Καλοφωλιάς, εκδ. Κέδρος, τιμή €14,40) τον «οδικό χάρτη της ζωής της» με ποιητική απλότητα και φαινομενικά τυχαίες λεπτομέρειες: τα αγαπημένα της τραπέζια στα καφέ της γειτονιάς της (με τα οποία έχει αναπτύξει μια κτητική σχέση), τις σημειώσεις της πάνω σε χαρτοπετσέτες πριν από κάποια διάλεξη, τις φωτογραφίες που τραβάει, ένα ταξίδι στην Ισλανδία ως τυχαίο μέλος μιας μυστικής λέσχης.
Στη μεταφρασμένη πεζογραφία προτείνουμε το βιβλίο «Η εξαφάνιση του Γιόζεφ Μένγκελε» (μτφ. Ε. Γραμματικοπούλου, εκδ. Κριτική, τιμή €15,00 ), μια ιστορία βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα για την αγωνιώδη προσπάθεια του γιατρού και γενετιστή των SS να εξαλείψει το παρελθόν του, να μετατραπεί «από φόβο και τρόμο μιας ολόκληρης αυτοκρατορίας» σε «ασήμαντο ψύλλο». Το βιβλίο, το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο Renaudot, βουτά στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής και θέτει επιτακτικά ηθικά ζητήματα για μια περίοδο ανθρώπινης θηριωδίας που, αν κρίνουμε από πολλά που συμβαίνουν γύρω μας, φαίνεται να επανέρχεται με άλλες μορφές.
Εξίσου αγωνιώδη ανάγνωση, αυτή τη φορά με τη παρηγοριά του φανταστικού, υπόσχεται «Το Σώμα του Εγκλήματος» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα (τιμή €18,50), μια ανθολογία κλασικών αστυνομικών διηγημάτων από τις απαρχές του είδους έως τη δεκαετία του 1920. Η ανθολογία συγκεντρώνει ορισμένα από τα μεγαλύτερα και άμεσα αναγνωρίσιμα ονόματα των γραμμάτων: Κάρολος Ντίκενς, Όσκαρ Ουάιλντ, Μαρκ Τουέην, και Τζακ Λόντον, μεταξύ άλλων. Στο βιβλίο «Ο Βασιλεύς των Ορέων» (μτφ. Α. Κομνηνέλλη, εκδ. Μεταίχμιο, τιμή: €15,50), ο Εντμόντ Αμπού, μέσα από την ιστορία του λήσταρχου Χατζησταύρου και της αιχμαλωσίας μιας πλούσιας Αγγλίδας και ενός Γερμανού βοτανολόγου, περιγράφει με αμείλικτη και προκλητική πένα την Ελλάδα του 1850 σε ένα κείμενο που προκάλεσε πολλές αντιδράσεις.
Από τις νέες εκδόσεις Ενύπνιον μόλις κυκλοφόρησε το ιστορικό ρομάντσο «Η έκτρωση του Ρίτσαρντ Μπρότιγκαν» (μτφ. Σ. Ιντζές, τιμή € 14,20) με κεντρικό χαρακτήρα ένα αινιγματικό βιβλιοθηκάριο μιας αλλόκοτης βιβλιοθήκης, περιβάλλον στο οποίο θα κάνει την ανατρεπτική εμφάνισή της η Βάιντα. Στο «Γλυκό Πεπρωμένο» (μτφ. Γ. Κονδύλης, εκδ. Floral, τιμή €13,99), ο Ράσελ Μπανκς επινοεί τέσσερις διαφορετικούς αφηγητές και συνθέτει το σύμπαν μιας μικρής κωμόπολης η οποία συνταράσσεται από ένα ατύχημα και οδηγείται σε αναπόδραστα ηθικά διλήμματα.
Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον διαβάζουμε επίσης τα διηγήματα του «πατέρα της ιαπωνικής διηγηματογραφίας» Ρυουνόσουκε Ακουτάγκαβα «Βίος και Πολιτεία ενός Ηλίθιου» (μτφ. Α. Κορρέ, τιμή €13,78) από τις νέες εκδόσεις Κοβάλτιο. Στη συλλογή ποιημάτων και πεζών «Λόγια της Τρέλας» (μτφ. Ν. Τζαβάρας, εκδ. Ίνδικτος, τιμή € 15,00), η οποία βρίσκεται στο σημείο συνάντησης ποίησης και ψυχανάλυσης, διαβάζουμε κείμενα των Friedrich Nietzsche, Paul Celan, Rainer Maria Rilke και Διονύσιου Σολωμού, μεταξύ άλλων, για τις οριακές καταστάσεις της ανθρώπινης συνείδησης υπό το πρίσμα της προσωπικής βιωματικής εμπειρίας των ιδίων ή των ανθρώπων που γνώρισαν.
