© Margarita Yoko Nikitaki
Τον ολοένα και αυξανόμενο βαθμό αντίληψης του συμφωνικού ιδιώματος του Μάλερ από τις ελληνικές ορχήστρες κατέδειξαν τρεις συναυλίες που έλαβαν χώρα, μέσα σε διάστημα 40 περίπου ημερών, το δίμηνο Μαρτίου-Απριλίου στα Μέγαρα Μουσικής Αθηνών και Θεσσαλονίκης. Στην Αθήνα η ΚΟΑ ερμήνευσε την 4η Συμφωνία και η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ την 2η, ενώ στη Θεσσαλονίκη η ΚΟΘ παρουσίασε την 5η Συμφωνία.
Οι ρομαντικές συμφωνίες του Μάλερ έχουν καταστεί πλέον αναπόσπαστο τμήμα του ρεπερτορίου κάθε συμφωνικής ορχήστρας ανά τον κόσμο, καθώς ανταποκρίνονται ιδανικά στις υπαρξιακές ανησυχίες του σύγχρονου ανθρώπου. Για πολλά όμως χρόνια, και ειδικά στην Ελλάδα, δεν ήσαν προφανείς ούτε η κατανόηση της μαλερικής μουσικής γλώσσας ούτε η άρτια απόδοση της περίτεχνης μουσικής δραματουργίας της.
Αν μία ελληνική ορχήστρα πρέπει να πιστωθεί για τις συστηματικότερες προσπάθειες εμβάθυνσης στο σύμπαν του Μάλερ, αυτή είναι η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών που την τελευταία δεκαπενταετία -υπό 3 διαφορετικές διευθύνσεις (Χριστόπουλου, Τσιαλή και Καρυτινού)- ερμήνευσε συναυλιακά, και περισσότερες από μία φορά, καθοδηγούμενη από διαφορετικούς αρχιμουσικούς, σχεδόν όλες τις συμφωνίες του πλην της 8ης (η προγραμματισμένη εκτέλεση της οποίας ακυρώθηκε λόγω κορωνοϊού). Και αυτή, πάντως, πρόκειται να ακουσθεί (για πρώτη φορά μετά την εκτέλεση υπό τον Γ. Κάσπζυκ το μακρινό 1993) στα τέλη Ιουνίου στην πολυαναμενόμενη συναυλία του συνόλου στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών.
Στις 13/3, στην ασφυκτικά γεμάτη "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του αθηναϊκού Μεγάρου η ΚΟΑ ερμήνευσε, υπό τον διευθυντή της Λουκά Καρυτινό, την 4η Συμφωνία. Λόγω της μεγάλης τους -τουλάχιστον 70-75λεπτης- διάρκειας οι συμφωνίες του Μάλερ καλύπτουν συνήθως μόνες τους ολόκληρα τα προγράμματα συναυλιών. Μόνη εξαίρεση αποτελεί η -περίπου ωριαίας- διάρκειας 4η, που ενίοτε συνοδεύεται από κάποιο άλλο έργο. Αυτή τη φορά επελέγη -όχι αταίριαστα, λόγω της σαφούς "πρωτορομαντικής" του διάθεσης, το 20ό Κοντσέρτο για πιάνο του Μότσαρτ, με σολίστ την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου.
