© Άρης Μεσσίνης
Η απόφαση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής να ανεβάσει τη "Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ" του Σοστακόβιτς τον Μάιο του 2019 είχε τύχει καθολικής επιδοκιμασίας. Η συγκεκριμένη όπερα του σπουδαίου συνθέτη είναι συνυφασμένη με μία από τις πιο συγκλονιστικές περιπτώσεις λογοκρισίας, αλλά και παγκόσμιας αναγνώρισης στην ιστορία της μουσικής: το έργο έχει αναχθεί στις μέρες μας σε απόλυτο λυρικό blockbuster! Έπειτα από τεσσεράμισι χρόνια, η όμορφη παραγωγή που σκηνοθέτησε η Φανί Αρντάν, αφήνοντας δυνατές εντυπώσεις, επανέρχεται για 6 παραστάσεις (21, 24, 27, 31 Οκτωβρίου και 5, 9 Νοεμβρίου) στην Αίθουσα "Σταύρος Νιάρχος" του ΚΠΙΣΝ.
Βασισμένη σε νουβέλα του Νικολάι Λεσκόφ, η υπόθεση αφορά την Κατερίνα Ισμαήλοβα, σύζυγο του ευκατάστατου εμπόρου Ζινόβι, η οποία νιώθει παραμελημένη και εγκλωβισμένη στο γάμο της. Ερωτεύεται τον Σεργκέι, έναν από τους εργάτες του αγροκτήματός της και για χάρη του φτάνει ως το φόνο του αυταρχικού πεθερού της Μπόρις και του συζύγου της. Η Κατερίνα παντρεύεται τον αγαπημένο της, όμως οι φόνοι αποκαλύπτονται και το ζευγάρι συλλαμβάνεται. Στο δρόμο για τη Σιβηρία, η Κατερίνα φιλονικεί με μια νέα υποψήφια ερωμένη του Σεργκέι και παρασύρεται μαζί της από τα παγωμένα νερά ενός ποταμού.
Ο Σοστακόβιτς ασχολείται εν προκειμένω με τη θέση της γυναίκας στην προεπαναστατική/τσαρική επαρχιακή Ρωσία, σατιρίζοντας, ταυτόχρονα, με μεγάλη οξυδέρκεια θεσμούς της εποχής, όπως η εκκλησία και η αστυνομία. Το έργο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από το κοινό ήδη από το αρχικό του ανέβασμα στο Λένινγκραντ (1934) και καταγράφηκε ως η σημαντικότερη όπερα της νεαρής ακόμη σοβιετικής περιόδου. Η άμεση, συμπυκνωμένη μουσική γλώσσα του συνθέτη και οι ευθείες αναφορές στο σεξ και την απροκάλυπτη βία προσέδιδαν έναν πρωτόγνωρο για το λυρικό θέατρο ρεαλισμό.
Όταν ο Στάλιν είδε το έργο στη Μόσχα το 1936, αποχώρησε σοκαρισμένος πριν το τέλος της παράστασης. Με την έγκρισή του, δημοσιεύτηκε δύο μέρες αργότερα στην "Πράβντα" ένα ανυπόγραφο άρθρο-καταπέλτης, το οποίο καταδίκαζε τη μουσική ως "φορμαλιστική", "μικροαστική", "τραχιά", "χυδαία". Ο 30χρονος τότε συνθέτης περιέπεσε σε δυσμένεια, ενώ η σχέση του με την όπερα κατέστη έκτοτε προβληματική. Μετά το θάνατο του Στάλιν, ο Σοστακόβιτς ξαναδούλεψε το έργο, αλλά και η νέα εκδοχή απαγορεύτηκε μέχρι το 1963. Δεκαοχτώ χρόνια μετά την αποκατάσταση, σκηνική παρουσίαση και ηχογράφησή της στη Δύση, η αρχική εκδοχή ακούστηκε στη Ρωσία μόλις το 1996, χρονιά που δόθηκε και η… πανελλήνια πρώτη στα Ολύμπια, σε σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου.
