Γιόακιμ Τρίερ, πώς γύρισες μία από τις καλύτερες ταινίες της χρονιάς;

Ο Νορβηγός σκηνοθέτης Γιόακιμ Τρίερ, υποψήφιος για Όσκαρ με την πολυσυζητημένη προηγούμενη ταινία του ("Ο Χειρότερος Άνθρωπος στον Κόσμο"), μας μιλάει για τη "Συναισθηματική Αξία", το μπεργκμανικό δράμα το οποίο του χάρισε το Μεγάλο Βραβείο του φεστιβάλ Καννών και αναδεικνύεται ως μία από τις κορυφαίες κινηματογραφικές στιγμές της χρονιάς ως τώρα.

Η ταινία σας βασίζεται στη σχέση ενός πατέρα σκηνοθέτη με την ηθοποιό κόρη του. Πως γεννήθηκε η βασική ιδέα της;
Δεν είναι τόσο ότι είμαι πολύ περίεργος για το πώς οι άνθρωποι από καλλιτεχνικές οικογένειες γίνονται καλλιτέχνες. Είναι περισσότερο ότι πιστεύω ότι η τέχνη είναι μια εναλλακτική γλώσσα επικοινωνίας. Και τώρα που έχω παιδιά, είδα πως πριν ακόμα μιλήσουν, χορεύουν, τραγουδούν και ζωγραφίζουν. Σκέφτομαι λοιπόν, τι συμβαίνει πριν κοινωνικοποιηθούμε; Γιατί ξαφνικά επιβάλλεται ένας περιορισμός στην αυθόρμητη έκφραση και στη μεταξύ μας επικοινωνία; Αυτό ήταν η αρχή μιας οικογενειακής ιστορίας όπου άσχετα αν τα μέλη της είναι ή όχι καλλιτέχνες, υπάρχει αποφυγή της επικοινωνίας σε διαφορετικά επίπεδα.

Οπότε περισσότερο από ένα σχόλιο πάνω στο θέατρο και τον κινηματογράφο, η "Συναισθηματική Αξία" αφορά περισσότερο έναν πατέρα ο οποίος δεν μπορεί να λειτουργήσει συναισθηματικά με τις κόρες του.
Όλες οι ταινίες μου περιστρέφονται γύρω από τις οικογενειακές σχέσεις. Ο παππούς μου ήταν επιζών στρατοπέδου συγκέντρωσης κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, κάτι το οποίο έριξε βαριά τη σκιά του στην οικογενειακή ιστορία μας. Οπότε το παρελθόν μας, η σύνδεση με τις ρίζες μας ή η αποκοπή από αυτές, οι αναμνήσεις μας, όλα αυτά με ενδιαφέρουν πολύ και αναπόφευκτα εμπνέουν τα σενάριά μου. Τώρα, το ότι τα γράφω μαζί με τον Έσκιλ Βογκτ με βοηθάει στο να μην γίνομαι υπερβολικά αυτοβιογραφικός και να παίρνω αποστάσεις από τους χαρακτήρες. Ακόμα και να γίνομαι κακός μαζί τους.

Όπως με το χαρακτήρα του πατέρα, τον οποίο υποδύεται ο Στέλαν Σκάσγκαρντ. Είναι ένας σπουδαίος καλλιτέχνης, αλλά ένας αποτυχημένος γονιός.
Έχει να κάνει με το μεταπολεμικό σκανδιναβικό αντρικό μοντέλο και τη γενιά που μεγάλωσε στις δεκαετίες του ’50 και του ’60. Δεν υπάρχει απόλυτη ομοιομορφία σ’ αυτούς τους ανθρώπους φυσικά και σε καμιά περίπτωση δεν θέλαμε να δούμε τον Γκούσταβ σαν σύμβολο. Ανήκει όμως σε εκείνους τους Νορβηγούς που αποδείχτηκαν καλύτεροι στα διαζύγια απ’ ότι στους γάμους, προσηλωμένοι σε ένα εγωιστικό στόχο, πείτε το και όραμα, αποκομμένοι συναισθηματικά από όλους τους ανθρώπους γύρω τους. Ο Γκούσταβ βρίσκεται τώρα σε μια φάση της ζωής του που αρχίζει να το συνειδητοποιεί αυτό…