Υπό την προσεγμένη και ισορροπημένη διεύθυνση του Καρυτινού που επέλεξε ορθά ένα μεσαίο ορχηστρικό κλιμάκιο, η εκλεκτή πιανίστα χάρισε -στο παραδοσιακό μεγάλο Steinway- μία (δεξιο)τεχνικά και εκφραστικά ανεπίληπτη ερμηνεία. Το παίξιμό της διέθετε κινητικότητα και χάρη στα ακραία γρήγορα μέρη, στοχαστικότητα και λυρισμό στην ενδιάμεση ρομάντζα, κυρίως δε εκφραστικότητα (περιλαμβανομένης της καντέντσας του εναρκτήριου allegro). Ο διάλογος με την ορχήστρα υπήρξε διαρκής και αβίαστος, η φραστική σβέλτη, οι μεταπτώσεις διαθέσεων αποδόθηκαν με σαφήνεια. Το κατά πόσο, πάντως, η συγκεκριμένη προσέγγιση ανταποκρινόταν στη σύγχρονη πρόσληψη της μοτσάρτιας δημιουργίας υπό το φως των κατακτήσεων (σε αισθητική, φαντασία, διανθίσεις) της ιστορικά ενημερωμένης πρακτικής παρέμεινε ζητούμενο…
Το δεύτερο μέρος της βραδιάς κάλυψε η 4η Συμφωνία του Μάλερ, που έτυχε μίας …σχεδόν άριστης εκτέλεσης! Ο Καρυτινός αποσαφήνισε με σπάνια τέχνη και εκφραστικές διακυμάνσεις ταχυτήτων και δυναμικής τη δραματουργία ενός έργου με λιγότερο αισθητές υπαρξιακές αναζητήσεις, αναδεικνύοντας μεν από την αρχή την κυρίαρχη φωτεινή, ανέμελα αισιόδοξη διάθεση, αλλά υπογραμμίζοντας με θεατρικότητα (μικροκαθυστερήσεις, ανεπαίσθητοι τονισμοί) τις διαφορετικές διαθέσεις της μουσικής στο σκέρτσο, που την "διάβρωναν" υπόρρητα. Κομβική στάθηκε εν προκειμένω η ικανότητά του να αποσπά από την ορχήστρα ό,τι χρειαζόταν κάθε φορά, από το πιο εκκωφαντικό φορτίσιμο μέχρι φράσεις μεγάλης γλυκύτητας, αξιοποιώντας το υποδειγματικό και γεμάτο εγρήγορση παίξιμο όλων των υποομάδων!
Σε ένα έργο που μιλάει για την "επουράνια ζωή" η ποιότητα του ήχου των εγχόρδων είναι καθοριστικής σημασίας. Το συγκεκριμένο βράδυ τα έγχορδα της ΚΟΑ ευχαρίστησαν ιδιαίτερα με τη διαύγεια του ήχου, το συντονισμό και την ευελιξία τους. Αυτό έγινε αισθητό τόσο στο παιδικής αθωότητας πρώτο μέρος όσο και στο -υποδειγματικό!- νοσταλγικό/γαλήνιο τρίτο μέρος ("Ruhevoll"), όπου έλαμψαν ιδιαίτερα οι βιόλες και τα τσέλα με την υπαινικτική αντιστικτική στήριξη των κοντραμπάσων. Ενδιάμεσα στο ländler του σκέρτσου η εξάρχουσα Κατερίνα Χατζηνικολάου απέδωσε εξαιρετικά το σολιστικό της "μακάβριο χορό", χρησιμοποιώντας, όπως προβλέπει η παρτιτούρα, και δεύτερο βιολί κουρδισμένο κατά ένα τόνο υψηλότερο του κανονικού.
Τη γεμάτη ειρωνεία γραφή του συγκεκριμένου δεύτερου μέρους τόνισαν οι θαυμάσιες, γεμάτες προσωπικότητα επιδόσεις των ξύλινων πνευστών, κυρίως του κλαρινέτου του Μουρίκη αλλά και του όμποε του Βάμβα, αλλά και αυτές των μαλακών υπό τον Σαλβάνο κόρνων, που είχαν διακριθεί και στο πρώτο μέρος του έργου.
Η όλη εκτέλεση αρθρώθηκε με μεγάλη ευγένεια βηματισμού και εύροη ανάπτυξη των μελωδικών θεμάτων χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς, συνιστώντας μια από τις πιο δουλεμένες και οργανικές ερμηνείες συμφωνιών του Μάλερ που έχει δώσει ποτέ η πρώτη ορχήστρα της χώρας.
Την ανεπιτήδευτα χαμηλόφωνη ολοκλήρωση της συμφωνίας σκίασε, ατυχώς, η σύμπραξη της υψιφώνου Χριστίνας Πουλίτση στο φινάλε. Οι επιφυλάξεις για το μεταλλικό ηχόχρωμά της, που δεν διέθετε a priori τις φωτεινές και αέρινες ποιότητες που απαιτούνται για το "τραγούδι του μικρού αγγέλου", συνοδεύθηκαν εν προκειμένω από μία ελάχιστα ισχυρή προβολή του στη μεγάλη αίθουσα όσο και από όχι καθαρή άρθρωση του αντλημένου από τη συλλογή "Το μαγικό κέρας του αγοριού" κειμένου…
Στις 21/4 με τη 2η Συμφωνία του Μάλερ αναμετρήθηκε η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ στο πλαίσιο τακτικής συναυλίας υπό τον διευθυντή της Μιχάλη Οικονόμου στην ως συνήθως κατάμεστη μεγάλη αίθουσα του Μεγάρου. Ο Οικονόμου -που παρεμπιπτόντως έχει διευθύνει τα τελευταία χρόνια με επιτυχία τόσο την 4η όσο και την 5η Συμφωνία του Μάλερ- αποτελεί πιθανότατα τον αρχιμουσικό που κατανοεί καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον στη χώρα μας την ιδιαίτερη μουσική γλώσσα του Βοημού συνθέτη.
