Κι όμως, έχουμε ακόμη να ανακαλύψουμε άγνωστες στιγμές του παλιού ασπρόμαυρου κινηματογράφου και μια τέτοια αποκαλυπτική εμπειρία ζήσαμε στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος τη Δευτέρα 27/09 στην πρώτη ελληνική προβολή της αποκατεστημένης ταινίας Εύα (1953) της Μαρίας Πλυτά. Μετά την ιστορική προβολή της ταινίας της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας στο επίσημο πρόγραμμα του Cannes Classics στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, όπου έκανε ιδιαίτερη αίσθηση, ήρθε η ώρα να την ανακαλύψει και το εγχώριο κοινό με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο απ’ ότι αν την έχει δει κάποια στιγμή στην τηλεόραση, αφού είναι η πρώτη φορά που προβάλλεται πλήρως αποκαταστημένη, στο σωστό φορμάτ και με ένα επιπλέον δεκάλεπτο διάρκειας που δεν υπάρχει στην τηλεοπτική εκδοχή.
Όπως αναφέρει στο συνοδευτικό έντυπο της προβολής της Εύας της Κάννες, η ψυχή του εγχειρήματος, Μπέτυ-Δέσποινα Κακλαμανίδου, Καθηγήτρια Κινηματογράφου στο ΑΠΘ και Επιστημονική υπεύθυνη του ερευνητικού έργου PUC (Plyta’s Unknown Cinema) η αποκατάσταση της Εύας ξεκίνησε ως ένα ακαδημαϊκό εγχείρημα, αλλά, κυρίως, ως μια πράξη δικαιοσύνης. Υπαγορεύτηκε, ειδικότερα, από την ανάγκη να αντιμετωπιστεί η έμφυλη προκατάληψη που είναι εγγενής στην κινηματογραφική ιστοριογραφία και έχει περιθωριοποιήσει πολλές γυναικείες φωνές, αφήνοντάς τες εκτός του εθνικού και διεθνούς κινηματογραφικού κανόνα.
Μια μοντέρνα ηρωίδα που πλήττει
Η Εύα παρακολουθεί μια παντρεμένη γυναίκα (Νίνα Σγουρίδου), η οποία στη διάρκεια των θερινών της διακοπών γνωρίζει έναν νεαρό (Αλέκος Αλεξανδράκης) και ζει μαζί του μια εφήμερη ερωτική σχέση, προκαλώντας την οργή του συζύγου της (Μάνος Κατράκης) και τα επικριτικά σχόλια της μικρής κοινωνίας του νησιού. Το σενάριο είναι του Ανδρέα Λαμπρινού, η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη (στην πρώτη συνθετική του δουλειά στον κινηματογράφο, παρότι δεν αναφέρεται στους τίτλους), τα σκηνικά - κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη, ενώ στην ταινία παίζουν ακόμη η Αλίκη Γεωργούλη και ο Ντίνος Ηλιόπουλος.
"Η Eva δεν είναι μοντέρνα επειδή προοιωνίζεται μεταγενέστερα κινήματα, αλλά επειδή τολμά να φανταστεί έναν κόσμο στον οποίο μια γυναίκα μπορεί να είναι διεκδικητική και ελεύθερη και, την ίδια στιγμή, "εγκλωβισμένη" και ανήσυχη.”
Έχει πολύ ενδιαφέρον πώς ξαναβλέπεις μια ταινία όπως η Εύα μες στο σύγχρονο φεμινιστικό συγκείμενο αλλά και γενικότερα, αναγνωρίζοντας τις αισθητικές της αρετές, το σκηνοθετικό βλέμμα, και βέβαια, το πρωτοποριακό για την εποχή του θέμα και η προσέγγισή του. Ειδική μνεία αξίζει στον τρόπο με τον οποίο αντικατοπτρίζεται η πλήξη της παντρεμένης γυναίκας που έχει κάνει έναν υποτιθέμενα καλό γάμο και η πρωτοβουλία που παίρνει αυτή στην "αποπλάνηση” του νεαρού άντρα που συναντά στην παραλία, ενώ η απουσία happy end και η καταλυτική με τον τρόπο της παρουσία του αντιήρωα Ντίνου Ηλιόπουλου προσθέτουν επιπλέον επίπεδα στο όλο εγχείρημα. "Η Eva δεν είναι μοντέρνα επειδή προοιωνίζεται μεταγενέστερα κινήματα, αλλά επειδή τολμά να φανταστεί έναν κόσμο στον οποίο μια γυναίκα μπορεί να είναι διεκδικητική και ελεύθερη και, την ίδια στιγμή, "εγκλωβισμένη" και ανήσυχη.”