Στο ψυχολογικό θρίλερ και μπεστ σέλερ «Το Δέμα» (μτφ. Δ. Κανελλοπούλου, εκδ. Διόπτρα, τιμή € 15,50) του βραβευμένου συγγραφέα Sebastian Fitzek ένα δέμα που προορίζεται για τον γείτονα γίνεται η απαρχή ενός εφιάλτη. Η πρόσφατη επίσκεψη του βραβευμένου συγγραφέα Τζέφρυ Ευγενίδη στο Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος μας έστρεψε (πάλι) στους «παγιδευμένους» ήρωες των ιστοριών της εξαιρετικής συλλογής «Δελτία Παραπόνων» (μτφ. Α. Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη, τιμή €17,70).
Από τον μεγάλο Αργεντινό συγγραφέα Χούλιο Κορτάσαρ διαβάζουμε το «Κάποιος Λούκας» (μτφ. Α. Κυριακίδης, εκδ. Opera, τιμή €13,78), ένα εγχειρίδιο κατά της σοβαρότητας μέσα στο οποίο αναμειγνύονται ιστορίες για εκκεντρικούς καλλιτέχνες, για τη φιλία και τον έρωτα, πλαισιωμένες από πολύτιμες και ετερόκλητες «συμβουλές» καθημερινής (ή σχεδόν καθημερινής) χρήσης.
Για όσους επιθύμησαν τη θαλπωρή του κλασικού αστυνομικού μυθιστορήματος, προτείνουμε μια «βόλτα» σε ένα από τα 10 αστυνομικά της Άγκαθα Κρίστι που μόλις βγήκαν από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Στο μυθιστόρημα «Άγρια Ερημιά» (μτφ.Λ. Φραγκοπούλου, εκδ. Αντίποδες, τιμή €12,00 ) ο βραβευμένος Χεσούς Καρράσκο τοποθετεί ένα κυνηγημένο αγόρι και τον βοσκό που του προσφέρει προσωρινό απάγκιο σε ένα αμείλικτο τοπίο που καταλαγιάζει μόνο όταν πέφτει το σκοτάδι. Οι περιγραφές αυτής της σχέσης, των χαρακτήρων που τους περιβάλλουν και κυρίως του τοπίου του ωμού αυτού δράματος είναι από κάθε άποψη συγκλονιστικές. Ο πολυβραβευμένος Sebastian Barry με το θαυμάσιο «Μέρες Δίχως Τέλος» (μτφ. Μ. Αγγελίδου, εκδ. Ίκαρος, τιμή € 15,00) επιστρέφει στο αμείλικτο παρελθόν της Αμερικής του εμφυλίου, των ανθρακωρύχων και άλλων «ψυχών κάθε λογής και κάθε κατηγορίας» με αφετηρία μια φιλία που ξεκινά τυχαία στη βροχή, κάτω από έναν «ανώνυμο θάμνο» για να ριζώσει στις αχανείς εκτάσεις της Αμερικής.
Επιστρέφοντας στην ελληνική πεζογραφία, ξεχωρίζουμε το μυθιστόρημα «Χίλιες Ανάσες» της Ιωάννας Καρυστιάνη (εκδ. Καστανιώτη, τιμή € 18,00) σημείο συνάντησης τριών γυναικών και άλλων χαρακτήρων που τις περιβάλλουν σε έναν απομονωμένο και ξεχασμένο μικρόκοσμο, απ’όπου η πραγματικότητα επανασυντίθεται ως εσωτερικό σύμπαν.
Στο θεατρικό έργο «Ο Ιατροδικαστής» του Κώστα Λεϊμονή (εκδ. Κριτική, τιμή €8,00) συνυπάρχουν τα στοιχεία της κοινωνικής κριτικής και του αστυνομικού μυθιστορήματος όταν ο κεντρικός ήρωας που καλείται να καταθέσει γνωμάτευση για τον θάνατο της φίλης του Έλλης Λαδά έρχεται σε ευθεία ρήξη με συμφέροντα που προσκρούουν στις αρχές του. Στο υφολογικά πολύ ιδιαίτερο μυθιστόρημα «Ο Δολοφόνος» του Γιώργου Αριστηνού (εκδ. Κίχλη, τιμή €13,00) ο εστέτ και μισάνθρωπός κεντρικός ήρωας βυθίζεται, σχεδόν ανερμάτιστος, σε μια «παλίρροια νοημάτων» και έναν υπαρξιακό λαβύρινθο, αποκόπτοντας τις σχέσεις με τους άλλους και καθιστώντας τους ανίκανους να επέμβουν.
