Μάριος Κλεφτάκης
Η νέα ταινία του Αλέξη Αλεξίου, "Θάλασσα από Γυαλί", έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, και λίγο μετά την ελληνική πρεμιέρα της στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, κυκλοφορεί στις ελληνικές αίθουσες από τις 12 Νοεμβρίου. Συζητήσαμε μαζί του για τους χαρακτήρες της ταινίας, τις πρόβες, τις προκλήσεις του σινεμά είδους στην Ελλάδα και την αποτύπωση της βίας στο σινεμά.
Η "Θάλασσα από Γυαλί" αποτελεί την τρίτη ταινία σας, έντεκα χρόνια μετά την "Τετάρτη 04:45". Είδατε πράγματα να αλλάζουν μέσα σε αυτό το διάστημα;
Είναι μια περίπλοκη ερώτηση. Αφιέρωσα περίπου 5 χρόνια προετοιμάζοντας ένα απαιτητικό κινηματογραφικό σχέδιο, συγκεντρώνοντας τα αναγκαία κεφάλαια και φθάνοντας λίγες μέρες πριν το γύρισμα. Μέχρι που η πανδημία και η αποχώρηση ενός βασικού χρηματοδότη οδήγησαν στην οριστική αναβολή και την κατάρρευση των γυρισμάτων. Έκτοτε οι συνθήκες μοιάζουν να βελτιώνονται με αργούς ρυθμούς, πχ με την σταθεροποίηση των οικονομικών κινήτρων προς την οπτικοακουστική παράγωγη και την αύξηση των ενισχύσεων. Από την άλλη, τα κόστη παράγωγης εκτιναχτήκαν, ενώ συνεχίζει να λείπει ένα πλήρες, οργανωμένο και σταθερό θεσμικό πλαίσιο για τα οπτικοακουστικά. Ταυτόχρονα η ανθρωπότητα έχει μπει σε μια μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας. Από τους συνεχόμενους πολέμους και την αύξηση του κόστους ζωής μέχρι την άνοδο του ΑΙ. Σήμερα, στη εποχή της τεχνολογικής ευκολίας, θεωρητικά είναι πιο εύκολο από ποτέ να φτιάξεις κάτι που να "μοιάζει" με ταινία. Εντούτοις, μέσα στον καταιγισμό άχρηστης και ψεύτικής πληροφορίας είναι ακόμα πιο δύσκολο να επιπλεύσεις και να ακουστείς.
H ταινία καταπιάνεται με την ενδοοικογενειακή και έμφυλη βία. Πώς προσεγγίσατε αυτό το ευαίσθητο θέμα των ημερών μας; Ειδικά μια εποχή που βλέπουμε τον αριθμό των γυναικοκτονιών στη χώρα μας να αυξάνεται.
Το θέμα της ενδοοικογενειακής και έμφυλης βίας είναι όπως λέτε τα τελευταία χρόνια στην επικαιρότητα, όχι μόνο στην Ελλάδα. Ίσως γιατί οι κοινωνίες μοιάζουν πιο έτοιμες να ανοίξουν τη συζήτηση. Το σινεμά θεωρώ μοιάζει λίγο να αγκομαχά. Όποτε θίγει το θέμα το κάνει άλλοτε σχηματικά, καταγγελτικά, άλλοτε διακριτικά ή αφαιρετικά. Το θέμα είναι δύσκολο και καμία επιλογή δεν είναι εύκολη. Εδώ η προσέγγιση γίνεται μέσα από τη φόρμα του σινεμά είδους. Στον πυρήνα της ιστορίας, όπως λέτε, βρίσκεται η βία κυρίως των γoνιών απέναντι στα παιδία. Είναι μια βία που διαπερνά τις τάξεις, τα φύλα και τις γενιές. Η βία στιγματίζει, ανεξαρτήτως φύλου και καταγωγής, όλους τους χαρακτήρες της ταινίας- κληροδοτείται κυρίως μέσα από την απογοήτευση, την συνεχή ματαίωση και τον θυμό. Ένα από τα ερωτήματα που θέτει η ταινία – χρησιμοποιώντας το παράδειγμα μια μικρής κοινότητας – είναι τι κάνουμε; Που, πως και ποτέ σπάει ο κύκλος της βίας, όταν το κοινωνικό και θεσμικό πλαίσιο αποτυγχάνει επανειλημμένα.
