© Χάρης Ακριβιάδης
Το πιάνο είχε την τιμητική του μέσα στο Μάρτιο με σειρά σημαντικών εκδηλώσεων σε διάφορες αθηναϊκές αίθουσες συναυλιών.
Ειρωνεία της τύχης, κακή συγκυρία ή έλλειψη αμοιβαίας παρακολούθησης μεταξύ θεσμών και διοργανωτών, στο διήμερο 18-19/3 προτάθηκαν ταυτόχρονα πολύ σημαντικά προγράμματα σε διαφορετικές χώρους, προκαλώντας ανεπιθύμητα διλήμματα και αναγκαστικές επιλογές σε κοινό και κριτικούς! Στο μεν Μέγαρο Μουσικής, και στο πλαίσιο του φετινού "Φεστιβάλ της Άνοιξης", ο καταξιωμένος Ρωσο-αμερικανός πιανίστας Κίριλ Γκέρσταϊν ερμήνευσε όλα τα κοντσέρτα για πιάνο (περιλαμβανομένου του νεανικού υπ’αριθμ. 0) του Μπετόβεν διευθύνοντας την Ορχήστρα Δωματίου της Ευρώπης, ενώ στο Φιλολογικό Σύλλογο "Παρνασσός" ο διάσημος Ρώσος πιανίστας Νικολάι Λουγκάνσκυ έδωσε ένα ατομικό ρεσιτάλ με ρομαντικά έργα και ένα ρεσιτάλ με μείζονα δείγματα του ρεπερτορίου για δύο πιάνα από κοινού με τον συμπατριώτη του Βαντίμ Ρουντένκο.
Τούτων δοθέντων, στις 19/3 παρακολουθήσαμε στην "Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης" το δεύτερο μέρος της αναμέτρησης του Γκέρσταϊν με τα κοντσέρτα για πιάνο και ορχήστρα του Μπετόβεν, στο οποίο ερμήνευσε κατά σειρά τα υπ’αρ. 2, 3 και 5.
Ξεκινώντας από την Αθήνα το συναυλιακό ροντάρισμα ενός κύκλου που πρόκειται να ηχογραφηθεί μέσα στο καλοκαίρι, πιανίστας και ορχήστρα χάρισαν πολύ καλές εκτελέσεις και …αρκετές υποσχέσεις για το τελικό συνολικό αποτέλεσμα, μολονότι θα ήταν υπερβολικό να πει κανείς ότι το όλο ακρόαμα διέθετε κάποιες ιδιαίτερες ποιότητες, που θα διασφαλίσουν διακριτή θέση σε μία ήδη πλουσιότατη δισκογραφία.
O Γκέρσταϊν ευχαρίστησε με τη δεξιοτεχνική ασφάλεια του παιξίματός του, την αίσθηση ύφους και εξέλιξης της γραφής αλλά και την αφομοίωση των κατακτήσεων της ιστορικής ερμηνευτικής στο έργο του Μπετόβεν. Εξίσου ικανοποίησε η αβίαστη συμπόρευση με μία ορχήστρα δωματίου σε σύγχρονα όργανα (αλλά και τρομπέτες εποχής και τύμπανα με σκληρά κρόταλα!), την οποία διηύθυνε τοποθετώντας το πιάνο του κάθετα προς αυτήν και στο κέντρο της. Τα τέμπι ήσαν γενικώς σβέλτα, οι δυναμικές φροντισμένες, οι καντέντσες ευφραδείς, οι αναγνώσεις ισορροπημένες με ρυθμική ζωντάνια και ωραία εκτύλιξη της μελωδικής γραμμής στα αργά μέρη.
Στο 2ο Κοντσέρτο ο μαλακός ήχος, η κινητικότητα και η χάρη του παιξίματος δικαίωσαν την κομψότητα μιας παρτιτούρας με σαφείς οφειλές στον Χάυντν, στο 3ο (την κορυφαία στιγμή της βραδιάς) ο ήχος έγινε πιο ρωμαλέος, το παίξιμο διέθετε μεγαλύτερη ένταση και νηφάλιο συναίσθημα, χωρίς ρομαντικές εξάρσεις, στο 5ο ευχαρίστησε ο γενικότερος παλμός, η καθαρότητα της άρθρωσης (θαυμάσιες τρίλιες) και η ρευστότητα της φραστικής.