Σ’ αυτό το θεωρούμενο ως ένα από τα αιχμηρότερα λυρικά αριστουργήματα του 20ού αιώνα, η Αρντάν πρότεινε ένα απολύτως παραδοσιακό ανέβασμα κινηματογραφικής λογικής, που οπτικοποιήθηκε έξοχα με τη συνεργασία μιας δημιουργικής ομάδας διεθνούς ακτινοβολίας. Ακόμη παραμένουν χαραγμένα στη μνήμη το ημιαφαιρετικό σκηνικό του Τομπίας Χόαϊζελ, τα 400, εξαιρετικά πλούσια, προσεγμένα σε κάθε λεπτομέρεια κοστούμια εποχής των Μιλένα Κανονέρο (πολυβραβευμένης με Όσκαρ!) και Πέτρα Ράινχαρτ, οι υποβλητικοί φωτισμοί του Λούκα Μπιγκάτσι, η θεατρικά χορογραφημένη κινησιολογία της κολεκτίβας (ΛΑ)ΟΡΝΤ.
Ακτινογραφώντας μιαν ολόκληρη εποχή, η Αρντάν τοποθέτησε τη δράση στον 19ο αιώνα (οπότε γράφηκε η νουβέλα του Λεσκόφ) και αφηγήθηκε με ακρίβεια, σαφήνεια και σχολαστικότητα την τραγική, συχνά αμοραλιστική, όσο και συγκινητική ιστορία της Κατερίνας Ισμαήλοβα, στο πλαίσιο των –διαπροσωπικών, οικογενειακών και κοινωνικών– σχέσεων και θεσμών στην ύπαιθρο επί τσαρικής Ρωσίας. Παρά την πρόθεση να φωτίσει ζητήματα όπως τα όρια της ατομικής ελευθερίας μέσα σε προκαθορισμένα κοινωνικά/ταξικά πλαίσια, από τη σκηνοθεσία της έλειψε η γλαφυρότερη προβολή της έντασης των συναισθημάτων και κυρίως της ψυχολογίας της Κατερίνας, μιας ελεύθερης γυναίκας, που δεν φοβάται στεγανά και κοινωνικές προσταγές.
Αυτή η πρώτη οπερατική σκηνοθεσία της Αρντάν δεν είχε συνέχεια, παρότι η σταρ του γαλλικού κινηματογράφου και θεάτρου μάς δήλωσε ότι "κάτι ετοιμάζει", ενώ εξέφρασε τη "χαρά της για την επανάληψη της παραγωγής αλλά και τη λύπη της που δεν μπορεί να παρευρεθεί στην Αθήνα". Την αναβίωση της σκηνοθεσίας ανέλαβε ο Ίων Κεσούλης.
Η δύναμη της "Λαίδης Μάκβεθ" οφείλεται σε μεγάλο βαθμό και στην ποικιλία της εμπνευσμένης, γεμάτης δύναμη και νεύρο μουσικής. Η απαιτητική παρτιτούρα, ωμά ρεαλιστική στις σκηνές δράσης, στις ερωτικές σκηνές και κατά τη διάρκεια του φόνου του Ζινόβι, δεν στερείται ποιητικών στιγμών, ενώ σε φωνητικό επίπεδο διακρίνεται για την εκφραστική απλότητά της. Τη σκυτάλη της μουσικής διεύθυνσης της παραγωγής παραλαμβάνει από τον Βασίλη Χριστόπουλο (που είχε εντυπωσιάσει στην αρχική διδασκαλία) ο Ιταλός αρχιμουσικός Φαμπρίτσιο Βεντούρα.
Η φωνητική διανομή παραμένει απαράλλαχτη. Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι Κατερίνας-Σεργκέι ερμηνεύουν δύο καταξιωμένοι Ρώσοι τραγουδιστές, η υψίφωνος Σβετλάνα Σοζντατέλεβα και ο τενόρος Σεργκέι Σεμισκούρ. Στον σημαντικό ρόλο του Μπόρις εμφανίζεται ο διακεκριμένος μπασοβαρύτονος Γιάννης Γιαννίσης. Την πληθώρα δευτεραγωνιστικών ρόλων (που είχαν σκιαγραφηθεί άκρως πειστικά το 2019) θα αναλάβουν Έλληνες τραγουδιστές, από τους οποίους ξεχωρίζουν ο τενόρος Γιάννης Χριστόπουλος (Ζινόβι) και η υψίφωνος Σοφία Κυανίδου (Ακσίνια).