Αυτό επιβεβαιώθηκε και στη συγκεκριμένη συναυλία, παρότι το επίπεδο εκτέλεσης δεν μπορεί ακόμη να συγκριθεί με αυτό που έχουν προσφέρει -ή μπορούν να προσφέρουν- οι κρατικές μας ορχήστρες. Είναι δε προς τιμήν του αρχιμουσικού ότι πριν από την έναρξη συναυλιών με μακρόπνοα έργα υπενθυμίζει συστηματικά πλην με ευγένεια την αξία της ησυχίας/προσήλωσης του κοινού, αποτρέποντας τη μάστιγα των αχρείαστων χειροκροτημάτων μετά από κάθε μέρος.
Επονομαζόμενη "της Αναστάσεως" λόγω της ομότιτλης ωδής -του ποιητή Κλόπστοκ- που εμπεριέχεται στο συγκλονιστικό φινάλε, η 2η Συμφωνία αποτελεί μια μουσικά συγκινητική απάντηση στην υπαρξιακή αγωνία του φθαρτού ανθρώπου που αναζητά το θείο. Η σύμπτωση της εκτέλεσης του έργου με την ημερομηνία του Απριλιανού πραξικοπήματος του 1967 μπορούσε, φυσικά, να προσδώσει ένα διαφορετικό νόημα στο "αναστάσιμο" μήνυμα του έργου.
Σε κάθε περίπτωση, έναν ασφαλή δείκτη του "αληθινού" του νοήματος προσέφερε το πρόγραμμα που συνέταξε ο ίδιος ο Μάλερ για συναυλία στη Δρέσδη το 1901, το οποίο "συμπεριλήφθηκε" ευπρόσδεκτα στο έντυπο πρόγραμμα της αθηναϊκής βραδιάς.
Από τα πρώτα μέτρα του εναρκτήριου allegro maestoso ο αρχιμουσικός επιβεβαίωσε την άριστη αντίληψη και εποπτεία της πολυεπίπεδης δραματουργίας της πιο μεταφυσικής από τις μαλερικές συμφωνίες, που επέτρεψαν να φωτισθεί ανάγλυφα η θεματική της, δηλαδή η έντονη αντιπαράθεση ζωής και θανάτου, καθημερινότητας και αιώνιας γαλήνης/αθανασίας. Η ακριβής οργάνωση της παραγραφοποίησης της μουσικής επιτεύχθηκε μέσα από φροντισμένες αυξομειώσεις ταχυτήτων και επιπέδων δυναμικής, πειστική στάθμιση φράσεων και παύσεων (ακόμη και μεταξύ των μερών), φραστική βασισμένη σε γλαφυρές εναλλαγές γλυκασμών και δράσης αλλά και επαρκή προβολή λεπτομερειών της γραφής. Άρτια υπήρξε η διαχείριση τόσο των τεράστιων ηχητικών όγκων όσο και των περασμάτων με χαρακτήρα μουσικής δωματίου, ενώ με διακριτική θεατρικότητα αποδόθηκαν -έστω και με κάποια ολισθήματα- οι "εκτός σκηνής" μουσικές από μικρή μπάντα, που συντόνισε από το άκρο της ορχήστρας η βοηθός αρχιμουσικός Νικόλ Ντουμιτράσκου.