Όμως, δεν έλειψαν και αρκετές κατά περίπτωση ενστάσεις: έτσι στο 2ο Κοντσέρτο η εκφραστική αμεσότητα υπήρξε σαφώς "υπολογισμένη", χωρίς συναίσθημα και γλυκασμούς, στο 3ο η συνεχής προσπάθεια αυξομειώσεων ταχυτήτων/δυναμικών αλλά και ηχητικών εκλεπτύνσεων πρόβαλε συχνά επιτηδευμένη, ενώ το 5ο ήχησε ελάχιστα "αριστοκρατικό", χωρίς τη δέουσα πρωτορομαντική δραματική βαρύτητα και με αδόκητες σημειακές (πχ. στην εισαγωγή) ορχηστρικές εκτραχύνσεις.
Έτερη -βασική, μάλιστα- επιφύλαξη αποτέλεσε η απουσία αρχιμουσικού. Μπορεί το παίξιμο των 32 εγχόρδων της Ορχήστρας Δωματίου της Ευρώπης να ήταν ανεπίληπτο και εστιασμένο, μπορεί τα εξαιρετικά ξύλινα (θαυμάσιο φαγκότο) να χρωμάτιζαν ευπρόσδεκτα με τις παρεμβάσεις τους τα πιο δραματικά περάσματα, αλλά η ορχήστρα βρισκόταν διαρκώς σε δεύτερο επίπεδο, αρκούμενη να πλαισιώνει το παίξιμο του σολίστ. Όσο αξιοθαύμαστη και αν υπήρξε η ευχέρεια του 46χρονου Γκέρσταϊν να διευθύνει από το πιάνο άλλο τόσο στοίχισε η έλλειψη ουσιαστικού διαλόγου με την ορχήστρα, στην οποία ο Μπετόβεν δεν επιφυλάσσει βοηθητικό ρόλο. Ο χρόνος θα φέρει ίσως και μιαν εντονότερη ανάδειξη της …προσωπικότητας του πιανίστα, χαρακτηριστικό εξίσου καθοριστικό για όσους αναμετρώνται με το σύνολο των μπετοβενικών κοντσέρτων.
Σε κάθε περίπτωση, μία επιτυχημένη βραδιά που έτυχε θερμότατων επιδοκιμασιών από το -υποδειγματικά ήσυχο- κοινό.
Η προσωπικότητα και η μεγάλη ρωσική σχολή του πιάνου (της οποίας εκπρόσωπος μάλλον δεν θα πρέπει να θεωρείται ο Γκέρσταϊν) έγιναν έντονα ορατές μία μέρα νωρίτερα (18/3) στο ατομικό ρεσιτάλ του Νικολάι Λουγκάνσκυ στην ασφυκτικά γεμάτη αίθουσα του "Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός".
Σε αυτή τη νέα ελληνική του εμφάνιση ο σπουδαίος σολίστ δεν αναμετρήθηκε με το έργο του Ραχμάνινοφ (του οποίου θεωρείται, δίκαια, παγκοσμίως ο διαπρεπέστερος σήμερα ερμηνευτής) αλλά με έργα άλλων κορυφαίων συνθετών του ρομαντισμού, των Σούμαν και Σοπέν.
Το πρώτο σκέλος του προγράμματος καλύφθηκε από δύο σπανιότατα παιζόμενα στη χώρα μας έργα του Σούμαν, το "Καρναβάλι της Βιέννης" (έργο 26) και την "Χιουμορέσκ" (έργο 20). Δεν περίμενε φυσικά κανείς εν προκειμένω κάτι λιγότερο από μία επίδειξη της πρωτοφανούς δεξιοτεχνικής άνεσης ή της ζηλευτής μουσικότητας του 54χρονου σολίστ. Αυτό που προσφέρθηκε όμως αποτέλεσε αληθινό μάθημα εκφραστικά νηφάλιας απόδοσης του σουμανικού ρομαντικού πάθους.