Πόσο εύκολο είναι στην Ελλάδα το σινεμά είδους; Το νεο-νουάρ στη δική σας περίπτωση.
Όπως είναι γνωστό στη χώρα μας, όπως και σε άλλες μικρές εθνικές κινηματογραφίες, δεν ευδοκίμησαν ποτέ τα κινηματογραφικά είδη πλην της κωμωδίας, του μελοδράματος και φυσικά του ιστορικού – θρησκευτικού έπους. Τα είδη μπορούν να αναπτυχθούν μόνο στους κόλπους μιας βιομηχανίας. Προϋποθέτουν οργανωμένο σύστημα παραγωγής, προώθησης, διανομής αλλά και εξαγωγής, ένα σύστημα δηλαδή αρκετά διαφορετικό από αυτό που υπάρχει σαν λογική στη χώρα μας. Όπως τονίζω σε κάθε ευκαιρία, αγαπώ τα ειδή γιατί σου προσφέρουν έναν κώδικα που το κοινό αναγνωρίζει. Εδικά το νουάρ επιτρέπει να ενσωματώσεις στοιχεία από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα χωρίς να περιορίζεσαι σε μονοσήμαντες νατουραλιστικές αναπαραστάσεις. Το "πρόβλημα" όμως βρίσκεται ακριβώς εκεί. Η φόρμα στο νουάρ, και στα είδη γενικότερα, κατά κανόνα ξεφεύγει από τον στεγνό ρεαλισμό, τις αφαιρετικές πλοκές, τις λυτές δραματουργικές προσεγγίσεις και την μίνιμαλ εικονογραφία που χαρακτηρίζει το art-house. Που σημαίνει ότι τα είδη συνήθως απαιτούν άλλου τύπου τεχνικές προδιαγραφές, υψηλότερα στάνταρ παραγωγής που με τη σειρά τους συνεπάγονται σημαντικά κόστη.
Με τι τρόπους ένα ξεχασμένο τουριστικό θέρετρο σμηλεύει την ψυχοσύνθεση των δύο ηρωίδων;
Ο μικρόκοσμος της ερημικής παραθαλάσσιας επαρχιακής πόλης έχει διπλή λειτουργία. Από τη μια αποτελεί ιδανικό "γοτθικό" θα έλεγα νέο-νουάρ σκηνικό με τα κλειστά μαγαζιά, τις άδεια εξοχικές κατοικίες, τα "στοιχειωμένα" ξενοδοχεία, να βουλιάζουν αργά στην υγρασία των βάλτων. Το τοπίο λειτούργει σαν προέκταση του ψυχισμού όλων των ηρώων καθρεφτίζοντας και πολλαπλασιάζοντας τον εγκλωβισμό τους. Από την άλλη, το σκηνικό της μικρής πόλη, με τις καταπιεστικές και συχνά διαπλεκόμενες μικροδομές εξουσίας, έχει ουσιαστική δραματουργική λειτουργία, υποδαυλίζοντας ή και αδιαφορώντας – και αυτό εξίσου προβληματικό - για το δράμα των βασικών χαρακτήρων.
Οι δύο πρωταγωνίστριες βρίσκονται σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους, αλλά έχουν πολύ κοινά βιώματα. Τι βλέπει η μια στην άλλη;
Με την Αφροδίτη Νικολαΐδου θέλαμε εξαρχής να αφηγηθούμε μια ιστορία συντροφικότητας ανάμεσα σε δυο γυναίκες εντελώς διαφορετικών γενεών. Αυτό είναι κάτι που δεν βλέπουμε νομίζω συχνά στο σινεμά. Η Βαγγελιώ, ως μεγαλύτερη σε ηλικία, βλέπει ίσως στη μικρότερη, στη Βίκυ μια εκδοχή της χαμένης νεότητάς της. Και ταυτόχρονα μια δεύτερη ευκαιρία να βοηθήσει ένα άλλο παιδί, καθώς ή ίδια δεν ένιωσε αρκετά δυνατή ως μητέρα να θωρακίσει τα δικά της παιδιά απέναντι στη βία του πατέρα τους. Προφανώς λειτούργει και το αντίστροφο. Η νεαρή κοπέλα στο πρόσωπο της μεγαλύτερης αναζητά ένα είδος μητρικής καθοδήγησης.