Το ορχηστρικό παίξιμο υπήρξε αρκετά ακριβές και επαρκώς συντονισμένο, μολονότι θα επιθυμούσε κανείς έναν ήχο μεγαλύτερης καλλιέργειας και εστίασης και μια πιο πλαστική μελωδική φραστική από τα έγχορδα, και δη τόσο τα βιολιά (σημειώνονται οι δύο καλές σολιστικές παρεμβάσεις του εξάρχοντα Οδυσσέα Κορέλη στο καταληκτικό μέρος) όσο και τα βιολοντσέλα (και μάλιστα όχι μόνο στο εναρκτήριο πένθιμο εμβατήριο αλλά και στα ländler). Οι μουσικοί των ξύλινων πνευστών (με θαυμάσιες συνεισφορές της Μακρή στο φλάουτο) ικανοποίησαν στο πρώτο και το τέταρτο μέρος, ενώ προσεγμένο ήταν και το σόλο κλαρινέτου του Αντρόβερ Πάρδο στο σκέρτσο. Γενικώς σταθερά υπήρξαν και τα χάλκινα (η τρομπέτα του Αρκούδη, η τούμπα του Βλάχου, τα υπό τον Λαγό κόρνα), επαρκώς χρονισμένες οι παρεμβάσεις των κρουστών, ωραίες οι άρπες.
Σε φωνητικό επίπεδο έλαμψε η μεσόφωνος Νεφέλη Κωτσέλη τόσο με το -ιδανικό για το "Αρχέγονο φως"!- μεστό, πολυτελές ηχόχρωμα όσο και για την λαγαρή άρθρωση του αδόμενου λόγου, σημειώνοντας αξιοσημείωτη πρόοδο σε σχέση με την προ διετίας απόδοσή της στο ίδιο έργο σε συναυλία της ΚΟΑ υπό τον Έσενμπαχ. Παρά το οπωσδήποτε ενδεδειγμένο φωτεινό τίμπρο, το τραγούδι της υψιφώνου Άννυς Φασσέα ήχησε ωχρό και αδύναμο να προβληθεί στη μεγάλη αίθουσα, αλλοιώνοντας τις ισορροπίες των συνηχήσεων στο φινάλε. Σαφής ήταν και η πρόοδος των μικτών χορωδιών της ΕΡΤ (διδασκαλία Μιχάλης Παπαπέτρου) και του Δήμου Αθηναίων (διδασκαλία: Σταμάτης Μπερής) -που συμμετείχαν επίσης στην προαναφερθείσα παλαιότερη συναυλία της ΚΟΑ- σε ό,τι αφορά το χαμηλόφωνο/υποβλητικό τραγούδι και τη γενικότερα αρτιότερη εκφορά της γερμανικής γλώσσας, αλλά στο μεγαλειώδες φινάλε συνοδεία καμπανών και εκκλησιαστικού οργάνου (Κεβεντσίδου) υπήρχαν περιθώρια για μία πιο ομοιογενή φωνητικά σύμπραξη.
Αναπόδραστα αυτές οι αδυναμίες συνέβαλαν στην όχι εντελή απόδοση των εναλλαγών διαθέσεων/συναισθημάτων, κυρίως δε του υπαρξιακού περιεχομένου, της διάχυτης "αγωνίας" της παρτιτούρας, χωρίς πάντως να αμβλύνουν ούτε στιγμή το ενδιαφέρον και τη ρευστότητα της αφήγησης που διασφάλισε ο Οικονόμου, για μία ακόμη φορά συνεπής στο σπάνιο χάρισμά του να αναδεικνύει με αλάθητο ένστικτο την ουσία των έργων!
Λίγες μέρες αργότερα (25/4) η αίθουσα Μ1 του Μεγάρου της συμπρωτεύουσας φιλοξένησε τακτική συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης με την 5η Συμφωνία του Μάλερ, έργο με πολύ πυκνή ορχηστρική γραφή, η οποία απαιτεί ένα σύνολο όχι μόνο έμπειρο και τεχνικά υψηλού επιπέδου αλλά και επαρκώς εξοικειωμένο με το μαλερικό σύμπαν.
Η -χωρίς φωνητικό μέρος- 5η Συμφωνία συνιστά στην ουσία μια μουσική περιγραφή της διαδρομής των συναισθημάτων και των παθών του ανθρώπου, στην οποία τα θέματα της ζωής του έρωτα και του θανάτου αποτελούν βασικά στοιχεία του νοήματος. Το έργο βρίθει, εύλογα, διαφορετικών διαθέσεων, η γλαφυρή ανάπτυξη των οποίων αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση κάθε επιτυχημένης αφήγησης. Χαρακτηριστική εδώ είναι ιδιαιτερότητα της συνύπαρξης δύο τονικοτήτων, της σκοτεινής ελάσσονος στα δύο πρώτα μέρη και της φωτεινής μείζονος στα τρία τελευταία.