Οι διακυμάνσεις διαθέσεων αποτελούν το κύριο χαρακτηριστικό της πιανιστικής -και όχι μόνο- γραφής του Σούμαν. Στο σχεδόν πλήρως γραμμένο στην τονικότητα της σι μείζονος "Καρναβάλι της Βιέννης", έναν πιανιστικό ανεμοστρόβιλο, αυτές αποδόθηκαν μέσα από έναν αριστοκρατικό ήχο σπάνιας πολυτέλειας (τι μπάσα!), μοναδική αφηγηματική δεινότητα και φινέτσα έκφρασης, αλλά και ύψιστη διανοητική συγκέντρωση!
Παρότι οι ίδιες αρετές αξιοποιήθηκαν και στη βαθύτατα καταθλιπτική, γεμάτη αντιθέσεις "Χιουμορέσκ", οι διαφορετικές ψυχολογικές διαθέσεις (που οριοθετούν μουσικά οι συνεχείς εναλλαγές μεταξύ σι ύφεση μείζονος και σολ ελάσσονος τονικότητας) αποδόθηκαν πιο ανεπιτήδευτα και ποιητικά, σαν ειλικρινείς εξομολογήσεις ψυχής. Η εκπληκτικά ακριβής προσέγγιση του πυκνού -σε ρυθμούς, μελωδίες, συγχορδίες- μουσικού συντακτικού (τι επίδειξη απαστράπτουσας τεχνικής στο "πολύ ζωηρό" 6ο μέρος!) συνοδεύθηκε από πρωτοφανή εκφραστική ωριμότητα και αυστηρότητα στον τρόπο νοηματοδότησης του πάθους του έργου.
Στο δεύτερο μέρος της βραδιάς προσφέρθηκε μία από κάθε άποψη έξοχη ερμηνεία των "24 Πρελουδίων" του Σοπέν. Μακριά από αδόκητες εξάρσεις και υπερβολές, ο Λουγκάνσκυ προσέγγισε τις πιανιστικές μινιατούρες με υποδειγματικό σεβασμό των αγωγικών ενδείξεων και γλαφυρή ανάδειξη της δραματουργίας μίας εκάστης, μεριμνώντας όμως για να φωτισθεί η "οργανική" συνοχή του ιδιότυπου αυτού κύκλου. Η ασύλληπτη τέχνη αντιδιαστολής αργών και γρήγορων κομματιών, ο πλούσιος αλλά και με λεπταίσθητες αποχρώσεις ήχος, ο απόλυτος έλεγχος της δυναμικής, η μαλακή φραστική, η έξοχη μπελκαντίστικων ποιοτήτων γραμμή αποτέλεσαν μία ιδανική εκφραστική παλέτα για να μεταδοθεί, με τη δέουσα ισορροπία και ευγένεια, η ποικιλία κλιμάτων και συναισθηματικών διαθέσεων.
Ανταποκρινόμενος στις δικαιολογημένα έντονες επευφημίες του ακροατηρίου ο Λουγκάνσκυ αντιχάρισε δύο εξαιρετικά ρομαντικά ανκόρ, το 2ο από τα "Τραγούδια χωρίς λόγια" του έργου 67 του Μέντελσον και ένα κομμάτι του Σοπέν.
Το πόσο καλός μήνας για το πιάνο προμηνυόταν ο Μάρτιος είχε φανεί από τις πρώτες μέρες του (4/3), όταν η πάντοτε δραστήρια συναυλιακά και παιδαγωγικά πιανίστα Λευκή Καρποδίνη πρότεινε στην "Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής" του Ωδείου Αθηνών ένα ερεθιστικό ρεσιτάλ-εξερεύνηση της φόρμας της "Φαντασίας" για πιάνο (ως συνέχεια ενός μίνι κύκλου, το πρώτο πρόγραμμα του οποίου αφιερώθηκε σε αυτήν της Σονάτα).
Αρχικά ακούσθηκε η "Φαντασία" σε ντο ελάσσονα K.475 του Μότσαρτ, έργο που υπερβαίνει τα όρια του κλασικού ύφους με τολμηρές αρμονίες και αυτοσχεδιαστική γραφή, προαναγγέλλοντας το ρομαντισμό. Αυτό έγινε διαρκώς ορατό στην ανάγνωση της Καρποδίνη, παρά τη μέριμνα για ένα όσο πιο μαλακό toucher μπορούσε ν’αντληθεί στην άχαρης ακουστικής μικρή αίθουσα από το μεγάλο πιάνο Steinway. Ο συνδυασμός στέρεης τεχνικής και ωραίας αφήγησης υπηρέτησε άρτια τη συναισθηματικά παλλόμενη -άλλοτε από ευγένεια και μελαγχολία άλλοτε από υποδόρια ή εμφανή ένταση- σύνθεση, μία ολιγόλεπτη διαδρομή από το φως στο σκοτάδι.