Η νεαρή πρωταγωνίστρια, η Βίκυ, έχει όλη τη ζωή μπροστά της αλλά δεν φεύγει από το πατρικό της. Εσείς πως βλέπετε τη νέα γενιά; Μπορεί να βγει από τον εκάστοτε "βούρκο" της;
Αυτό που λέτε είναι μια πραγματικότητα. Το υψηλό κόστος ζωής έχει αποκόψει μεγάλο μέρος της νέας γενιάς από την οικονομική ανεξαρτησία εγκλωβίζοντάς την στις οικογενειακές εστίες, δημιουργώντας σε ορισμένες περιπτώσεις νοσηρές συνθήκες συμβιώσεις. Στην ταινία όμως υπάρχει και μια διαφορετική ανάγνωση. Η νεαρή πρωταγωνίστρια φροντίζει έναν άρρωστο, σαφώς μη λειτουργικό πατέρα. Ολομόναχη τρέχει και συντηρεί μια ολόκληρη επιχείρηση. Η επιχείρηση αυτή δικαιωματικά της ανήκει. Γιατί να την αφήσει; Επειδή κάποιος της ασκεί έλεγχο και οικονομική βία;
Υπάρχουν πολλές έντονες σκηνές, σε σωματικό αλλά και συναισθηματικό επίπεδο. Πως δουλέψατε με τους ηθοποιούς;
Αναλυτικές συζητήσεις, πολλές πρόβες, σκληρή προετοιμασία και προπόνηση. Κολυμβητήριο, οδήγηση, γυμναστήριο και σκηνική μάχη. Νιώθω τυχερός που μια ομάδα εξαιρετικών, απόλυτα διαθέσιμων – κάτι που δεν συμβαίνει συχνά – ηθοποιών, αντιμετώπισαν την σωματική ταλαιπωρία μέσα σε αντίξοες καιρικές συνθήκες, υπό τις οποίες έγιναν αρκετά γυρίσματα, σαν μια περιπέτεια. Και νομίζω τελικά πως αρκετές στιγμές το διασκέδασαν.
Προς το τέλος, η ταινία παίρνει μια τροπή που κρύβει μια εξίσου συναρπαστική ιστορία μόλις πέσουν οι τίτλοι. Θα σκεφτόσασταν ποτέ ένα sequel; Κάτι που σχεδόν ποτέ δεν συμβαίνει στην Ελλάδα.
Μου αρέσουν οι ταινίες που τελειώνουν στο μυαλό του θεατή. Θεωρώ λίγο ψεύτικα και κατασκευασμένα τα βέβαια για τον εαυτό τους φινάλε που δεν σου αφήνουν χώρο να αισθανθείς, να αναρωτηθείς, να σκεφτείς. Η ζωή είναι γεμάτη αβεβαιότητες. Από την άλλη, χωρίς να θέλω να προκαταβάλω τον θεατή, θεωρώ πως η ταινία κλείνει αισιόδοξα. Το μέλλον βρίσκεται και περιμένει εκεί. Και όπως τα γεγονότα με τη νεολαία στους δρόμους της Ευρώπη δείχνουν – ας μου επιτραπεί αυτή η σύνδεση – αυτό που σαν την ορμή της μανιασμένης θάλασσας έρχεται, δεν γίνεται με τίποτα να ανακοπεί. Σε κάθε περίπτωση, ελπίζω ο θεατής να μην χρειαστεί κάποιο sequel για να το δει.
Η ελληνική πρεμιέρα της ταινίας πραγματοποιήθηκε στο 67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, μια χρονιά με εντυπωσιακό ελληνικό πρόγραμμα. Πως βλέπετε το ελληνικό σινεμά του σήμερα;
Νομίζω υπάρχει πολύ ταλέντο. Πάντα υπάρχει. Είναι σημαντικό να μην αδιαφορούμε, να μην το αφήσουμε να ξοδεύεται, να χάνεται. Υπάρχουν αρκετά που πρέπει και μπορούν να γίνουν ώστε να υπάρχει συνέχεια, συνέπεια, εξέλιξη.
Διαβάστε Επίσης