Αν η σύνδεση της ΚΟΘ με το έργο του Μάλερ δεν είναι αυτονόητη (κατά πληροφορίες η συγκεκριμένη συμφωνία είχε να ερμηνευθεί περίπου μια δεκαετία), η μεγάλη φόρμα του συνόλου και η παρουσία στο πόντιουμ του διακεκριμένου Βρετανού αρχιμουσικού Μάρτυν Μπράμπινς (που φημίζεται για την τεράστια και πολυσχιδή δισκογραφία του!) δημιουργούσε μεγάλες προσδοκίες ως προς την ποιότητα της εκτέλεσης.
Και αυτές επιβεβαιώθηκαν και με το παραπάνω! Ήδη από το πρώτο μέρος και το εναρκτήριο θέμα της τρομπέτας (που απέδωσε εξαιρετικά ο Γρηγόρης Νέτσκας) κατέστησαν σαφείς ο υψηλός βαθμός εγρήγορσης και η ηχητική διαύγεια της τεράστιας σε μέγεθος ορχήστρας. Η εκτέλεση υπήρξε ελεύθερη λαθών, με άκρως φροντισμένη φραστική και αψεγάδιαστη ανάδειξη των αντιστικτικών δυσκολιών της γραφής (στο δεύτερο και πέμπτο μέρος). Τα έγχορδα δικαίωσαν τη φήμη τους για τον βελούδινο, καλλιεργημένο ήχο (πέρα από τα βιολιά εντυπωσίασαν τα τσέλα υπό τον Σαΐτη και οι βιόλες υπό την Χ. Σειρά στο δεύτερο μέρος), τα ξύλινα χάρισαν πολλές ποιητικές συνεισφορές (προεξαρχόντων του φλάουτου του Όθ. Γκόγκα, του όμποε του Κίτσου και του κλαρινέτου του Καραγκούνη), τα πνευστά και δη τα κόρνα (έξοχο σόλο του Τραϊανού Ελευθεριάδη στο τρίτο μέρος) κρατήθηκαν σταθερά και καλλιεπή.
Η διεύθυνση του Μπράμπινς υπήρξε αρκετά χαλαρή, με τέμπι μεγάλης πλαστικότητας, κάτι που είχε σαν αποτέλεσμα η μουσική να "αναπνέει" διαρκώς και να διαφυλάσσεται άρτιος ειρμός της αφήγησης, καθώς αναδεικνύονταν με γλαφυρότητα οι διαφορετικές διαθέσεις της μουσικής, η ανήσυχη, έντονα θεατρική δραματουργία του έργου. Τόσο η ένταση των γρήγορων μερών (δεύτερο, τρίτο, πέμπτο) όσο και η πένθιμη ή λυρική διάσταση των αργών (αντίστοιχα το εναρκτήριο Trauermarsch και το περίφημο μελαγχολικό adagietto, που σπάνια έχει ακουσθεί στη χώρα μας με τέτοια ευγένεια και κομψότητα) αποδόθηκαν με ευπρόσδεκτη συναισθηματική νηφαλιότητα, μακράν εξπρεσιονιστικών εξάρσεων και υπερβολικού πάθους. Το ακρόαμα ουδέποτε ήχησε περιττά βίαιο ή υπερβολικά αιχμηρό, ακόμα και στα πιο δραματικά φορτισμένα μέρη. Στο ενδιάμεσο σκέρτσο ικανοποίησε ιδιαίτερα ο μεγάλης ευελιξίας λικνιστικός βηματισμός τόσο στα βαλς όσο και στα ländler.
Μόνη επιφύλαξη η όχι πάντοτε ιδανική ώσμωση του ήχου των χάλκινων (π.χ. σημειακές τραχύτητες τρομπονιών και κόρνων) σε αυτόν της ορχήστρας ειδικά στα τρία πρώτα μέρη, κάτι που ενδεχομένως δεν οφείλεται τόσο σε ατελή στάθμιση των δυναμικών, όσο στην ιδιαίτερη ακουστική της μεγάλης αίθουσας του θεσσαλονικιώτικου Μεγάρου.
Περιγραφή εξωφύλλου: Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό τον Λουκά Καρυτινό και με σολίστ την υψίφωνο Χριστίνα Πουλίτση ερμηνεύει την 4η Συμφωνία του Μάλερ στο πλαίσιο συναυλίας στην "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (13/3)
Διαβάστε Επίσης