Τόσο η Κακλαμανίδου όσο και οι σκηνοθέτριες με τις οποίες συνομίλησε μετά την προβολή (Εύη Καλογηροπούλου, Πέννυ Μπούσκα, Ασημίνα Προέδρου) επεσήμαναν τη σημασία που έχει στην Εύα η απεικόνιση της γυναικείας επιθυμίας, όχι απαραίτητα με τη στενά ερωτική έννοια, αλλά γενικότερα της επιθυμίας για ελευθερία. Επίσης, έγινε λόγος για τις έμφυλες ανισότητες που εξακολουθούν να ισχύουν στον χώρο του κινηματογράφου, αλλά στις στρεβλώσεις που ισχύουν ως προς το τι θεωρούμε αποδεκτό ή και επιθυμητό γυναικείο βλέμμα ακόμη και στο πλαίσιο ενός φεστιβάλ. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες άργησαν να ανακαλύψουν την Πλυτά, αν δεν την είδαν για πρώτη φορά στις Κάννες, κάνοντας ακόμη πιο εμφανή την ανάγκη να ξαναγραφεί η ιστορία και να προστεθούν περισσότερα γυναικεία ονόματα σε αυτή.
Ξαναγράφοντας την ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου
Η διαδρομή της Μπέτυς-Δέσποινας Κακλαμανίδου που οδήγησε στην αποκατάσταση της Εύας ξεκίνησε μέσα στην πανδημία, το 2021, όταν δημιούργησε μια φοιτητική ερευνητική ομάδα για να μελετήσει τις ταινίες της Μαρίας Πλυτά. "Αυτό που αρχικά ξεκίνησε ως μια παιδαγωγική άσκηση, με ελάχιστο διαθέσιμο υλικό –τόσο κινηματογραφικό όσο και βιβλιογραφικό– εξελίχθηκε σταδιακά σε ένα εγχείρημα ανάκτησης και επανεγγραφής της δουλειάς της στην ιστορία του κινηματογράφου."
H Κακλαμανίδου ήρθε σε επαφή με τη διασωθείσα εκδοχή της Εύας έχοντας ολοκληρώσει μια λεπτομερή χαρτογράφηση της φιλμογραφίας της Πλυτά, η οποία όπως ανέφερε προλογίζοντας την ταινία, υπήρξε όχι μόνο η πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτρια αλλά και μια από τις πρώτες 15 περίπου στον κόσμο και με 17 ταινίες ίσως η εκείνη με τις περισσότερες ταινίες από τις σκηνοθέτριες της εποχής της γενικώς (!). Εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο με τον οποίο η Πλυτά διαχειρίζεται τις έμφυλες ταυτότητες και από τη ριζοσπαστική απεικόνιση της γυναικείας αυτενέργειας. "Οι προσπάθειές μου να αποδείξω ότι η Πλυτά δεν ήταν, όπως μου έλεγαν επανειλημμένα, μια "σκηνοθέτρια ταινιών Β΄ κατηγορίας" των αρχών της δεκαετίας του 1950, αλλά μια σημαντική πρωτοπόρος της κινηματογραφικής μας κληρονομιάς, συνεχίστηκαν.”