Στο «Γάλα Μαγνησίας» (εκδ. Μεταίχμιο, τιμή € 16,60), ο Κώστας Ακριβός αφηγείται την ιστορία μιας παρέας που μεγαλώνει σε ένα οικοτροφείο του Βόλου στο κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον της δεκαετίας του 70. Ένα τραγικό γεγονός οδηγεί αναπόδραστα στην αναζήτηση της σχέσης μεταξύ μνήμης, αλήθειας και ανασυγκρότησης της πραγματικότητας μέσα από γεγονότα που «φέρνουν τούμπα το παρελθόν». Από τον νέο εκδοτικό οίκο Δώμα, που έχει ήδη εκδώσει μια σειρά από ιδιαίτερα βιβλία, διαβάζουμε τη νουβέλα «Καληνύχτα Καλούδια μου» του Νικήτα Παπακώστα. Κεντρικό πρόσωπο σε αυτήν τη σκοτεινή ιστορία, στην οποία αυτό που βρίσκεται ακριβώς πίσω από την αφήγηση, σαν σκιά της, αποκτά όλο και μεγαλύτερο βάρος, είναι η Μαριώ η «οποία θα κάνει μεγάλο κακό» σε ένα τόπο γεμάτο βράχια και δεισιδαιμονίες (τιμή €8,50).
Στο μυθιστόρημα «Ο Χάρτης του Κόσμου στο Μυαλό σου» (εκδ. Κέδρος, τιμή € 15,00) η Λίλα Κονομάρα συνδέει την εσωτερική πραγματικότητα των προσδοκιών και φόβων τριών χαρακτήρων, του Βασίλη, της Εύας και του Άρη, με τη ρευστότητα του κόσμου που τους περιβάλλει. Στην αναζήτηση των ισορροπιών και υπερβάσεών τους, οι βεβαιότητες που αναζητούν συγκρούονται με αυτές που βρίσκουν, σχεδόν ως εμπόδια, μπροστά τους. Ένα δυστύχημα θα λειτουργήσει ως σημείο εστίασης αλλά και μερικής σύγκλισης. Στο παιδικό μυθιστόρημα «Πέφτει η Νύχτα στο Παλέρμο» της Λώρης Κέζα (εκδ. Ποταμός, τιμή €12,00), ο Βιτόριο, ο οποίος «έμαθε σερφ προτού μάθει να περπατάει», γίνεται άθελά του αρχηγός των μαφιόζων και αποκτά μια φήμη που δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την προσωπική του πραγματικότητα και ιδιοσυγκρασία.
Στην κατηγορία των μελετών, δοκιμίων και ιστορικών ή επιστημονικών κειμένων ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το «Λεξικό Λογοκρισίας στην Ελλάδα» (επιμ. Π. Πετσίνη και Δ. Χριστόπουλος, εκδ. Καστανιώτη, τιμή €30,00) το οποίο χαρτογραφεί το φαινόμενο της λογοκρισίας μέσα από τις ιστορικές του καταβολές, την εμφάνισή του στον Τύπο και τις τέχνες, αλλά και τις εκφάνσεις του από το 1974 μέχρι σήμερα. Στο «Σημειώσεις περί αυτοκτονίας» (μτφ. Μ. Γκανά, εκδ. Ποταμός, τιμή €11,00) ο φιλόσοφος Σάιμον Κρίτσλεϊ επιχειρεί μια αντικειμενική και διεξοδική προσέγγιση ενός φαινομένου που «οφείλουμε να τολμήσουμε» να σκεφτούμε. Το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί και εξαιρετικό παράδειγμα του ρόλου της φιλοσοφίας στη δημιουργία ενός «χώρου σκέψης», ειδικά σε σχέση με τα δυσπρόσιτα ζητήματα της ηθικής και της ύπαρξης.