Ακολούθως, μιας εξαιρετικής ερμηνείας έτυχε η αντίστοιχης διάρκειας πλην δεξιοτεχνικά και εκφραστικά άκρως απαιτητική -λόγω της δομικής και συναισθηματικής πυκνότητάς της- "Φαντασία" σε φα ελάσσονα (έργο 49) του Σοπέν. Στο έντονα αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα έργο ο Πολωνός συνθέτης αποτυπώνει μ’ένα συνδυασμό πένθιμων, ηρωικών και βαθιά λυρικών παραγράφων, την αγάπη, την υπερηφάνεια και τη νοσταλγία για την πατρίδα του. Ο γεμάτος, ζεστός ήχος της Καρποδίνη και ένα παίξιμο με τις δέουσες κατά τόπους ποιότητες (βάρος, ευγένεια βηματισμού, νηφάλιο πάθος) αλλά και μια δεδομένη αφηγηματική ευφράδεια υπηρέτησαν πολύ πειστικά τη φορτισμένη ρομαντική γραφή.
Η βραδιά έκλεισε με Σούμαν, και μάλιστα όχι με τη "Φαντασία" (έργο 17) ή τα "Φανταστικά κομμάτια" (έργο 12) του, αλλά με την περίφημη "Κραϊσλεριάνα", μια αρθρωτή σουίτα οκτώ …φαντασιών έντονης ψυχολογικής φόρτισης. Στο εμπνευσμένο από τον λογοτεχνικό ήρωα Κράισλερ του Χόφμαν έργο, συνυπάρχουν τα δύο alter ego του συνθέτη: ο παρορμητικός, φλογερός Φλορεστάν και ο εσωστρεφής, ονειροπόλος Ευσέβιος. Η απερίφραστα ρομαντική γραφή είναι εδώ ακόμη πιο περιπετειώδης τεχνικά και πολύπλοκη συναισθηματικά, προοιωνίζοντας κατά πολλούς τη μετέπειτα ψυχική κατάρρευση του Σούμαν. Αξιοποιώντας, παρά τα σχετικά σβέλτα τέμπι, μια πεντακάθαρη φραστική και αντιμετωπίζοντας έξυπνα -και με ελεγμένο ρουμπάτο- τις ιδιαίτερες αγωγικές ενδείξεις του έργου (με την έμφαση στο "πολύ"!), η δεξιοτεχνικά ασφαλέστατη ερμηνεία της Καρποδίνη διέθετε αίσθηση και των αντιθέσεων και του δραματικού επείγοντος, κυρίως δε της "ελευθερίας" με την οποία πρέπει να προσεγγίζεται κάθε πιανιστική φαντασία. Μόνη ένσταση η μια κάποια εστίαση στις πολύ σκοτεινές όψεις αυτού του "ψυχολογικού δράματος", που οδηγούσε ενίοτε σε μια κάποια ερμηνευτική ομοιομορφία (όπως π.χ. στο περισσότερο δραματικό πάρα "παιχνιδιάρικο" φινάλε).
Πέρα από την έξυπνη δομή του (μια άσκηση στη μουσική φόρμα και τις εκφραστικές δυνατότητες της "φαντασίας"), το συγκεκριμένο ρεσιτάλ επιβεβαίωσε τη βαθύτατη κατανόηση του ρομαντικού ρεπερτορίου από την σολίστ. Αυτή ανιχνεύθηκε μέχρι και στο εκτός προγράμματος συντομότατο "Βαλς" σε ντο ελάσσονα, που έγραψε η ίδια σε μια -κατά δήλωσή της- περίοδο θυμού…
Κεντρική Φωτογραφία: Διευθύνοντας από το πιάνο την Ορχήστρα Δωματίου της Ευρώπης, ο Ρωσοαμερικανός πιανίστας Κίριλ Γκέρσταϊν ερμήνευσε όλα τα κοντσέρτα για πιάνο του Μπετόβεν στο πλαίσιο του φετινού "Φεστιβάλ της Άνοιξης" του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (18-19/3)