Πόσος Ίνγκμαρ Μπέργκμαν υπάρχει σε αυτόν το χαρακτήρα και στην κινηματογραφική σας προσέγγιση συνολικά;
Μου προκαλεί νευρικότητα αυτή η ερώτηση, η οποία επαναλαμβάνεται, αλλά καταλαβαίνω. Και υπάρχει και η Νόρα – το όνομα της κόρης – από το "Κουκλόσπιτο" του Ίψεν… Είναι φανερές οι αναφορές μου και ο Μπέργκμαν είναι ένας σκηνοθέτης τον οποίο φυσικά θαυμάζω. Δεν είμαι όμως θεατρικός σκηνοθέτης και ποτέ δεν θα γίνω. Είμαι άνθρωπος του σινεμά και ο Μπέργκμαν μας έμαθε την αξία του κλόουζ απ, αλλά κι αυτό προέρχεται από τον Ντράγιερ. Είναι μια σκανδιναβική παράδοση της έντασης των κοντινών πλάνων τα οποία δεν είναι κοντινά πλάνα όπου τα παίρνεις όλα. Είναι σαν να υπάρχει και μια απουσία μερικές φορές στα κλόουζ απ του Μπέργκμαν την οποία λατρεύω. Επίσης, η ιδέα της αναπάντητης προσευχής, για την οποία μίλησα με τον Στέλαν. Στην ταινία υπάρχει ένας μονόλογος για την προσευχή του άθεου, μια προσευχή που δεν απαντιέται, η προσευχή για χάρη της προσευχής, κάτι που νομίζω ότι είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία η οποία υπερβαίνει τη θρησκεία. Στις ταινίες του Μπέργκμαν συγκλονίζεσαι από ανθρώπους σε απόγνωση που δεν βρίσκουν απάντηση. Αλλά εγώ προσπαθώ να βρω κάποια παρηγοριά, κάτι που νομίζω ότι ο Μπέργκμαν δεν επέτρεψε ποτέ στον εαυτό του. Νομίζω πως για την εποχή μας η τρυφερότητα είναι το νέο πανκ. Το πιο τολμηρό και ριψοκίνδυνο πράγμα.

Στην ταινία σας υπάρχει και χιούμορ, το οποίο δεν διέθετε ο Μπέργκμαν, όπως η ξεκαρδιστική σκηνή όπου ο Γκούσταβ δίνει στον εγγονό του το DVD του Γκασπάρ Νοέ. Ποιες τρεις ταινίες θα συστήνατε εσείς σε ένα μικρό παιδί;
Θα έλεγα το "Totoro" του Μιγιαζάκι. Αγαπάμε την Pixar, αλλά αυτό είναι τόσο καλό, τόσο ιδιαίτερο... Θα έλεγα επίσης τους "Μοντέρνους Καιρούς". Κατάλληλο για μικρά παιδιά, αστείο και προφητικό. Καθαρό αριστούργημα. Και τέλος το "Ο Θείος μου" του Ζακ Τατί, το οποίο είδα πρόσφατα με τα παιδιά μου. Άρχισαν να βαριούνται λίγο στη μέση, αλλά τους είπα να κάνουν υπομονή και τους ξανακέρδισε πολύ γρήγορα. Τρεις αρκετά διαφορετικές ταινίες από διαφορετικές κουλτούρες. Είναι όλες λίγο καλλιτεχνικές βέβαια, αλλά τι να κάνω; Σκηνοθέτης είμαι…

Πως επιλέξατε την Πολωνέζα συνθέτρια Χάνια Ράνι για το μινιμαλιστικό σάουντρακ της ταινίας;
Απλώς μου άρεσε η μουσική της. Όταν έμαθα ότι γράφει και για τον κινηματογράφο, επικοινώνησα μαζί της. Ευτυχώς ήξερε ποιος ήμουν, οπότε συνεννοηθήκαμε γρήγορα. Νομίζω ότι το σημείο που ευθυγραμμιζόμαστε είναι ότι ενδιαφέρεται πολύ για την ποιότητα του ήχου και την "υλικότητά" του, αλλά ταυτόχρονα και για τη μελωδία και την ενορχήστρωση. Πήγε στο σπίτι που θα γινόταν τα γυρίσματα στο Όσλο για να ηχογραφήσει την ακουστική, απλώς για να δώσει σε ορισμένους ήχους μια ποιότητα. Ενώ λοιπόν είναι πολύ εκλεπτυσμένη και μεθοδική, της αρέσει να δημιουργεί μια ακαταστασία. Επειδή κι εγώ αναζητώ πως να δημιουργώ χάος μέσα σε μια αυστηρή δομή, συγκινήθηκα όταν διαπίστωσα πως το ίδιο κάνει και η Χάνια με τη μουσική. Αυτό είναι το φόρτε της.