Μετά το βιβλίο «Η μυστική Ζωή των Δέντρων», η σκυτάλη περνάει στο εξίσου συναρπαστικό «Η Μυστική Ζωή των Ζώων», και αυτό από τον παθιασμένο δασολόγο Peter Wohlleben (μτφ. Γ. Λαγουδάκου, εκδ. Πατάκη, τιμή €12,20) ο οποίος μας βάζει στο συχνά αφανές σύμπαν της συμπεριφοράς και του πλούσιου εσωτερικού κόσμου των όντων που ως συγκάτοικοί μας είναι εξίσου εκτεθειμένα στις περιπέτειες του πλανήτη . Στο «Σεξ και ψέματα» (μτφ. Κ. Καψαμπέλη, εκδ. Νήσος, τιμή €15,00) , η Μαροκινή συγγραφέας Λέιλα Σλιμάνι, η οποία είναι ήδη γνωστή από το πολύκροτο μυθιστόρημα «Γλυκό Τραγούδι» (εκδ. Ψυχογιός), συγκεντρώνει μαρτυρίες γυναικών των αραβομουσουλμανικών χωρών από ένα ευρύ φάσμα εμπειριών και βιωμάτων και γράφει ένα μανιφέστο υπέρ της ελευθερίας στον έρωτα και την επιθυμία, με ειδική έμφαση στα θρησκευτικά και τα κοινωνικά πλαίσια της απαγόρευσής της.
Ο μεγάλος ιστορικός Πιέρ Βιντάλ-Νακέ επιχειρεί μια «ανατομία» των ψεμάτων, στρεβλώσεων και αναθεωρήσεων στα οποία στηρίζουν τις απόψεις τους οι αρνητές του Ολοκαυτώματος. Το βιβλίο «Οι Δολοφόνοι της Μνήμης» (μτφ. Κ. Λάμψα, εκδ. Καπόν, τιμή €23,32) διαβάζεται και ως υπενθύμιση του πόσο εύκολα η βία και το αποτρόπαιο μετατρέπονται σε κανονικότητα ή σε απλώς σε μια τερατώδη συγκυρία που «καλύπτεται» από τον νόμο των πιθανοτήτων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το βιβλίο του David Brewer, «Ελλάδα, 1940-1949: Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος» (μτφ. Κ. Σέρβη, εκδ. Πατάκη, τιμή €19,90) το οποίο αναφέρεται σε μια θυελλώδη περίοδο της ελληνικής ιστορίας που εξακολουθεί να γεννά έντονες διχογνωμίες, αντεγκλήσεις και πάθη, ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που γίνεται αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης.
Σε ένα επίκαιρο βιβλίο με τον τίτλο «Ο Κακός Πολίτης στην Κλασική Αθήνα» (μτφ. Μ. Μηλιώρη, Πανεπιστημιακής Εκδόσεις Κρήτης, τιμή € 16,00) ο Matthew Christ διερευνά το πώς απαντούσε η κλασική Αθήνα στην πρόκληση της κακής πολιτειακής συμπεριφοράς, δηλαδή το σημείο «συνάντησης» του κακού πολίτη με τα αθηναϊκά ιδεώδη για τη σχέση του ατόμου με το κράτος. Το βιβλίο «Η Λιμνοθάλασσα» (μτφ. Α.Α. Κρητικού-Ε. Κρητικού, εκδ. Ροπή, τιμή € 23,50) του βιολόγου Armand Marie Leroi είναι ταυτόχρονα ταξιδιωτικό ημερολόγιο και επιστημονική μελέτη για την επιστήμη του Αριστοτέλη, τις ιδέες και τις υποθέσεις στις οποίες οδηγήθηκε παρατηρώντας με κάθε λεπτομέρεια το φυσικό περιβάλλον της Λέσβου, καθώς και την εσωτερική σχέση της επιστήμης του με το ευρύτερο φιλοσοφικό του σύστημα.
Σε διαφορετική κατεύθυνση αλλά ενδεχομένως πιο κοντά στο πνεύμα της συγκεκριμένης εορταστικής περιόδου, προτείνουμε ένα «εγχειρίδιο για τον οριζόντιο τρόπο ζωής» που επιχειρεί μεταξύ άλλων να μας συμφιλιώσει με μια «δραστηριότητα» που φαίνεται ότι καταλαμβάνει, με τον ένα ή άλλο τρόπο, το ένα τρίτο της ζωής μας: «Η Τέχνη της Ξάπλας» του Μπερντ Μπρούνερ (μτφ. Ε. Τόμπορη, εκδ. Αλεξάνδρεια, τιμή €16,96) είναι ένας «ύμνος για την ξαπλωμένη ανά τους αιώνες ανθρωπότητα» που μας θυμίζει μεταξύ άλλων ότι και ο Μιχαήλ Άγγελος έτσι συνέλαβε την Καπέλα Σιξτίνα.