Αποκατάσταση και πολιτική αρχείου
Η μακρά περιπέτεια της εξασφάλισης χρηματοδότησης, αλλά και κατανόησης των τεχνικών και οργανωτικών απαιτήσεων μιας κινηματογραφικής αποκατάστασης, έληξε με τον καλύτερο τρόπο εξασφαλίζοντας την τεχνογνωσία του World Cinema Project και του εργαστηρίου L’Immagine Ritrovata σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ψηφιακής Αποκατάστασης της Ταινιοθήκης της Ελλάδος και πλέον η Εύα βρίσκει θέση στην κοινή μας κινηματογραφική κληρονομιά. Αυτός είναι άλλωστε και ο στόχος του PUC, να επανεξετάσει τον ελληνικό κινηματογραφικό κανόνα μέσα από τη συστηματική μελέτη του έργου της Πλυτά, αμφισβητώντας άμεσα τις ιστοριογραφικές προκαταλήψεις που την περιθωριοποίησαν επί δεκαετίες, και γενικότερα να επανέλθουν στο προσκήνιο γυναικείες φωνές που έχουν αποσιωπηθεί.
Προηγουμένως, η διευθύντρια της Ταινιοθήκης της Ελλάδος Μαρία Κομνηνού είχε κάνει λόγο για την ανάγκη εθνικής πολιτικής για το αρχείο και για το Εργαστήριο Ψηφιακής Αποκατάστασης της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, ίσως το πιο σύγχρονο της νοτιοανατολικής Μεσογείου που περιμένει την κρατική πολιτική. Η υπεύθυνη του Εργαστηρίου Ηλέκτρα Βενάκη στάθηκε στις διαφορετικές παραμέτρους που λαμβάνονται υπόψη σε μια πραγματική αποκατάσταση μιας παλιάς ταινίας και όχι απλά μια ψηφιοποίησή της κάνοντας αισθητή την προσπάθεια και την λεπτομερή δουλειά για να μπορεί να παιχτεί μια ιστορική ταινία σε ένα θεσμό όπως το Cannes Classics.
Δείτε την Εύα με την πρώτη ευκαιρία σε κινηματογραφικές συνθήκες και θα καταλάβετε την αίσθηση αλλά και τη σημασία του όλου εγχειρήματος.
Μάλιστα, η προβολή της Εύας συμπληρώνεται με μια pop up έκθεση στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος με προσωπικά αντικείμενα, αποσπάσματα από τη φιλμογραφία της Πλυτά και άλλα τεκμήρια.
Διαβάστε Επίσης
Ποιά ήταν η Μαρία Πλυτά
Η Μαρία Πλυτά, η πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτρια, γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1915 και πέθανε το 2006. Αρχικά ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία, ενώ στο τέλος της δεκαετίας του ’40 έκανε τα πρώτα της βήματα στην κινηματογραφική παραγωγή, δουλεύοντας σε ταινίες του Αλέκου Σακελλάριου και του Γιώργου Τζαβέλλα. Το 1950 κάνει το σκηνοθετικό της ντεμπούτο με την ταινία Τ’ αρραβωνιάσματα, μία από τις πιο αξιόλογες ελληνικές ηθογραφικές ταινίες της εποχής, με σκηνικά του Γιάννη Τσαρούχη, ενώ μια από τις πιο γνωστές ταινίες της είναι ο Λουστράκος. Με 17 ταινίες στο ενεργητικό της, η Μαρία Πλυτά θα αναγνωριστεί ως μία πρωτοπόρα σκηνοθέτρια και διαμορφώτρια της ελληνικής κινηματογραφίας.
Η αποκατάσταση της ταινίας Εύα πραγματοποιήθηκε από το World Cinema Project του The Film Foundation και την Cineteca di Bologna στο εργαστήριο L’Immagine Ritrovata, σε συνεργασία με την Alatas Films και την Καθηγήτρια του ΑΠΘ Μπέτυ-Δέσποινα Κακλαμανίδου και με τη συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. Το έργο πραγματοποιήθηκε χάρη στην υποστήριξη του Hobson/Lucas Family Foundation. Το ταξίδι της αποκατάστασης αποτελεί πρωτοβουλία της κ. Κακλαμανίδου και κομμάτι μιας συστηματικής ερευνητικής προσπάθειας για το έργο της Μαρίας Πλυτά από το 2021 και συμβαδίζει παράλληλα με το τρέχον ερευνητικό πρό
γραμμα "Plyta’s Unknown Cinema" (PUC, 2025-2028), με χρηματοδότηση από το ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. (Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας), το οποίο διευθύνει η ίδια.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε Επίσης
